देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)

Verse 1

देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमोनमः

देव म्हणाले— रुद्रदेवाला नमस्कार, मदन (काम) संहारकाला नमस्कार। स्तुतीयोग्य, अपार तेजस्वी, त्रिनेत्रधारीला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 2

शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः

सर्वव्यापी शिपिविष्ट, भीम व भीमाक्ष यांना पुनःपुन्हा नमस्कार। महादेव, प्रभव (उत्पत्तीचे कारण) आणि त्रिविष्टपति (त्रिलोकराज) यांना नमस्कार।

Verse 3

त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शंभुरीशश्शंकरोसि दयालुस्त्वं विशेषतः

आपणच सर्व लोकांचे नाथ; आपणच पिता व माता—आपणच ईश्वर. आपण शंभू, ईश व शंकर आहात; आणि विशेषतः आपण अत्यंत दयाळू आहात।

Verse 4

त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कस्समर्थोस्ति दुःखनाशे महेश्वर

हे प्रभो! आपण सर्व जगतांचे धाता आहात; म्हणून आमचे रक्षण करण्यास योग्य केवळ आपणच आहात. हे महेश्वर! आपल्या शिवाय दुःखाचा नाश करण्यास कोण समर्थ आहे?

Verse 5

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शंभुमारभत्

ब्रह्मा म्हणाले—देवांच्या त्या वचनांना असे ऐकून, परम करुणेने युक्त नंदीकेश्वराने शंभू (भगवान् शिव) यांना विनयपूर्वक निवेदन करणे आरंभिले।

Verse 6

नंदिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः

नंदीकेश्वर म्हणाले: हे देवश्रेष्ठा! विष्णू इत्यादी देव, मुनी आणि सिद्धांचे समूह विशेषतः तुमच्या दर्शनासाठी येत आहेत. असुरांकडून अपमानित होऊन ते अत्यंत पराभूत झाले आहेत आणि तुमच्या शरणी आले आहेत.

Verse 7

तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयस्सुराः । दीनबंधुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः

म्हणून हे सर्वेश्वरा! मुनी व देव यांचे रक्षण निश्चयच तुम्हालाच करावे लागेल. विशेषतः तुम्ही दीनांचा बंधू आणि भक्तांवर प्रेम करणारे ‘भक्तवत्सल’ म्हणून प्रसिद्ध आहात.

Verse 8

ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना भृशम् । शनैश्शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे दयाळू शंभूंना नंदीने अत्यंत विनयाने विनंती केली. तेव्हा ते हळूहळू ध्यानातून विरत झाले आणि क्रमाक्रमाने नेत्र उघडू लागले.

Verse 9

ईशोऽथोपरतश्शंभुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह

तेव्हा ईश्वर शंभू समाधीतून विरत झाले. ते परम प्राज्ञ परमात्मा सर्व देवांना असे म्हणाले.

Verse 10

शंभुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वरः । हरिब्रह्मादयस्सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्

शंभू म्हणाले—हे देवेश्वरांनो! तुम्ही सर्व माझ्या समीप का एकत्र आला आहात? हरि, ब्रह्मा इत्यादी सर्व देवांनो, याचे कारण लवकर सांगा.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शम्भोस्सर्वे देवा मुदाऽन्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे

ब्रह्मा म्हणाले—शंभूचे वचन ऐकून सर्व देव आनंदित झाले. मग विनंती करण्यासाठी त्यांनी विष्णूच्या मुखाकडे पाहिले।

Verse 12

अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम्

तेव्हा महाभक्त विष्णू, देवांच्या हितासाठी तत्पर, माझ्या सांगितल्याप्रमाणे देवकार्याचे ते महान प्रयोजन सांगू लागले।

Verse 13

तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः

हे शंभो! तारकाने देवांवर जे केले ते परम अद्भुत आणि कष्टाहूनही अधिक कष्टदायक आहे; म्हणून सर्व देव विनंती करण्यास एकत्र आले आहेत।

Verse 14

हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम्

हे शंभो! निश्चयच तुझ्या स्वतःच्या औरस पुत्राकडूनच दैत्य तारकाचा वध होईल; माझे वचन अन्यथा होणार नाही।

Verse 15

विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात्

असे विचार करून, हे महादेव! कृपा कर—तुला नमस्कार. हे स्वामी! तारकनिर्मित कष्टातून देवांचा उद्धार कर।

