कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
हा अध्याय संवादरूप आहे. नारद ब्रह्म्याला विचारतो की कृत्तिकांनी शिवपुत्राला उचलून नेल्यानंतर पुढे काय घडले. ब्रह्मा सांगतो की काळ लोटतो आणि हिमाद्रीकन्या पार्वती/दुर्गा या घटनेपासून अनभिज्ञ राहते; नंतर ती चिंताकुल होऊन शिववीर्याच्या गतीविषयी प्रश्न करते—ते गर्भात न जाता पृथ्वीवर का पडले, कुठे गेले, आणि अव्यय दिव्यशक्ती कशी गुप्त किंवा व्यर्थ वाटू शकते. जगदीश्वर महेश्वर शांतपणे देव-ऋषींची सभा बोलावून पार्वतीचे संशय दूर करण्याची व्यवस्था करतो. शीर्षकानुसार कथा ‘कार्त्तिकेय-अन्वेषण’ व ‘नन्दी-संवाद’ यांकडे वळते, जिथे कार्त्तिकेयाची स्थिती आणि दिव्य ऊर्जेच्या गूढता-प्रकटतेचे तात्त्विक कारण स्पष्ट होते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ततः किमभवद्विधे । वदेदानीं कृपातस्तु शिवलीलासमन्वितम्
नारद म्हणाले—हे देवदेव, हे प्रजानाथ, हे विधाता! त्यानंतर काय झाले? आता कृपा करून शिवलीलेसहित मला सांगा।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । कृत्तिकाभिर्गृहीते वै तस्मिञ्शंभुसुते मुने । कश्चित्कालो व्यतीयाय बुबुधे न हिमाद्रिजा
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! शंभुपुत्राला कृत्तिकांनी आपल्या संगोपनात घेतल्यावर काही काळ लोटला; तरीही हिमाद्रीची कन्या (पार्वती) याची जाणीव झाली नाही।
Verse 3
तस्मिन्नवसरे दुर्गा स्मेराननसरोरुहा । उवाच स्वामिनं शंभुं देवदेवेश्वरं प्रभुम्
त्याच वेळी स्मितहास्याने शोभणाऱ्या कमलमुखी देवी दुर्गेने आपल्या स्वामी शंभूला—देवदेवेश्वर परम प्रभूला—उद्देशून सांगितले।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्त्तिकेयान्वेषणनन्दिसंवादवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात ‘कार्त्तिकेयाचा शोध व नंदीसंवादवर्णन’ नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 5
कृपया योगिषु श्रेष्ठो विहारैस्तत्परोऽभवः । रतिभंगः कृतो देवैस्तत्र मे भवता भव
करुणेने, हे योगिश्रेष्ठ! आपण क्रीडामय विहारांत तत्पर झालात; तेथे देवांनी तुमच्या रती-संगाचा भंग केला। त्या बाबतीत तुम्ही माझ्या बाजूने रहा—माझे साथ द्या।
Verse 6
भूमौ निपतितं वीर्यं नोदरे मम ते विभो । कुत्र यातं च तद्देव केन दैवेन निह्णुतम्
हे सर्वव्यापी प्रभो! भूमीवर पडलेले ते वीर्य माझ्या उदरात प्रविष्ट झाले नाही. हे देव! ते कुठे गेले, आणि कोणत्या दैवी विधानाने ते लपविले गेले?
Verse 7
कथं मत्स्वामिनो वीर्यममोघं ते महेश्वर । मोघं यातं च किं किंवा शिशुर्जातश्च कुत्रचित्
हे महेश्वर! माझ्या स्वामीचे अमोघ सामर्थ्य (वीर्य) कसे निष्फळ होईल? की ते कसेतरी व्यर्थ झाले आहे? किंवा कुठेतरी एखादे शिशु जन्मले आहे काय?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । पार्वतीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः । उवाच देवानाहूय मुनींश्चापि मुनीश्वर
ब्रह्मा म्हणाले—पार्वतीचे वचन ऐकून जगदीश्वर (शिव) हसले. मग मुनिश्वर त्या प्रभूंनी देवांना आणि मुनींनाही बोलावून सांगितले.
