Bhāratavarṣa–Navabheda-Vyavasthā (The Nine Divisions of Bhāratavarṣa and Its Sacred Geography)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । वक्ष्येऽहं भारतं वर्षं हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे । उत्तरे तु समुद्रस्य भारती यत्र संसृतिः

सनत्कुमार म्हणाले—मी भारतवर्षाचे वर्णन करतो; ते हिमालयाच्या दक्षिणेस व समुद्राच्या उत्तरेस आहे, जिथे मानवांची संसारगती (संसृती) प्रवर्तते.

Verse 2

नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने । स्वर्गापवर्गयोः कर्मभूमिरेषा स्मृता बुधैः

हे महामुने, याचा विस्तार नऊ सहस्र योजन असा सांगितला आहे. ज्ञानीजन यास स्वर्ग व अपवर्ग—दोन्ही प्राप्तीसाठीची कर्मभूमी मानतात, जिथे शिवभक्तीने प्रेरित कर्म फलदायी ठरते.

Verse 3

यतस्संप्राप्यते पुंभिस्स्वर्गो नरक एव च । भारतस्यापि वर्षस्य नव भेदान्ब्रवीमि ते

याच (कर्म-धर्म) द्वारे मनुष्य स्वर्ग किंवा नरक प्राप्त करतो. आता मी तुला भारतवर्षाचेही नऊ विभाग सांगतो.

Verse 4

इंद्रद्युम्नः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

इंद्रद्युम्न, कसेरु, ताम्रवर्ण आणि गभस्तिमान; तसेच नागद्वीप व सौम्य; पुढे गंधर्व आणि वारुण—ही नावे क्रमाने सांगितली आहेत.

Verse 5

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपस्सागरसंभृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः

हा त्यांपैकी नववा द्वीप असून सागराने वेढलेला आहे. हा द्वीप दक्षिण ते उत्तर असा एक सहस्र योजन विस्तारलेला आहे.

Verse 6

पूर्वे किराता यस्य स्युर्दक्षिणे यवनाः स्थिताः । पश्चिमे च तथा ज्ञेया उत्तरे हि तपस्विनः

याच्या पूर्वेस किरात राहतात, दक्षिणेस यवन स्थित आहेत। पश्चिमेसही तसेच लोक जाणावे, आणि उत्तरेस तपश्चर्येतील तपस्वी आहेत।

Verse 7

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भूयशः । इज्या युद्धपणा सेवा वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

तेथे ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य होते आणि त्यांच्या मध्ये शूद्र अधिक संख्येने होते. आपापल्या धर्मस्थानी स्थित राहून ते पूजा-यज्ञ, युद्ध-राजकार्य, व्यापार-उदरनिर्वाह व सेवा करीत.

Verse 8

महेंद्रो मलयस्सह्यः सुदामा चर्क्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

महेंद्र, मलय, सह्य, सुदामा, चर्क्ष पर्वत, विंध्य आणि पारियात्र—हे येथे सात कुलपर्वत म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 9

वेदस्मृतिपुराणाद्याः पारियात्रोद्भवा मुने । सर्वपापहरा ज्ञेया दर्शनात्स्पर्शनादपि

हे मुने, पारियात्रातून उद्भवले वेद, स्मृती, पुराण इत्यादी सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत; केवळ दर्शनाने व स्पर्शानेही पावन करतात।

Verse 10

नर्मदा सुरसाद्याश्च सप्तान्याश्च सहस्रशः । विंध्योद्भवा महानद्यस्सर्वपापहराश्शुभाः

नर्मदा, सुरसा आणि इतर—आणखी सात, तसेच हजारो—या विंध्यातून उद्भवलेल्या महानद्या आहेत; त्या शुभस्वरूप व सर्वपापहर आहेत।

Verse 11

गोदावरी भीमरथी तापीप्रमुखनिम्नगाः । गिरेर्विनिर्गता ऋक्षात्सद्यः पापभयापहाः

गोदावरी, भीमरथी, तापी इत्यादी प्रमुख नद्या ऋक्ष पर्वतातून निघून वाहतात; त्या तत्क्षणी पाप व पापजन्य भय दूर करतात।