Verse 16

तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरींद्रेण च तां कुरुष्व

म्हणून, हे देव शंभो, तू उजव्या हाताने गिरिजेचे पाणिग्रहण करावे. गिरींद्राने दिलेल्या त्या महानुभाव कन्येला याच पाणिग्रहण-विधीने स्वीकारून तिला धर्मपत्नी कर।

Verse 17

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः

विष्णूचे ते वचन ऐकून प्रसन्न झालेले भगवान शिव बोलले. योगात तत्पर राहून त्यांनी त्या सर्वांना सद्गतीचा शुभ मार्ग दाखविला।

Verse 18

शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुंदरी । तदा सर्वे सुरेंद्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा

शिव म्हणाले— जेव्हा मी सर्वसुंदरी देवी गिरिजेला स्वीकारले, तेव्हाच त्या क्षणी सर्व सुरेंद्र, मुनि आणि ऋषी तेथे एकत्र झाले।

Verse 19

सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतस्स्मरम्

ते सकाम होतील आणि परमार्गावर क्षमाशील राहणार नाहीत. पण ती दुर्गा पाणिग्रहणामुळे स्मर (कामदेव) याला पुन्हा जीवंत करील।

Verse 20

मदनो हि मया दग्धस्सर्वेषां कार्य्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा

सर्वांच्या कार्यसिद्धीसाठी मीच मदनाला दग्ध केले आहे। हे विष्णो, ब्रह्मदेवाच्या वचनानुसार हे घडले; म्हणून येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 21

एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेंद्र हठं नो कर्तुमर्हसि

असे मनात विचार करून काय करावे व काय करू नये याचा निर्णय घे; हे देवेन्द्र, तू सर्वांत सुधी व देवश्रेष्ठ असून आमच्याशी हट्टाने वागू नकोस।

Verse 22

दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठंतु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम्

हे विष्णो! माझ्याकडून काम दग्ध झाल्यावर देवकार्य महान रीतीने सिद्ध झाले। आता सर्वांनी निष्काम राहावे—हे माझ्यासह दृढ निश्चय झाले आहे।

Verse 23

यथाऽहं च सुरास्सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम्

जसे मी आणि सर्व देवांनी केले, तसेच तुम्हीही न डगमगता तप करावे। परम तपोनियमाशी संयुक्त होऊन तुम्ही अतिदुष्कर कार्यही सिद्ध कराल।

Verse 24

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय विभाग पार्वतीखण्डात ‘पार्वतीविवाहस्वीकार’ नामक चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 25

पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद्विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम्

हे विधे (ब्रह्मा) आणि हे हरे (विष्णु)! स्मर (कामदेव) कृत तो प्राचीन प्रसंग जो नंतर विसरला गेला, तो पुन्हा स्मरून नीट विचारला जावा. महेंद्र (इंद्र), मुनि आणि देव—सर्वांनी त्या सर्व विषयाचे चिंतन करावे।

Verse 26

महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरापुरा

हे देवांनो, पूर्वी महाधनुर्धर मदनाने (कामाने) हठाने सर्वांचा ध्यानभंग केला होता।

Verse 27

कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः

कामना खरोखर नरकदुःखाला नेते; तिच्यापासून क्रोध उत्पन्न होतो। क्रोधातून मोह होतो आणि मोहामुळे तपाचा ऱ्हास होतो।

Verse 28

कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिस्सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्

हे देवश्रेष्ठांनो, तुम्ही काम व क्रोध यांचा त्याग करा। आणि तुम्ही सर्वांनी माझे वचनच मानावे—कधीही अन्यथा समजू नये।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्

ब्रह्मा म्हणाले—असे ऐकवून भगवान वृषध्वज महादेवांनी पुढे देवांना, तसेच विधाता ब्रह्मा, विष्णू आणि मुनिलाही संबोधिले।

Verse 30

तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः

मग शंभू पुन्हा मौन झाले आणि ध्यानाचा आश्रय घेऊन प्राचीनकाळी जसे—अचल स्थाणूसारखे—गणांनी वेढलेले बसले.

Verse 31

स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत् । निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्

शंभूंनी आपल्या आत्म्यानेच आपल्या आत्मस्वरूपाचे आत्म्यातच चिंतन केले—निर्मळ, मायाभासरहित, निर्विकार आणि निरामय.