Verse 9
महेश्वर उवाच । देवाः शृणुत मद्वाक्यं पार्वतीवचनं श्रुतम् । अमोघं कुत्र मे वीर्यं यातं केन च निह्नुतम्
महेश्वर म्हणाले—हे देवहो, माझे वचन ऐका; पार्वतीचे वचन ऐकून मी सांगतो. माझे अमोघ वीर्य कुठे गेले, आणि कोणाने ते लपविले?
Verse 10
सभयं नापतत्क्षिप्रं स चेद्दंडं न चार्हति । शक्तौ राजा न शास्ता यः प्रजाबाध्यश्च भक्षकः
जो भयभीत असूनही लवकर आश्रय घेत नाही, तो राजदंडास पात्र ठरत नाही. पण जो राजा सामर्थ्यवान असूनही दुष्कर्म रोखत नाही, तोच प्रजांना बाधणारा भक्षक होतो.
Verse 11
शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा समालोच्य परस्परम् । ऊचुस्सर्वे क्रमेणैव त्रस्तास्तु पुरतः प्रभोः
शंभूचे वचन ऐकून त्यांनी परस्पर विचार केला; मग भयभीत असूनही ते सर्वजण क्रमाने प्रभूच्या समोर बोलले।
Verse 12
विष्णुरुवाच । ते मिथ्यावादिनस्संतु भारते गुरुदारिकाः । गुरुनिन्दारताश्शश्वत्त्वद्वीर्यं यैश्च निह्नुतम्
विष्णू म्हणाले—भारतात जे खोटे बोलणारे असतील ते गुरु-द्रोही होवोत; आणि ज्यांनी तुझे अखंड वीर्य-यश नाकारून लपविले, ते सदैव गुरु-निंदेत रत राहोत।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । त्वद्वीर्यं निह्नुतं येन पुण्यक्षेत्रे च भारते । स नाऽन्वितो भवेत्तत्र सेवने पूजने तव
ब्रह्मा म्हणाले—भारतातील पुण्यक्षेत्रात जो तुझे वीर्य लपवितो, तो तेथे तुझ्या सेवेस व पूजेस योग्य ठरणार नाही।
Verse 14
लोकपाला ऊचुः । त्वदवीर्यं निह्नुतं येन पापिना पतितभ्रमात् । भाजनं तस्य सोत्यन्तं तत्तपं कर्म संततिम्
लोकपाल म्हणाले—ज्या पाप्याने पतित मोहाने तुझे वीर्य लपविले, तोच त्या फलाचा पात्र होवो; त्याच्या वाट्याला तप व कर्मांची अखंड, अत्यंत कठोर परंपरा लाभो।
Verse 15
देवा ऊचुः । कृत्वा प्रतिज्ञां यो मूढो नाऽऽपादयति पूर्णताम् । भाजनं तस्य पापस्य त्वद्वीर्यं येन निह्नुतम्
देव म्हणाले—जो मूढ प्रतिज्ञा करूनही तिला पूर्णत्वास नेत नाही, आणि ज्यामुळे तुझे दिव्य वीर्य नाकारले व लपविले गेले, तो त्या पापाचा पात्र होवो।
Verse 16
देवपत्न्य ऊचुः । या निदति स्वभर्तारं परं गच्छति पूरुषम् । मातृबन्धुविहीना च त्वद्वीर्यं निह्नुतं यया
देवपत्नी म्हणाल्या—जी आपल्या पतीची निंदा करून परपुरुषाकडे जाते, जी माता व बंधुजनांपासूनही वंचित आहे, आणि जिने तुमचे वीर्य लपविले—तिचा वृत्तांत सांगा व त्या आचरणाची निंदा करा।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा देवदेवेश्वरो हरः । कर्म्मणां साक्षिणश्चाह धर्मादीन्सभयं वचः
ब्रह्मा म्हणाले—देवांचे वचन ऐकून देवदेवेश्वर हर यांनी, सर्व कर्मांचे साक्षी असलेल्या धर्मादींना, चिंतायुक्त वाणीने संबोधिले।
Verse 18
श्रीशिव उवाच । देवैर्न निह्नुतं केन तद्वीर्यं निह्नुतं ध्रुवम् । तदमोघं भगवतो महेशस्य मम प्रभोः
श्रीशिव म्हणाले—ते वीर्य देवांनी लपविले नाही; खरे तर ते कोणालाही लपविता येत नाही। कारण ती शक्ती अमोघ आहे—माझ्या प्रभू भगवान महेश्वराचीच।
Verse 19
यूयं च साक्षिणो विश्वे सततं सर्वकर्मणाम् । युष्माकं निह्नुतं किम्वा किं ज्ञातुं वक्तुमर्हथ
तुम्ही विश्वाचे सर्वदर्शी साक्षी आहात, सतत सर्व कर्मे पाहता. मग तुमच्यापासून काय लपेल? तुम्हाला काय अज्ञात आहे—आणि सांगण्याची गरजच काय?
