नरकनामनिर्णयः (Catalogue of Narakas and Karmic Causes)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तेषां मूर्द्धोपरिष्टाद्वै नरकांस्ताञ्छृणुष्व च । मत्तो मुनिवरश्रेष्ठ पच्यंते यत्र पापिनः

सनत्कुमार म्हणाले—त्यांच्या मस्तकाच्या वरच ते नरक आहेत, तेही ऐक. हे मुनिवरश्रेष्ठ, तिथे पापी आपल्या पापफळाने जणू ‘शिजवले’ जातात.

Verse 2

रौरवश्शूकरो रोधस्तालो विवसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुंभो लवणोपि विलोहितः

(नरकांची नावे) रौरव, शूकर, रोध, ताल व विवसन; तसेच महाज्वाल, तप्तकुंभ, लवण आणि विलोहितही आहेत।

Verse 3

वैतरणी पूयवहा कृमिणः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षश्च दारुणः

वैतरणी, पूयवहा, कृमिण, कृमिभोजन, घोर असिपत्रवन आणि दारुण लालाभक्ष—ही सर्व अत्यंत भयावह नरकयातना आहेत।

Verse 4

तथा पूयवहः प्रायो बहिर्ज्वालो ह्यधश्शिराः । संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरो धनः

तसेच पूयवह, प्राय, बहिर्ज्वाल व अधश्शिर; आणि संदंश, कालसूत्र, तमस व अवीचि—हीही भयावह यातनास्थाने आहेत।

Verse 5

श्वभोजनोऽथ रुष्टश्च महारौरवशाल्मली । इत्याद्या बहवस्तत्र नरका दुःखदायकाः

तेथे दंडलोकांत श्वभोजन, रुष्ट, महारौरव, शाल्मली इत्यादी अनेक नरक आहेत; ते अत्यंत दुःखदायक आहेत।

Verse 6

पच्यंते तेषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये । क्रमाद्वक्ष्ये तु तान् व्यास सावधानतया शृणु

त्या नरकांत पापकर्मात आसक्त पुरुषांना यातना देऊन जाळले जाते. हे व्यास, मी त्यांचे वर्णन क्रमाने करीन—सावधपणे ऐक।

Verse 7

कूटसाक्ष्यं तु यो वक्ति विना विप्रान् सुरांश्च गाः । सदाऽनृतं वदेद्यस्तु स नरो याति रौरवम्

जो मनुष्य ब्राह्मण, देव आणि गायी यांना न जुमानता खोटी साक्ष देतो, आणि जो नेहमी असत्य बोलतो—तो रौरव नरकात जातो।

Verse 8

भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च गोरोधी विश्वघातकः । सुरापो ब्रह्महंता च परद्रव्यापहारकः

भ्रूणहत्या करणारा, सुवर्ण चोरणारा, गायींना अडवणारा/पीडा देणारा, प्राण्यांचा घात करणारा, मद्यपान करणारा, ब्राह्मणहत्या करणारा आणि परधन अपहरण करणारा।

Verse 9

यस्तत्संगी स वै याति मृतो व्यास गुरोर्वधात् । ततः कुंभे स्वसुर्मातुर्गोश्चैव दुहितुस्तथा

हे व्यास! जो त्याचा संग करतो, तो मरणोत्तर गुरु-वधाच्या पापातून उत्पन्न तीच दुर्गती प्राप्त करतो. त्यानंतर तो ‘कुंभ’ नरकात पडतो—सासूशी, तसेच गायीशी आणि कन्येशी दुष्कर्म करणाऱ्यांसाठी तो आहे.