Verse 12

सह्यपादोद्भवा नद्यः कृष्णावेण्यादिकास्तथा । कृतमाला ताम्रपर्णी प्रमुखा मलयोद्भवाः

सह्य पर्वताच्या पायथ्यापासून कृष्णा, वेणी इत्यादी नद्या उत्पन्न होतात; तसेच मलय पर्वतापासून कृतमाला व ताम्रपर्णी या प्रमुख नद्या उद्भवतात।

Verse 13

त्रियामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवा स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमार्य्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

त्रियामा, चर्षिकुल्या इत्यादी नद्या महेन्द्र पर्वतापासून उद्भवतात असे स्मरणात आहे; आणि ऋषिकुल्या, कुमार्या इत्यादी नद्या शुक्तिमानाच्या पादप्रदेशातून उत्पन्न होतात असे सांगितले जाते।

Verse 14

नानाजनपदास्तेषु मंडलेषु वसन्ति वै । आसां पिबंति पानीयं सरत्सु विविधेषु च

त्या प्रदेशांच्या मंडलांत अनेक जनपदांतील लोक खरोखर वसतात; आणि तेथील विविध सरोवरांतून ते पाणी पितात।

Verse 15

चत्वारि भारते वर्षे युगान्यासन्महामुने । कृतादीनि न चान्येषु द्वीपेषु प्रभवंति हि

हे महामुने! भारतवर्षातच कृत इत्यादी चारही युगे असतात; इतर द्वीपांत त्यांचा प्रादुर्भाव होत नाही।

Verse 16

दानानि चात्र दीयंते सुकृतैश्चात्र याज्ञिकैः । तपस्तपंति यतयः परलोकार्थमादरात्

येथे पुण्यशील याज्ञिक दाने देतात; आणि येथे यतीजन परलोकहितासाठी श्रद्धेने तप आचरतात।

Verse 17

यतो हि कर्मभूरेषा जम्बूद्वीपे महामुने । अत्रापि भारतं श्रेष्ठमतोऽन्या भोगभूमयः

हे महामुने, जंबूद्वीपात ही ही कर्मभूमी आहे; आणि त्यातही भारत श्रेष्ठ आहे, म्हणून इतर प्रदेश भोगभूमी आहेत।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने सप्तदीपवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील पंचम ग्रंथ उमा-संहितेत ब्रह्माण्डकथनांतर्गत ‘सप्तद्वीपवर्णन’ नामक अठरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 19

स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे । गायंति देवाः किल गीतकानि भवंति भूयः पुरुषास्सुरास्ते

भारतभूमीच्या भागात जन्म घेणारे ते धन्य आहेत; कारण हीच स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांचा मार्ग व आधार आहे. देव त्यांच्या स्तुतिगीते गातात; ते पुरुष पुण्य व शिवभक्तीने पुन्हा पुन्हा दिव्य होतात।

Verse 20

अवाप्य मानुष्यमयं कदाचिद्विहृत्य शंभोः परमात्मरूपे । फलानि सर्वाणि तु कर्मजानि यास्याम्यहं तत्तनुतां हि तस्य

कधी मानवी देह प्राप्त करून, शंभूच्या परमात्मरूपात विहार करून, मी कर्मजन्य सर्व फळांपलीकडे जाईन आणि निश्चयाने त्याच्याशी तद्रूपता (एकात्मता) प्राप्त करीन।

Verse 21

आप्स्यंति धन्याः खलु ते मनुष्याः सुखैर्युताः कर्मणि सन्निविष्टाः । जनुर्हि येषां खलु भारतेऽस्ति ते स्वर्गमोक्षोभयलाभवन्तः

खरोखर धन्य ते मनुष्य, जे सुखसमृद्धीने युक्त होऊन धर्मकर्मात स्थिर राहतात। ज्यांचा जन्म भारतात आहे, ते स्वर्ग व मोक्ष—दोन्हीचा लाभ मिळवितात।