Verse 20
ब्रह्मोवाच । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा सभायां कंपिताश्च ते । परस्परं समालोक्य क्रमेणोचुः पुराः प्रभोः
ब्रह्मा म्हणाले—ईश्वराचे वचन ऐकून ते सर्व सभेत थरथर कापू लागले. परस्परांकडे पाहून, प्रभूची पुरे (नगरे) क्रमाने बोलू लागली।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । रते तु तिष्ठतो वीर्यं पपात वसुधातले । मया ज्ञातममोघं तच्छंकरस्य प्रकोपतः
ब्रह्मा म्हणाले—रतीत स्थित असताना त्याचे वीर्य वसुधातलावर पडले. शंकराच्या प्रकोपामुळे ते अमोघ सामर्थ्याचे आहे, असे मला कळले।
Verse 22
क्षितिरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्ताहं तद्वह्नो न्यक्षिपं पुरा । अतोऽत्र दुर्वहं ब्रह्मन्नबलां क्षंतुमर्हसि
पृथ्वी म्हणाली—ते वीर्य धारण करण्यास मी असमर्थ होते, म्हणून पूर्वी ते अग्नीत टाकले. म्हणून हे ब्रह्मन्, येथे ते वाहणे अत्यंत कठीण; मी अबला आहे, मला क्षमा करा.
Verse 23
वह्निरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्तोहं तव शंकर पर्वते । कैलासे न्यक्षिपं सद्यः कपोतात्मा सुदुस्सहम्
अग्नि म्हणाला—हे शंकर! पर्वतावर ते वीर्य सहन करण्यास मी असमर्थ होतो. म्हणून ते अतिशय दु:सह असल्याने, कपोत-रूप धारण करून, मी तत्क्षणी ते कैलासावर टाकले।
Verse 24
गिरिरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्तोऽहं तव शंकर लोकप । गंगायां प्राक्षिपं सद्यो दुस्सहं परमेश्वर
गिरि म्हणाला—हे शंकर, लोकपाल! तुझे वीर्य‑तेज धारण करण्यास मी असमर्थ आहे. म्हणून, हे परमेश्वर, ते असह्य सामर्थ्य मी तत्क्षणी गंगेत टाकले.
Verse 25
गंगोवाच । वीर्यं सोढुमशक्ताहं तव शंकर लोकप । व्याकुलाऽति प्रभो नाथ न्यक्षिपं शरकानने
गंगा म्हणाली—हे शंकर, लोकपाल! तुझे वीर्य‑तेज धारण करण्यास मी असमर्थ आहे. अत्यंत व्याकुळ होऊन, हे प्रभो नाथ, मी ते शरकाननात (नळकांड्यांच्या वनात) टाकले.