Verse 10

साध्व्या विक्रयकृच्चाथ वार्द्धकी केशविक्रयी । तप्तलोहेषु पच्यंते यश्च भक्तं परित्यजेत्

जी स्त्री देहविक्रय करून उपजीविका करते, जी वेश्यावृत्तीने राहते, जी केस विकते, आणि जो शिवभक्ताचा त्याग करतो—असे जन तप्त लोखंडात शिजविले जातात।

Verse 11

अवमंता गुरूणां यः पश्चाद्भोक्ता नराधमः । देवदूषयिता चैव देवविक्रयिकश्च यः

जो गुरूंचा अवमान करतो, जो स्वार्थाने मागून (इतरांनंतर)च खातो—तो नराधम; जो देवांची निंदा करतो आणि देवपूजेला व्यापार करून विकतो—तो धर्माने धिक्कृत होऊन शिवमार्गातून पडतो।

Verse 12

अगम्यगामी यश्चांते याति सप्तबलं द्विज । चौरो गोघ्नो हि पतितो मर्यादादूषकस्तथा

हे द्विज! जो अगम्यगमन (निषिद्ध संग) करतो आणि शेवटी ‘सप्तबल’कडे जातो—तो चोर, गोहत्यारा, पतित आणि मर्यादा व धर्मव्यवस्थेचा दूषक मानला जातो।

Verse 13

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः । स याति कृमिभक्षं वै कृमीनत्ति दुरिष्टकृत्

जो देव, द्विज आणि पितरांचा द्वेष करतो व रत्नांना दूषित करतो—तो दुरिष्टकर्मी कृमिभक्ष्य अवस्थेला जातो आणि तेथे कृमीच खातो.

Verse 14

पितृदेवसुरान् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः । लालाभक्षं स यात्यज्ञो यश्शस्त्रकूटकृन्नरः

जो नराधम पितर, देव व सुर यांच्यासाठी अर्पिलेला भाग धर्म-अज्ञानाने आधीच ओलांडून खातो, तो लाळा-भक्षकाची गती पावतो; तसेच शस्त्रांची कूट-रचना (नकली शस्त्रे) करणारा मनुष्यही तशीच दुर्गती भोगतो।

Verse 15

यश्चांत्यजेन संसेव्यो ह्यसद्ग्राही तु यो द्विजः । अयाज्ययाजकश्चैव तथैवाभक्ष्य भक्षकः

जो द्विज अंत्यजाशी संग करतो, जो अधर्म्य गोष्ट स्वीकारतो, जो अयाज्याकरिता यज्ञ करतो, आणि जो अभक्ष्य भक्षण करतो—तो धर्माचरणातून पतित होतो।

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डवर्णने नरकोद्धारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम उमासंहितेत, ब्रह्माण्डवर्णनांतर्गत ‘नरकोद्धारवर्णन’ नामक सोळावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 17

नवयौवनमत्ताश्च मर्यादाभेदिनश्च ये । ते कृत्यं यांत्यशौचाश्च कुलकाजीविनश्च ये

जे नवयौवनाच्या गर्वाने मत्त होऊन मर्यादा भंग करतात, जे अशुचि आचरणात पडतात, आणि जे कुलाची अपकीर्ती करून उपजीविका करतात—असे लोक ‘कृत्या’कडे, विनाशकारी व अमंगल फलांकडे, जातात।

Verse 18

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यः । क्षुरभ्रका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतंति ते

जो व्यर्थ वृक्ष तोडतो तो असिपत्रवनात जातो। आणि जे क्रूर मृगव्याध क्षुरधार झुडपांत भटकतात, ते अग्निज्वाळांत पडतात; अधर्माची हिंसा पती (शिव) यांच्या कृपेपासून दूर ठेवून घोर दुःखात बांधते।

Verse 19

भ्रष्टाचारो हि यो विप्रः क्षत्रियो वैश्य एव च । यात्यंते द्विज तत्रैव यः श्वपाकेषु वह्निदः

जो ब्राह्मण सदाचारातून भ्रष्ट होतो, तसेच क्षत्रिय वा वैश्यही—हे द्विज, तो श्वपाकांमध्ये (चांडाळांमध्ये) चिताग्नी पेटविणाऱ्याच्या ज्या गतीस, त्याच गतीस जातो।