Verse 22

लक्षयोजनविस्तारस्समस्तपरिमण्डलः । जम्बूद्वीपो मया ख्यातः क्षारोदधिसुसंवृतः

जंबूद्वीप सर्व विस्तारात पूर्ण परिमंडलाकार असून लक्ष योजन विस्तीर्ण आहे; मी त्यास क्षारसमुद्राने उत्तमरीत्या वेढलेला असे वर्णन केले आहे।

Verse 23

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं शतसाहस्रसम्मितम् । ततो हि द्विगुणो ब्रह्मन्प्लक्षद्वीपः प्रकीर्तितः

शतसहस्र योजन-विस्तार असलेल्या क्षारसमुद्राने वेढलेला; हे ब्रह्मन्, प्लक्षद्वीप त्याच्या द्विगुण परिमाणाचा म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 24

गोमंतश्चैव चन्द्रश्च नारदो दर्दुरस्तथा । सोमकस्सुमनाश्शैलो वैभ्राजश्चैव सत्तमः

गोमंत व चंद्र, तसेच नारद व दर्दुर; तसेच सोमक, सुमना, शैल आणि वैभ्राज—हे श्रेष्ठ श्रोता।

Verse 25

वर्षाचलेषु रम्येषु सहितास्सततं प्रजाः । वसंति देवगंधर्वा वर्षेष्वेतेषु नित्यशः

त्या रम्य वर्ष-पर्वतांमध्ये प्रजा सदैव ऐक्याने राहतात; आणि या प्रदेशांत देव व गंधर्व नित्य वास करतात।

Verse 26

नाधयो व्याधयो वापि जनानां तत्र कुत्रचित् । दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

तेथे लोकांना कुठेही ना आधी ना व्याधी असते. त्या स्थानी मनुष्य दहा सहस्र वर्षे जगतात.

Verse 27

अनुतप्ता शिखी चैव पापघ्नी त्रिदिवा कृपा । अमृता सुकृता चैव सप्तैवात्र च निम्नगाः

येथे खरोखर सात पवित्र नद्या आहेत—अनुतप्ता, शिखी, पापघ्नी, त्रिदिवा, कृपा, अमृता आणि सुकृता।

Verse 28

क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र संति सहस्रशः । ताः पिबंति सुसंहृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते

तेथे असंख्य लहान नद्या आणि हजारो पर्वत आहेत। ते नगर व जनपद आनंदित मनाने त्या नद्यांचे जल पितात।

Verse 29

न तत्रापि युगावस्था यथास्थानेषु सप्तसु । त्रेतायुगसमः कालस्सर्वदैव महामुने

हे महामुने, तेथेही सात लोकांच्या यथास्थानांप्रमाणे युगांची अवस्था नाही; तेथील काळ सदैव त्रेतायुगासमान आहे।

Verse 30

विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम । कल्पवृक्षसमानस्तु तन्मध्ये सुमहातरुः

हे मुनिश्रेष्ठ, त्यांच्यात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रही आहेत. ते सर्व कल्पवृक्षासमान आहेत; आणि त्यांच्या मध्ये एक अतिमहान, सर्वोत्कृष्ट वृक्ष उभा आहे।

Verse 31

प्लक्षस्तन्नामसंज्ञो वै प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम । इज्यते तत्र भगवाञ्छंकरो लोकशंकरः

हे द्विजोत्तम! प्लक्ष या नावाने प्रसिद्ध असा प्लक्षद्वीप आहे. तेथे लोकांचे कल्याण करणारे भगवान् शंकर, लोकशंकर, यांची पूजा होते.

Verse 32

हरिश्च भगवान्ब्रह्मा यन्त्रैर्मन्त्रैश्च वैदिकैः । संक्षेपेण तथा भूयश्शाल्मलिं त्वं निशामय

हरि (विष्णु) आणि भगवान् ब्रह्मा यांनी यंत्रे व वैदिक मंत्रांच्या द्वारा—कधी संक्षेपाने, कधी अधिक विस्ताराने—(हे केले). आता तू शाल्मली विषयी ऐक.

Verse 33

सप्तवर्षाणि तत्रैव तेषां नामानि मे शृणु । श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा

तेथेच सात वर्ष (प्रदेश) आहेत; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक—श्वेत, हरित, जीमूत आणि रोहित.