Verse 26
वायुरुवाच । शरेषु पतितं वीर्यं सद्यो बालो बभूव ह । अतीव सुन्दरश्शम्भो स्वर्नद्याः पावने तटे
वायू म्हणाला—वीर्य शरांमध्ये पडताच तत्क्षणी एक बालक उत्पन्न झाला. हे शंभो, तो स्वर्णा नदीच्या पावन तीरावर अत्यंत सुंदर प्रकट झाला।
Verse 27
विष्णुस्त्वं जगतां व्यापी नान्यो जातोसि शांभव । यथा न केषां व्याप्यं च तत्सर्वं व्यापकं नभः
हे शांभवा! तूच जगतांचा सर्वव्यापी प्रभू आहेस, तत्त्वतः विष्णुस्वरूप; तुझ्यासारखा दुसरा कोणी जन्मला नाही. जसे आकाश कोणत्याही आधाराविना सर्वत्र पसरते, तसेच तू सर्वत्र व्याप्त आहेस।
Verse 28
चन्द्र उवाच रुदंतं बालकं प्राप्य गृहीत्वा कृत्तिकागणः । जगाम स्वालयं शंभो गच्छन्बदरिकाश्रमम्
चंद्र म्हणाला—हे शंभो! रडणाऱ्या बालकाला मिळवून व उचलून, कृत्तिकांचा समूह आपल्या निवासस्थानी गेला; बदरिकाश्रमाकडे जात असता।
Verse 29
जलमुवाच । अमुं रुदंतमानीय स्तन्यपानेन ताः प्रभो । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं तव रविप्रभम्
जल म्हणाला—हे प्रभो! त्या रडणाऱ्या बालकाला आणून त्या मातांनी स्तन्यपानाने त्याचे पोषण केले; आणि अशा रीतीने ईशाचा (शिवाचा) पुत्र, सूर्यप्रभेसारखा तेजस्वी तुझा पुत्र वाढविला।
Verse 30
संध्योवाच । अधुना कृत्तिकानां च वनं तम्पोष्य पुत्रकम् । तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात्
संध्या म्हणाली—आता कृत्तिकांच्या वनात त्या बालकाचे पालनपोषण करून, त्या स्नेहमयी मातांनी कौतुकाने प्रेमपूर्वक त्याचे नाव ‘कार्त्तिक’ ठेवले।
Verse 31
रात्रिरुवाच । न चक्रुर्बालकं ताश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रीतिपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रकः
रात्रि म्हणाली—त्या स्त्रियांना तो बालक दिसला नाही, कारण तो त्यांच्या नेत्रांच्या आवाक्याबाहेर होता. तरीही जो त्यांच्या प्राणांहूनही अधिक प्रिय, तोच त्याचा पालन‑रक्षण करणाऱ्याचा अत्यंत लाडका पुत्र होता.
Verse 32
दिनमुवाच । यानि यानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । प्रशंसितानि स्वादूनि भोजयामासुरेव तम्
दिन म्हणाला—जी जी वस्त्रे, उत्तम भूषणे व श्रेष्ठ दाने होती, ती सर्व त्यांनी त्याला अर्पण केली. आणि प्रशंसित, स्वादिष्ट अन्नांनी त्यांनी त्यालाच भोजन घातले.
Verse 33
ब्रह्मोवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संतुष्टः पुरसूदनः । मुदं प्राप्य ददौ प्रीत्या विप्रेभ्यो बहुदक्षिणाम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून पुरसूदन संतुष्ट झाला. आनंदाने भरून त्याने प्रेमपूर्वक ब्राह्मणांना पुष्कळ दक्षिणा दिली.
Verse 34
पुत्रस्य वार्त्तां संप्राप्य पार्वती हृष्टमानसा । कोटिरत्नानि विप्रेभ्यो ददौ बहुधनानि च
पुत्राची वार्ता मिळताच पार्वती अंतःकरणाने आनंदित झाली. त्या हर्षात तिने ब्राह्मणांना कोटी रत्ने व विपुल धन दान केले.
Verse 35
लक्ष्मी सरस्वती मेना सावित्री सर्वयोषितः । विष्णुस्सर्वे च देवाश्च ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धनम्
लक्ष्मी, सरस्वती, मेना, सावित्री व सर्व श्रेष्ठ स्त्रिया—विष्णू व सर्व देवांसह—ब्राह्मणांना धन प्रदान करू लागल्या।
Verse 36
प्रेरितस्स प्रभुर्देवैर्मुनिभिः पर्वतैरथ । दूतान् प्रस्थापयामास स्वपुत्रो यत्र तान् गणान्
देव, मुनी आणि पर्वत यांच्या प्रेरणेने तो प्रभू—शिवाचा स्वपुत्र—जिथे ते गण होते तिथे दूत पाठवू लागला।
Verse 37
वीरभद्रं विशालाक्षं शंकुकर्णं कराक्रमम् । नन्दीश्वरं महाकालं वज्रदंष्ट्रं महोन्मदम्
त्याने वीरभद्र, विशालाक्ष, शंकुकर्ण, कराक्रम, नंदीश्वर, महाकाल, वज्रदंष्ट्र आणि महोन्मद—हे रौद्र गण पाहिले।
Verse 38
गोकर्णास्यं दधिमुखं ज्वलदग्निशिखोपमम् । लक्षं च क्षेत्रपालानां भूतानां च त्रिलक्षकम्
त्याचे मुख गोकर्णासारखे व दधिमुखासारखे, ज्वलंत अग्निशिखेसमान तेजस्वी होते. त्याच्यासोबत क्षेत्रपालांचे एक लक्ष व भूतांचे तीन लक्ष होते.