Verse 20

व्रतस्य लोपका ये च स्वाश्रमाद्विच्युताश्च ये । संदंशयातनामध्ये पतंति भृशदारुणे

जे व्रतांचा लोप करतात, आणि जे आपल्या आश्रमधर्मातून च्युत होतात—ते अत्यंत दारुण ‘संदंश’ नावाच्या यातनेत पडतात।

Verse 21

वीर्यं स्वप्नेषु स्कंदेयुर्ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रा नाध्यापिता यैश्च ते पतंति श्वभोजने

जे नर ब्रह्मचर्यव्रती असूनही स्वप्नात वीर्यपात करतात, आणि जे पुत्रांना धर्मशिक्षा देत नाहीत—ते ‘श्वभोजन’ नावाच्या अवस्थेत पडतात, जी कुत्र्यांसारखी हीन दशा मानली आहे।

Verse 22

एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यते यातनागताः

हे व इतरही अनेक नरक—शेकडो व हजारो—आहेत; ज्यांत दुष्कर्म करणारे दंडावस्थेत पडून यातनांनी भाजले जातात।

Verse 23

तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः । भुज्यंते यानि पुरुषैर्नरकांतरगोचरैः

तसेच ही पापे आणि अशीच इतर हजारो पापे—नरकातील विविध प्रदेशांत गेलेल्या पुरुषांकडून त्यांच्या फळरूपाने भोगली जातात।

Verse 24

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरये तु पतंति ते

जे नर वर्णाश्रमविरुद्ध कर्म करतात—कर्माने, मनाने व वाणीने—ते निश्चयाने नरकात पडतात।

Verse 25

अधश्शिरोभिर्दृश्यंते नारका दिवि दैवतैः । देवानधोमुखान्सर्वानधः पश्यंति नारकाः

स्वर्गात देवांना नारकी जणू उलटे शिरोभागाने दिसतात; आणि नारकी खाली राहून सर्व देवांना अधोमुख पाहून वर पाहतात।

Verse 26

स्थावराः कृमिपाकाश्च पक्षिणः पशवो मृगाः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

क्रमाने प्रथम स्थावर, मग कृमि-कीटक, मग पक्षी, मग पशु व मृग; त्यानंतर धर्मात्मे मनुष्य, मग त्रिदश देव—आणि त्याच क्रमाने मोक्षप्राप्तही।

Verse 27

यावंतो जंतवस्स्वर्गे तावंतो नरकौकसः । पापकृद्याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः

स्वर्गात जितके जीव आहेत तितकेच नरकातही वास करतात. जो पाप करतो आणि प्रायश्चित्तापासून पराङ्मुख राहतो, तो नरकास जातो.

Verse 28

गुरूणि गुरुभिश्चैव लघूनि लघुभिस्तथा । प्रायश्चित्तानि कालेय मनुस्स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

हे कालेय! स्वायंभुव मनूंनी सांगितले आहे की जड दोषांसाठी जड प्रायश्चित्ते आणि हलक्या दोषांसाठी हलकी प्रायश्चित्ते—योग्य प्रमाणात—करावीत.

Verse 29

यानि तेषामशेषाणां कर्मार्ण्युक्तानि तेषु वै । प्रायश्चित्तमशेषेण हरानुस्मरणं परम्

त्या सर्वांच्या विषयी जे जे कर्म सांगितले आहे, त्यांमध्ये सर्व प्रकारे व पूर्णतः परम प्रायश्चित्त म्हणजे हर (भगवान् शिव) यांचे निरंतर स्मरण होय।

Verse 30

प्रायश्चित्तं तु यस्यैव पापं पुंसः प्रजायते । कृते पापेऽनुतापोऽपि शिवसंस्मरणं परम्

मनुष्यात जे पाप उत्पन्न होते, त्याचे प्रायश्चित्त हेच—पाप केल्यानंतरही पश्चात्ताप आणि भगवान् शिवांचे परम स्मरण हेच सर्वोच्च उपाय आहे।

Verse 31

माहेश्वरमवाप्नोति मध्याह्नादिषु संस्मरन् । प्रातर्निशि च संध्यायां क्षीणपापो भवेन्नरः