Verse 32

परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्

तो परात्पराहूनही पर, नित्य, ममतारहित व कोणत्याही मर्यादित देहरूपाविना आहे. शब्दांच्या पलीकडे, निर्गुण, आणि खऱ्या ज्ञानानेच जाणण्याजोगा—तोच परम परात्पर आहे.

Verse 33

एवं स्वरूपं परमं चिंतयन् ध्यानमास्थितः । परमानंदसंमग्नो बभूव बहुसूतिकृत्

अशा रीतीने त्या परम स्वरूपाचे चिंतन करीत तो स्थिर ध्यानात प्रविष्ट झाला। परमानंदात निमग्न होऊन तो अनेक संततींचा जनक झाला।

Verse 34

ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरि शक्रादयस्सर्वे नंदिनं प्रोचुरानताः

सर्वेश्वर शिव ध्यानस्थ आहेत असे पाहून स्वर्गातील सर्व देव—हरि, शक्र इत्यादी—प्रणाम करून नंदींना म्हणाले।

Verse 35

देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शंभुस्त्वं शंकर सखस्सर्वज्ञः शुचिसेवकः

देव म्हणाले—आता आम्ही काय करावे? शंभू वैराग्य धारण करून ध्यानात स्थित झाला आहे. हे शंकर! तू त्याचा निकट सखा—सर्वज्ञ आणि शुचि-सेवेत रत सेवक आहेस.

Verse 36

केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः

हे गणाधिप! कोणत्या उपायाने गिरिश प्रसन्न होतील? तो उपाय आम्हाला सांग; आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्षादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नंदी शंभुप्रियो गणः

ब्रह्मा म्हणाले—त्या वेळी देवांनी व हर्ष आदि मुनींनी असे निवेदन केल्यावर, शंभूचा प्रिय गण नंदीने त्या देवांना प्रत्युत्तर दिले.

Verse 38

नंदीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्रनिर्जरा मुनयस्तथा । शृणुध्वं वचनं मे हि शिवसंतोषकारकम्

नंदीश्वर म्हणाले— हे हरि, हे विधाता ब्रह्मदेवा, हे शक्र इंद्रा, अमर देवगणांनो व मुनीहो! माझे वचन ऐका; ते निश्चयच भगवान् शिवांना संतोष देणारे आहे।

Verse 39

यदि वो हठ एवाद्य शिव दारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात्

जर आज तुम्ही शिवांच्या विवाह-स्वीकारासाठी खरोखरच ठाम असाल, तर तुम्ही सर्वांनी अत्यंत दीनभावाने, आदरपूर्वक, विनययुक्त विनंती करा।

Verse 40

भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतस्तुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः

महादेव सामान्य उपायांनी नव्हे, तर भक्तीनेच वश होतात. शुद्ध व सच्च्या भक्तीने परमेश्वर अन्यथा अशक्य किंवा अयोग्य मानलेलेही कार्य साध्य करतो.

Verse 41

एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम्

“असेच करा—ब्रह्मा व विष्णू यांच्या नेतृत्वाखालील सर्व देवांनो! ज्या मार्गाने आला, त्याच मार्गाने त्वरित परत जा; दुसऱ्या मार्गाने जाऊ नका आणि विलंब करू नका।”

Verse 42

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयस्सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुर्हि ते

ब्रह्मा म्हणाले—त्या मुनींचे वचन ऐकून विष्णू आदी देवांनी ते सत्य मानून ‘तथास्तु’ म्हणत, अत्यंत आनंदाने शंकराची स्तुती केली।

Verse 43

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात्त्राहि नश्शरणागतान्

हे देवाधिदेव महादेव, करुणासागर प्रभो! या महाक्लेशातून आम्हांला उध्दरा; शरणागतांचे रक्षण करा।

Verse 45

हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शंभुं भक्त्या परमयान्वितः

माझ्या दीन वचनांनी योग्य रीतीने कळविल्यावर हरिने तसेच केले; आणि मनाने शंभूचे स्मरण करीत तो परम भक्तीने युक्त झाला।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । सुरैरेवं स्तुतश्शंभुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोभून्महेश्वरः

ब्रह्मा म्हणाले—देव, हरि (विष्णु) आणि मी याप्रमाणे अत्यंत स्तुती केल्यावर, भक्तवत्सल महेश्वर शंभू ध्यानसमाधीतून विरत झाले।