Verse 39
रुद्रांश्च भैरवांश्चैव शिवतुल्यपराक्रमान् । अन्यांश्च विकृताकारानसंख्यानपि नारद
हे नारदा! (त्याने) रुद्रांश व भैरवांशही प्रकट केले—ज्यांचे पराक्रम शिवतुल्य होते—आणि विचित्र रूपांचे असंख्य इतरही।
Verse 40
ते सर्वे शिवदूताश्च नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । कृत्तिकानां च भवनं वेष्टयामासुरुद्धताः
ते सर्व शिवदूत, विविध शस्त्रास्त्रे हातात घेऊन, उद्धट धैर्याने कृत्तिकांच्या भवनास वेढा घालू लागले।
Verse 41
दृष्ट्वा तान् कृत्तिकास्सर्वा भयविह्नलमानसाः । कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा
त्यांना पाहून सर्व कृत्तिका भय-विस्मयाने व्याकुळ झाल्या आणि ब्रह्मतेजाने ज्वलंत कार्त्तिकाचे वर्णन करू लागल्या।
Verse 42
कृत्तिका ऊचुः । वत्स सैन्यान्यसंख्यानि वेष्टयामासुरालयम् । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं महाभयमुपस्थितम्
कृत्तिका म्हणाल्या—वत्सा, असंख्य सैन्यांनी आमच्या आलयास वेढा घातला आहे. आता काय करावे, कुठे जावे? महाभय उपस्थित झाले आहे।
Verse 43
कार्तिकेय उवाच । भयं त्यजत कल्याण्यो भयं किं वा मयि स्थिते । दुर्निवार्योऽस्मि बालश्च मातरः केन वार्यते
कार्त्तिकेय म्हणाला—कल्याणमयी मातांनो, भय सोडा. मी असताना भय कशाचे? मी दुर्निवार आहे; आणि जरी बालक असलो तरी मातांना कोण रोखू शकेल?
Verse 44
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र सैन्येन्द्रो नन्दिकेश्वरः । पुरतः कार्तिकेयस्योपविष्टस्समुवाच ह
ब्रह्मा म्हणाले—त्याच वेळी तेथे सैन्यांचा अधिपती नंदिकेश्वर कार्तिकेयाच्या समोर बसून बोलू लागला।
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । भ्रातः प्रवृत्तिं शृणु मे मातरश्च शुभावहाम् । प्रेरितोऽहं महेशेन संहर्त्रा शंकरेण च
नंदीश्वर म्हणाला—भ्राता, माझी वार्ता ऐक; ही मातृगणांसाठीही शुभ आहे. संहर्ता महेश शंकर यांच्या आज्ञेने मी पाठविला गेलो आहे.
Verse 46
कैलासे सर्वदेवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः । सभायां संस्थितास्तात महत्युत्सवमंगले
कैलासावर ब्रह्मा, विष्णू, शिव इत्यादी सर्व देव, हे प्रिय, महान सभागृहात एकत्र बसले होते; तेथे महोत्सवाचे मंगल समय होते.
Verse 47
तदा शिवा सभायां वै शंकरं सर्व शंकरम् । सम्बोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम्
तेव्हा सभेत शिवेने सर्वमंगलकारी शंकरास संबोधून तुझ्या अन्वेषणाचे कारण कथन केले.
Verse 48
पप्रच्छ ताञ्शिवो देवान् क्रमात्त्वत्प्राप्तिहेतवे । प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु प्रत्येकं च यथोचितम्
त्यानंतर शिवाने देवांना क्रमाने तुझ्या प्राप्तीचा उपाय विचारला. तेव्हा प्रत्येकाने आपल्या योग्यतेप्रमाणे यथोचित उत्तर दिले.
Verse 49
त्वामत्र कृत्तिकास्थाने कथयामासुरीश्वरम् । सर्वे धर्मादयो धर्माधर्मस्य कर्मसाक्षिणः
येथे कृत्तिकांच्या पवित्र स्थानी त्यांनी तुला ईश्वराची कथा सांगितली. धर्म इत्यादी सर्व तत्त्वे धर्म-अधर्म कर्मांचे साक्षी आहेत.