Verse 34

वैकलो मानसश्चैव सुप्रभस्सप्तमो मुने । शाल्मलेन तु वृक्षेण द्वीपः शाल्मलिसंज्ञकः

हे मुने! वैकल, मानस आणि सुप्रभ ही (त्यांत) आहेत. शाल्मली वृक्षामुळे सातवा द्वीप ‘शाल्मली’ या नावाने ओळखला जातो.

Verse 35

द्विगुणेन समुद्रेण सततं संवृतः स्थितः । वर्षाभिव्यंजका नद्यस्तासां नामानि मे शृणु

तो सदा स्वतःच्या दुप्पट समुद्राने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे. आता वर्षा प्रकट करणाऱ्या त्या नद्यांची नावे माझ्याकडून ऐक.

Verse 36

शुक्ला रक्ता हिरण्या च चन्द्रा शुभ्रा विमोचना । निवृत्तिः सप्तमी तासां पुण्यतोया सुशीतलाः

त्या पवित्र जलधारा—शुक्ला, रक्ता, हिरण्या, चन्द्रा, शुभ्रा, विमोचना आणि सातवी निवृत्ती. त्यांचे जल पुण्यदायी, अतिशय शीतल, शुद्धी व मुक्तिदायक आहे.

Verse 37

सप्तैव तानि वर्षाणि चतुर्वर्णायुतानि च । भगवन्तं सदा शंभुं यजंते विविधैर्मखैः

ती सात वर्षे, आणि पुढे अयुत-अयुत वर्षेही, चारही वर्णांचे लोक निरंतर विविध यज्ञांनी भगवान् शंभूची उपासना करीत.

Verse 38

देवानां तत्र सान्निध्यमतीव सुमनोरमे । एष द्वीपस्समुद्रेण सुरोदेन समावृतः

त्या अत्यंत मनोहर स्थानी देवतांचे सान्निध्य फारच प्रकट होते. हा द्वीप समुद्राने वेढलेला असून दिव्य व्यवस्थेने रक्षित व सीमांकित आहे.

Verse 39

द्विगुणेन कुशद्वीपः समंताद्बाह्यतः स्थितः । वसंति तत्र दैतेया मनुजैस्सह दानवाः

बाहेरच्या बाजूस सर्वत्र त्याच्या दुप्पट विस्ताराचा कुशद्वीप स्थित आहे. तेथे मनुष्यांसह दैत्य व दानव वसतात.

Verse 40

तथैव देवगन्धर्वा यक्षाः किंपुरुषादयः । वर्णास्तत्रैव चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः

तसेच तेथे देव व गंधर्व, यक्ष तसेच किंपुरुष इत्यादी होते. तेथेच चारही वर्ण होते; प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या स्वधर्माच्या अनुष्ठानात तत्पर होता.

Verse 41

तत्रैव च कुशद्वीपे ब्रह्माणं च जनार्द्दनम् । यजंति च तथेशानं सर्वकामफलप्रदम्

तेथेच कुशद्वीपात ते ब्रह्मा व जनार्दन यांची पूजा करतात; तसेच सर्व कामनांचे फल देणाऱ्या ईशानाचीही आराधना करतात।

Verse 42

कुशेशयो हरिश्चैव द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा । मणिद्रुमो हेमशैलस्सप्तमो मन्दराचलः

त्यांची नावे—कुशेशय, हरि, द्युतिमान, पुष्पवान, मणिद्रुम, हेमशैल; आणि सातवा मंदराचल आहे।

Verse 43

नद्यश्च सप्त तासां तु नामानि शृणु तत्त्वतः । धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमितिस्तथा

तेथे सात नद्या आहेत; आता त्यांची नावे तत्त्वतः ऐका—धूतपापा, शिवा, पवित्रा आणि संमिती।

Verse 44

विद्या दंभा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः । अन्यास्सहस्रशस्संति शुभापो हेमवालुकाः

विद्या, संयम, पृथ्वी आणि इतर असे पवित्र आधार—हे सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत. तसेच हजारो अन्य शुभ व शुद्धिकारक साधने आहेत—पवित्र जल व सुवर्णसदृश वाळूसारखी।