Verse 47

उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः

तेव्हा भक्तवत्सल हर—शंकर—अत्यंत प्रसन्नचित्त होऊन, करुणादृष्टीने त्यांच्याकडे पाहत, हरि आदींना हर्षित करून बोलला।

Verse 48

शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः

शंकर म्हणाले—“हे हरी, हे विधाते (ब्रह्मा), आणि शक्र (इंद्र) आदी देवहो! तुम्ही सर्व एकाच वेळी माझ्याकडे आला आहात. कोणत्या कारणासाठी आला? माझ्यासमोर सत्य बोला।”

Verse 49

हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वंतर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात्

हरी म्हणाला—“हे महेशान! तू सर्वज्ञ आहेस; तू अंतर्यामी आणि अखिलेश्वर आहेस. चित्तात जे आहे ते तू काय जाणत नाहीस? तरीही तुझ्या आज्ञेने मी सांगतो।”

Verse 50

तारकासुरतो दुःखं संभूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः

हे मृड! तारकासुरामुळे अनेक प्रकारचे दुःख उत्पन्न झाले आहे. म्हणून आम्हा सर्वांच्या हितासाठी देवांनी तुला प्रसन्न केले आहे।

Verse 51

शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा

ती कल्याणमयी देवी शिवा पर्वतापासून—म्हणजे हिमालयापासून—तुझ्याच हेतुने उत्पन्न झाली आहे. आणि तिच्यात तुझ्यापासून जो पुत्र उत्पन्न होईल, त्याच्यामुळेच त्याचा (तारकाचा) वध होईल—यावाचून अन्य मार्ग नाही।

Verse 52

इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युस्स बाधते निखिलं जगत्

अशा रीतीने ब्रह्म्याने त्या दैत्याला वर दिला। मग तो इतर कोणत्याही कारणाने अमर (मृत्युरहित) होऊन अखिल जगताला त्रास देऊ लागला।

Verse 53

नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

नारदांच्या निर्देशाने तिने कठोर तप केले. त्या तपाच्या तेजाने चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून गेले.

Verse 54

वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह

हे परमेश्वरा! शिवा (पार्वती) हिला वर देण्यासाठी आपण जा. हे स्वामी! देवांचे दुःख दूर करा आणि आम्हांला सुख प्रदान करा.

Verse 55

देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर । विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्

हे शंकर! माझ्या हृदयात—आणि देवांच्या मनातही—तुमचा विवाह पाहण्याची मोठी उत्कंठा आहे. म्हणून यथोचित, धर्मानुसार व्यवस्था करा.

Verse 56

रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु

हे परात्पर परमेश्वरा! रतीला तुम्ही जो वर दिला होता, तो आता योग्य वेळी प्राप्त झाला आहे. म्हणून शीघ्र आपला संकल्प सफल करा.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैस्तोत्रैस्संतस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून विष्णू देव व महर्षींसह त्यांना प्रणाम करून बसला. मग विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करून सर्वजण त्यांच्या समोर उभे राहिले.

Verse 58

भक्ताधीनः शंकरोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः

तेव्हा भक्ताधीन शंकरांनी देवांचे वचन ऐकले. वेदमर्यादेचे रक्षक प्रभू हसून त्वरित प्रत्युत्तर देऊ लागले.

Verse 59

शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः

शंकर म्हणाले—हे हरे, हे विधे, हे सर्व देवांनो, आदराने ऐका. मी विवेकपूर्वक यथोचित रीतीने विशेष सहित सांगतो.

Verse 60

नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः

मनुष्यांसाठी विवाह करणे खरेच उचित विधान नाही. कारण विवाहाला ‘महान बेडी’ म्हणतात—तो दृढ बंधन आहे.

Verse 61

कुसंगा बहवो लोके स्त्रीसंगस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलबंधैर्न स्त्रीसंगात्प्रमुच्यते

जगात कुसंग अनेक आहेत; पण त्यांत स्त्रीसंग (विषयासक्ती) अधिक बलवान आहे. इतर बंधनांतून सुटका होऊ शकते; परंतु या आसक्तीच्या बंधनातून सहज मुक्ती होत नाही.

Verse 62

लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसंबद्धो मुच्यते न कदाचन

लोखंड किंवा लाकडाच्या पाशांनी घट्ट बांधलेला माणूसही सुटू शकतो; पण स्त्री इत्यादी आसक्तीच्या पाशाने घट्ट बांधलेला कधीच सुटत नाही.