Verse 50
प्रबभूव रहः क्रीडा पार्वतीशिवयोः पुरा । दृष्टस्य च सुरैश्शंभोर्वीर्यं भूमौ पपात ह
पूर्वी पार्वती-शिव यांची एक गुप्त क्रीडा उद्भवली. पण देवांनी शंभूला पाहताच त्यांचे दिव्य वीर्य पृथ्वीवर पडले.
Verse 51
भूमिस्तदक्षिपद्वह्नौ वह्निश्चाद्रौ स भूधरः । गंगायां सोऽक्षिपद्वेगात् तरंगैश्शरकानने
त्या तेजाला भूमीने अग्नीत टाकले, आणि ती अग्नी पर्वतावर टाकली गेली; तो पर्वतच त्याचा धारक झाला. पुढे वेगाने ते गंगेत टाकले असता, लाटांनी ते शर-काननाकडे वाहून नेले.
Verse 52
तत्र बालोऽभवस्त्वं हि देवकार्यकृति प्रभुः । तत्र लब्धः कृत्तिकाभिस्त्वं भूमिं गच्छ सांप्रतम्
तेथेच, हे प्रभो, देवकार्य सिद्ध करण्यासाठी आपण बालक झालात. तेथे कृत्तिकांनी आपल्याला प्राप्त करून पालन केले; आता त्वरित पृथ्वीवर जा.
Verse 53
तवाभिषेकं शंभुस्तु करिष्यति सुरैस्सह । लप्स्यसे सर्वशस्त्राणि तारकाख्यं हनिष्यसि
देवांसह स्वयं शंभू तुझा अभिषेक करील. तू सर्व शस्त्रे प्राप्त करशील आणि ‘तारक’ नावाच्या दैत्याचा वध करशील.
Verse 54
पुत्रस्त्वं विश्वसंहर्त्तुस्त्वां प्राप्तुञ्चाऽक्षमा इमाः । नाग्निं गोप्तुं यथा शक्तश्शुष्कवृक्षस्स्व कोटरे
तू विश्वसंहर्ता शिवाचा पुत्र आहेस; या अडथळ्यांना तुला गाठणे शक्य नाही—जसा सुकलेला वृक्ष आपल्या पोकळीत अग्नीला रोखू शकत नाही.
Verse 55
दीप्तवांस्त्वं च विश्वेषु नासां गेहेषु शोभसे । यथा पतन्महाकूपे द्विजराजो न राजत
तू देवांमध्ये तेजस्वी असूनही त्यांच्या घरांत शोभत नाहीस; जसा महाकूपात पडलेला द्विजराज गरुडही तेजस्वी दिसत नाही।
Verse 56
करोषि च यथाऽलोकं नाऽऽच्छन्नोऽस्मासु तेजसा । यथा सूर्यः कलाछन्नो न भवेन्मानवस्य च
हे प्रभो, तू लोकांना प्रकाशमान करतोस, तरीही आपल्या तेजाने आम्हांपासून आच्छादित होत नाहीस. जसा सूर्य कला-आच्छादनाने काहीसा झाकला तरी मानवांसाठी नाहीसा होत नाही।
Verse 58
योगीन्द्रो नाऽनुलिप्तश्च भागी चेत्परिपोषणे । नैव लिप्तो यथात्मा च कर्मयोगेषु जीविनाम्
योगींचा अधिपतीही लिप्त होत नाही. जगताच्या पालन-पोषणात भाग घेतला तरी तो अस्पर्श राहतो—जसा कर्मयोगात देहधारींच्या कर्मांनी आत्मा कधीही मलिन होत नाही।
Verse 59
विश्वारंभस्त्वमीशश्च नासु ते संभवेत् स्थितिः । गुणानां तेजसां राशिर्यथात्मानं च योगिनः
हे ईशा, विश्वाचा आरंभ तूच आहेस; तरी या विश्वात मर्यादित होऊन तू स्थित नाहीस. तू सर्व गुण-शक्तींचा सघन राशी आहेस—जसा सिद्ध योगी आत्म्याला अंतःकरणात साक्षात् जाणतो।
Verse 60
भ्रातर्ये त्वां न जानंति ते नरा हतबुद्धयः । नाद्रियन्ते यथा भेकास्त्वेकवासाश्च पंकजान्
हे भ्राता, जे तुला ओळखत नाहीत ते नर नष्टबुद्धी आहेत. जसे बेडूक कमळाचा मान ठेवत नाहीत, तसे संकुचित, एकांगी लोक पूज्याचे पूजन करीत नाहीत।
Verse 61
कार्त्तिकेय उवाच । भ्रातस्सर्वं विजानासि ज्ञानं त्रैकालिकं च यत् । ज्ञानी त्वं का प्रशंसा ते यतो मृत्युञ्जयाश्रितः
कार्त्तिकेय म्हणाला—भ्राता, तू सर्व काही जाणतोस; तीनही काळ व्यापणारे ज्ञानही तुझ्याकडे आहे. तू खरोखर ज्ञानी आहेस; तुझी प्रशंसा कोणती पुरेशी ठरेल, कारण तू मृत्युञ्जय शिवाचा आश्रय घेतला आहेस.