Verse 45

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो घृतोदेन समावृतः । क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान्

कुशद्वीपात कुशगवताचा स्तंभासारखा गुच्छ आहे, जो घृतसागराने वेढलेला आहे. हे महाभाग, आता आणखी एक महान प्रदेश—पराक्रमी क्रौञ्चद्वीप—ऐक।

Verse 46

द्विगुणेन समुद्रेण दधिमंडेन चावृतः । वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

हे महाबुद्धिमान! वर्षा-पर्वत द्विगुण समुद्राने आणि दधिमंड-समुद्रानेही वेढलेले आहेत। आता त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक।

Verse 47

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चांधकारकः । दिवावृतिर्मनश्चैव पुण्डरीकश्च दुन्दुभिः

क्रौञ्च, वामन, आणि तिसरा अंधकारक; तसेच दिवावृति, मन, पुण्डरीक आणि दुन्दुभि—(ही त्यांची नावे)।

Verse 48

निवसंति निरातंका वर्षशैलेषु तेषु वै । सर्वसौवर्णरम्येषु सुहृद्देवगणैः प्रजाः

त्या वर्षा-पर्वतांमध्ये प्रजा खरोखरच भय व आपत्तीविना निवास करते—सर्वथा सुवर्णमय रम्य प्रदेशांत, स्नेही देवगणांच्या संगतीने।

Verse 49

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याश्शूद्राश्चानुक्रमोदिताः । संति तत्र महानद्यस्सप्तान्यास्तु सहस्रशः

तेथे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र असे लोक अनुक्रमे सांगितले आहेत। त्या प्रदेशात महानद्या आहेत—सात मुख्य आणि त्यांखेरीज हजारो इतरही।

Verse 50

गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । शांतिश्च पुंडरीका च याः पिबन्ति पयश्शुभम्

गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, शांती आणि पुंडरीका—या सर्वजणी शुभ पयः पितात।

Verse 51

भगवान्पूज्यते तत्र योगरुद्रस्वरूपवान् । दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः

तेथे भगवान योगरुद्रस्वरूपाने पूजिले जातात. ते पुण्यक्षेत्र दधिमण्डोदकाच्या जलाने व शाकद्वीपाने सर्व बाजूंनी वेढलेले आहे.

Verse 52

द्विगुणेनाद्रयस्सप्त तेषां नामानि मे शृणु । पूर्वे तत्रोदयगिरिर्जलधारः परे यतः

त्याच्या द्विगुणे असे सात पर्वत आहेत; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक. पूर्वेस उदयगिरी, आणि पश्चिमेस जिथून जल उतरते तो जलधार (पर्वत) आहे.

Verse 53

पृष्ठतोऽस्तगिरिश्चैव ह्यविकेशश्च केसरी । शाकस्तत्र महावृक्षस्सिद्धगंधर्वसेवितः

पाठीमागे अस्तगिरी होता आणि अविकेश नावाचा सिंहही होता. तेथे सिद्ध व गंधर्वांनी सेविलेला एक महान शाकवृक्ष होता.

Verse 54

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश्चात्र महापुण्यास्सर्वपापभयापहाः

तेथे जनपदे पवित्र असून चातुर्वर्ण्य-व्यवस्थेने सुस्थित आहेत। तेथील नद्याही महापुण्यदायिनी, सर्व पापांचा नाश करून पापजन्य भय दूर करतात।

Verse 55

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका तथा । इक्षुश्च रेणुका चैव गभस्तिस्सप्तमी तथा

ती सुकुमारी, कुमारी, नलिनी आणि वेणुका अशी ओळखली जाते. ती इक्षु, रेणुका तसेच गभस्ती—हे तिचे सातवे नामही आहे.

Verse 56

अन्यास्सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास्तथा संति शतशोऽथ सहस्रशः

हे महामुने! तेथे इतरही हजारो लहान नद्या आहेत; तसेच पर्वतही आहेत—शेकडो आणि पुन्हा हजारो.