Verse 63

वर्द्धंते विषयाश्शश्वन्महाबंधनकारिणः । विषयाक्रांतमनसस्स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः

विषयभोग सतत वाढत राहतात आणि महान बंधनाचे कारण होतात. ज्याचे मन विषयांनी व्यापले आहे, त्याला मोक्ष स्वप्नातही दुर्लभ आहे.

Verse 64

सुखमिच्छतु चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते

जर प्राज्ञाला स्थिर सुख हवे असेल, तर त्याने विधिपूर्वक विषयभोगांचा त्याग करावा. ऋषी म्हणतात विषय हे विषासारखे आहेत; त्यांच्यामुळेच जीवाचा नाश होतो.

Verse 65

जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्यास्सितालितेंद्रवारुणीम्

विषयासक्त माणसाशी केवळ बोलण्यानेही मनुष्य क्षणात पतित होतो. म्हणून आचार्य म्हणतात—श्वेत, श्याम, इंद्र-वारुणी आणि मदिरा—हीसुद्धा भोगाची ‘विषये’च आहेत.

Verse 66

यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः

जरी मी हे सर्व—विशेषतः सर्व ज्ञान—जाणतो, तरीही तुमच्यासाठी मी ही प्रार्थना करीन; ती नक्कीच सफल होईल.

Verse 67

भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्य कृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये

मी खरोखर भक्तांच्या अधीन आहे; त्यांच्या वशाने मी सर्व कार्य करतो। त्रिभुवनात मी भक्तांसाठी रूढीपलीकडे वागणारा म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 68

कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भैमबंधगतस्य हि

अशा रीतीने कामरूपाधिपतीचा पण सफल झाला; भीमाच्या बंधनात पडलेल्या राजा सुदक्षिणाच्या बाबतीत तेच घडलं।

Verse 69

गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः

मी त्र्यंबकस्वरूप, सुख देणारा आहे; तरीही गौतमाच्या क्लेशाचं कारण झालो. त्याला दुःख देणाऱ्या दुष्टांना मी विशेषतः शाप देणारा आहे.

Verse 70

विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः

देवांच्या हितासाठी मी विष प्राशन केलं, कारण मी भक्तवत्सल आहे. हे देवांनो, मी नेहमी प्रयत्नपूर्वक तुमचं दुःख दूर केलं आहे.

Verse 71

भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानर मुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन्

भक्ताच्या हितासाठी भगवंतांनी अनेकदा असह्य कष्ट बहुयत्नांनी सोसले; आणि गृहपति होऊन विश्वानर मुनींचे दुःख हरले।

Verse 72

किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः

अधिक बोलून काय उपयोग, हे हरि आणि हे विधाता! मी सत्य सांगतो—माझा प्रण अढळ आहे; तुम्ही सर्वांनी तो तत्त्वतः जाणावा।

Verse 73

यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हरम्याशु तत्क्षणात्सर्वशस्सदा

जेव्हा जेव्हा माझ्या भक्तांवर कुठेही आपत्ती येते, तेव्हा तेव्हा त्याच क्षणी मी ती शीघ्र सर्वथा दूर करतो—सदा सर्व प्रकारे।

Verse 74

जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वस्समुत्थितम् । असुरा त्तद्धरिष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

वत्सा, तारकामुळे उठलेले तुमचे सर्वांचे दुःख मला माहीत आहे; त्या असुराकडून मी ते हरून नेईन—हे सत्य, सत्यच मी सांगतो।

Verse 75

नास्ति यद्यपि मे काचिद्विहारकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजा पुत्रोत्पादनहेतवे

जरी मला कोणत्याही विहार-भोगाची रुची नाही, तरी पुत्रोत्पादनाच्या हेतुने मी गिरिजेशी विवाह करीन।

Verse 76

गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयास्सकलाः सुराः । कार्यं वस्साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा

हे सर्व देवांनो, निर्भय होऊन आपापल्या धामांना जा. तुमचे कार्य मी साध्य करीन; येथे अधिक विचाराची गरज नाही।

Verse 77

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुने

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून हर (भगवान् शिव) मौन धारण करून समाधिस्थ झाले. मग विष्णू आदी सर्व देव, हे मुने, आपापल्या धामास निघून गेले.