Verse 62
कर्मणां जन्म येषां वा यासु यासु योनिषु । तासु ते निर्वृतिं भ्रातः प्राप्नुवंतीह सांप्रतम्
हे भ्राता, कर्मानुसार ज्या-ज्या योनींत प्राण्यांचा जन्म होतो, त्या त्या जन्मांतच ते इथेच आत्ताच शांती व मोक्ष प्राप्त करतात।
Verse 63
कृत्तिका ज्ञानवत्यश्च योगिन्यः प्रकृतेः कलाः । स्तन्येनासां वर्द्धितोऽहमुपकारेण संततम्
कृत्तिका—ज्ञानवत्या योगिनी, प्रकृतीच्या कला—यांच्या स्तन्याने मी पोसला गेलो; त्यांच्या अखंड उपकाराने मी सतत वाढलो।
Verse 64
आसामहं पोष्यपुत्रो मदंशा योषितस्त्विमाः । तस्याश्च प्रकृतेरंशास्ततस्तत्स्वामिवीर्यजः
मी यांचा पोष्यपुत्र आहे आणि या स्त्रिया माझ्याच अंशरूप आहेत. ती मुख्य माता प्रकृतीचा अंश आहे; म्हणून हा तिच्या स्वामीच्या वीर्यापासून जन्मलेला आहे।
Verse 65
न मद्भंगो हे शैलेन्द्रकन्यया नन्दिकेश्वर । सा च मे धर्मतो माता यथेमास्सर्वसंमताः
हे नन्दिकेश्वर, शैलेन्द्रकन्येमुळे माझा काहीही अपमान नाही. धर्मतः ती माझी माता आहे, जशी या सर्वही सर्वसंमत मान्य आहेत।
Verse 66
शम्भुना प्रेषितस्त्वं च शंभोः पुत्रसमो महान् । आगच्छामि त्वया सार्द्धं द्रक्ष्यामि देवताकुलम्
तूही शंभूने पाठविलेला आहेस; तू महान—जणू शंभूचा पुत्रच. मी तुझ्यासोबत येईन आणि देवतांचा समुदाय पाहीन।
Verse 67
इत्येवमुक्त्वा तं शीघ्रं संबोध्य कृत्तिकागणम् । कार्त्तिकेयः प्रतस्थे हि सार्द्धं शंकरपार्षदैः
असे बोलून, कृत्तिकांच्या त्या गणाला शीघ्र संबोधून, कार्त्तिकेय शंकराच्या पार्षदांसह खरोखरच प्रस्थान केला।
Frequently Asked Questions
Pārvatī’s questioning of where Śiva’s vīrya went after it fell to the earth and was taken/handled in connection with the Kṛttikās, setting up the clarification of Kārttikeya’s status and whereabouts.
It asserts that divine creative potency cannot be nullified; even when its trajectory appears irregular (not entering Pārvatī’s womb), it remains safeguarded and purposeful, culminating in a cosmically necessary manifestation.
Śiva is emphasized as Jagadīśvara/Maheśvara (supreme governor), while Pārvatī appears as Durgā/Himādrijā (divine consort and power), and the gods/sages function as witnesses and interpreters of līlā within cosmic administration.