Verse 57

धर्महानिर्न तेष्वस्ति स्वर्गादागत्य मानवाः । वर्षेषु तेषु पृथिवीं विहरन्ति परस्परम्

त्यांच्यात धर्माची हानी होत नाही. स्वर्गातून उतरून आलेले ते मानव त्या त्या वर्षांत पृथ्वीवर परस्पर सौहार्दाने विहार करतात.

Verse 58

शाकद्वीपे तु वै सूर्य्यः प्रीत्या जनपदैस्सदा । यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः

शाकद्वीपात तेथील लोक सदैव प्रीती-भक्तीने, शास्त्रोक्त विधीनुसार, संयमी जनांनी केलेल्या यथोक्त कर्मांनी सूर्यदेवाची सम्यक् पूजा करतात।

Verse 59

क्षीरोदेनावृतस्सोऽपि द्विगुणेन समंततः । क्षीराब्धिस्सर्वतो व्यास पुष्कराख्येन संवृतः

हे व्यास! तो प्रदेशही सर्व बाजूंनी द्विगुण विस्तार असलेल्या क्षीरोदाने (दुधाच्या समुद्राने) वेढलेला आहे; आणि तो क्षीराब्धि देखील सर्वत्र ‘पुष्कर’ नावाच्या विस्ताराने परिवेष्टित आहे।

Verse 60

द्विगुणेन महावर्षस्तत्र ख्यातोऽत्र मानसः । योजनानां सहस्राणि पंचैवोर्ध्वसमुच्छ्रितः

तेथे ‘मानस’ नावाचा महावर्ष द्विगुण प्रचुरतेने प्रसिद्ध आहे; तो वरच्या दिशेने पाच सहस्र योजन उंचीपर्यंत उंचावतो।

Verse 61

तानि चैव तु लक्षाणि सर्वतो वलयाकृति । पुष्करद्वीपवलयो मध्येन विभजंति च

तीच प्रदेशे प्रत्येकी एक-एक लक्ष (योजन) प्रमाणाची असून सर्व बाजूंनी वलयाकृती आहेत. पुष्करद्वीपाचा वलय त्यांना मध्यभागी विभागतो.

Verse 62

तेनैव वलया कारा द्वीपवर्षसमाकृतिः । दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

त्याच वलयाकारतेमुळे तो द्वीप-खंड व त्यातील वर्षे वलयाकृती होतात. तेथे मानव दहा हजार वर्षे जगतात.

Verse 63

निरामया वीतशोका रागद्वेषविवर्जिताः । अधर्मो न मतस्तेषां न बंधवधकौ मुने

ते निरोग, शोकातीत व राग-द्वेषरहित आहेत। हे मुने, त्यांना अधर्माची कल्पनाही नाही; ना बंधन, ना मृत्यूचा अधिकार।

Verse 64

सत्यानृते न तस्यास्तां सदैव वसतिस्सदा । तुल्यवेषास्तु मनुजा हेमवर्णैकरूपिणः

त्या लोकात सत्य-असत्याचा भेद नाही; तेथे नित्यच निवास आहे। तेथील मनुष्य समान वेशाचे, सुवर्णवर्ण एकरूप तेजस्वी आहेत।

Verse 65

वर्षश्चायं तु कालेय भौम स्वर्गोपमो मतः । सर्वस्य सुखदः काले जरारोगविवर्जितः

हे कालेय, पृथ्वीवरील हे वर्ष स्वर्गासारखे मानले जाते। योग्य काळी ते सर्वांना सुख देणारे, जरा व रोगरहित असते।

Verse 66

पुष्करे धातकीखण्डे महावीते महामुने । न्यग्रोधं पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्

हे महामुने! धातकीखण्डातील पुष्कर येथे, महावीट नामक पवित्र प्रदेशात, पुष्करद्वीपावर न्यग्रोध (वटवृक्ष) आहे—ते ब्रह्मदेवाचे परम उत्तम पावन स्थान आहे।

Verse 67

तस्मिन्निवसते ब्रह्मा पूज्यमानस्सुरासुरैः । स्वादूदकेनांबुधिना पुष्करः परिवेष्टितः

तेथेच ब्रह्मा निवास करतात, देव व असुर दोघेही त्यांची पूजा करतात; आणि पुष्कर सर्व बाजूंनी मधुर जलाच्या समुद्राने वेढलेले आहे।

Verse 68

एवं द्वीपास्समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । द्वीपाश्चैव समुद्राश्च समाना द्विगुणैः परैः

अशा रीतीने प्रत्येक द्वीप सात-सात समुद्रांनी वेढलेला आहे. द्वीप व समुद्र यांचा विस्तार परस्पर सम असून पुढील प्रत्येकाचा परिमाण आधीच्या दुप्पट आहे.