मध्याह्न इत्यादी पवित्र काळ-संधींमध्ये—प्रातःकाळी, रात्री व संध्याकाळी—महेश्वराचे स्मरण केल्याने मनुष्य माहेश्वर पद प्राप्त करतो; त्याची पापे क्षीण होऊन तो शुद्ध होतो।

Verse 32

मुक्तिं प्रयाति स्वर्गं वा समस्तक्लेशसंक्षयम । शिवस्य स्मरणादेव तस्य शंभोरुमापतेः

उमापती शंभू शिवाचे केवळ स्मरण केले तरी मनुष्य मोक्ष किंवा स्वर्ग, तसेच सर्व क्लेशांचा पूर्ण क्षय प्राप्त करतो.

Verse 33

पापन्तरायो विप्रेन्द्र जपहोमार्चनादि च । भवत्येव न कुत्रापि त्रैलोक्ये मुनिसत्तम

हे विप्रेन्द्र, हे मुनिसत्तम! जप, होम, अर्चन इत्यादी करणाऱ्यास पापजन्य विघ्न नक्कीच येते; त्रैलोक्यात असे कोणतेही स्थान नाही जिथे ते होत नाही.

Verse 34

महेश्वरे मतिर्यस्य जपहोमार्चनादिपु । यत्पुण्यं तत्कृतं तेन देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

ज्याचे मन महेश्वरात स्थिर आहे, तो जप, होम, अर्चन इत्यादी साधना करताना जे पुण्य मिळवतो, ते पुण्य त्याच्याच द्वारा खरेच सिद्ध होते आणि देवेन्द्रत्वादी दिव्य फळे प्राप्त होतात।

Verse 35

पुमान्न नरकं याति यः स्मरन्भक्तितो मुने । अहर्निशं शिवं तस्मात्स क्षीणाशेषपातकः

हे मुने, जो पुरुष भक्तीने शिवाचे स्मरण करतो तो नरकात जात नाही. म्हणून अहोरात्र शिवस्मरण केल्याने त्याची उरलेली सर्व पापे पूर्णतः क्षीण होतात।

Verse 36

नरकस्वर्गसंज्ञाये पापपुण्ये द्विजोत्तम । ययोस्त्वेकं तु दुःखायान्यत्सुखायोद्भवाय च

हे द्विजोत्तम, पाप व पुण्य यांना अनुक्रमे ‘नरक’ व ‘स्वर्ग’ अशी संज्ञा आहे; त्यांपैकी एक दुःखास कारणीभूत ठरते आणि दुसरे सुखाची उत्पत्ती करते।

Verse 37

तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तत्स्याद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम्

जे प्रथम आनंदासाठी उत्पन्न होते, तेच पुन्हा दुःखाचे कारण बनते. खरे तर येथे काहीही केवळ दुःखमय नाही, आणि काहीही पूर्णतः सुखमयही नाही.

Verse 38

मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं तत्त्वाय कल्पते

मनाचा हा परिणाम सुख-दुःखाच्या लक्षणांनी ओळखला जातो. ज्ञानच परम ब्रह्म आहे; ज्ञानच तत्त्वाचे खरे साक्षात्कार घडवते.

Verse 39

ज्ञानात्मकमिदं विश्वं सकलं सचराचरम् । परविज्ञानतः किंचिद्विद्यते न परं मुने

हे संपूर्ण विश्व—चराचरांसह—ज्ञानस्वरूपच आहे। हे मुने, परविज्ञानापलीकडे काहीही श्रेष्ठ अस्तित्वात नाही।

Verse 40

एवमेतन्मयाख्यातं सर्वं नरकमण्डलम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मंडलं भुवः

अशा प्रकारे मी तुला संपूर्ण नरकमंडळाचे यथार्थ वर्णन केले. आता यापुढे वर जाऊन, भुवः—पृथ्वीलोकाच्या मंडळाचे वर्णन करतो.