Verse 69

उक्तातिरिक्तता तेषां समुद्रेषु समानि वै । पयांसि सर्वदाऽल्पत्वं जायते न कदाचन

त्यांची जी अधिकता सांगितली आहे ती समुद्रांमध्येही तशीच आहे. तेथील पाणी सर्वदा असते; कधीही कमी होत नाही.

Verse 70

स्थालीस्थमग्निसंयोगादधःस्थं मुनिसत्तमः । तथेन्दुवृद्धौ सलिलमूर्द्ध्वगं भवति ध्रुवम्

हे मुनिश्रेष्ठ! अग्नीच्या संयोगाने भांड्यातील द्रव्य खाली झुकते; तसेच चंद्रवृद्धीच्या वेळी (शुक्लपक्षात) जल निश्चयाने वर चढते.

Verse 71

उदयास्तमनेत्विंदोर्वर्द्धंत्यापो ह्रसन्ति च । अतो न्यूनातिरिक्ताश्च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

चंद्राच्या उदय-अस्तामुळे पाण्याची वाढ-घट होते; म्हणून शुक्ल व कृष्ण पक्ष कधी कमी तर कधी अधिक असे दिसतात.

Verse 72

अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ शतशस्तु दशोत्तरम् । समुद्राणां मुनिश्रेष्ठो सर्वेषां कथितं तव

हे मुनिश्रेष्ठ! मी पाण्याची वाढ व घट वारंवार, शंभराहून अधिक वेळा पाहिली आहे; आणि सर्व समुद्रांचे वर्णन तुला सांगितले आहे.

Verse 73

भोजनं पुष्करद्वीपे प्रजास्सर्वाः सदैव हि । खंडस्य कुर्वते विप्र तत्र स्वयमुपस्थितम्

हे विप्र! पुष्करद्वीपात सर्व प्रजा सदैव भोजन करतात; कारण तेथे त्यांच्या वाट्याचा भाग आपोआपच उपस्थित होतो.

Verse 74

स्वांगदो यस्य पुरतो नास्ति लोकस्य संस्थितिः । द्विगुणा हिरण्मयी भूमिस्सर्वजंतुविवर्जिता

ज्याच्या समोर लोकव्यवस्था टिकत नाही, त्याच्या पुढे पृथ्वी द्विगुण तेजस्वी, सुवर्णमयी आणि सर्व जीवांपासून रिकामी होते.

Verse 75

लोकालोकस्ततश्शैलस्सहस्राण्यचलो हि सः । उच्छ्रयेण हि तावंति योजनायुतविस्तृतः

त्यापुढे लोकालोक नावाचा पर्वत आहे—तो अचल पर्वतरांग सहस्रों योजन पसरलेली आहे. उंचीतही तितकीच, आणि रुंदीत दहा हजार योजन विस्तीर्ण आहे.

Verse 76

तमश्चांडकटाहेन सेयमुर्वी महामुने । पंचाशत्कोटिविस्तारा सद्वीपा समहीधरा

हे महामुने, ही उर्वी तमस नावाच्या विशाल काळ्या कटाहाने वेढलेली आहे. हिचा विस्तार पन्नास कोटी (योजन) आहे; ही द्वीपांसह व पर्वतांनी युक्त आहे.

Verse 77

आधारभूता सर्वेषां सर्वभूतगुणाधिका । सेयं धात्री च कालेय सर्वेषां जगतामिला

ही सर्वांची आधारभूता असून सर्वभूतांच्या गुणांहून अधिक कल्याणगुणांनी युक्त आहे. हीच धात्री, कालेया आणि इला—सर्व जगतांना धारण करणारी पृथ्वी आहे.