शिवपुत्रजननवर्णनम् — Description of the Birth/Manifestation of Śiva’s Son
या अध्यायात ब्रह्मा सांगतात की महादेव योगविद्येचे स्वामी व कामत्यागी असूनही पार्वतीचा अपमान होईल या भीतीने व तिच्या मानासाठी दाम्पत्य-संयोगाचा त्याग करत नाहीत. पुढे भक्तवत्सल शिव दैत्यपीडित देवांवर विशेष करुणा करून त्यांच्या द्वारी येतात. शिवांना पाहून विष्णू व ब्रह्मासह देवगण हर्षित होऊन स्तुती करतात आणि तारकादी दैत्यांचा नाश व देवांचे रक्षण करण्याची विनंती करतात. शिव तत्त्वतः सांगतात—जे भवितव्य आहे ते घडणारच; ते रोखता येत नाही. त्यानंतर ते आपल्या विसर्जित/विस्थापित वीर्य-तेजाचा उल्लेख करून प्रश्न उपस्थित करतात—ते तेज कोण धारण करील? अशा रीतीने देवसंकट, शिवकृपा आणि दिव्य पुत्रप्रकट्याची कारणसाखळी जोडली जाते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य महादेवो योगज्ञानविशारदः । त्यक्तकामो न तत्याज संभोगं पार्वतीभयात्
ब्रह्मा म्हणाले—हे ऐकून योगज्ञानात पारंगत महादेव, कामरहित असूनही, पार्वती अप्रसन्न होईल या भयाने दांपत्य-संग त्यागला नाही।
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे शिवपुत्रजननवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखंडात ‘शिवपुत्रजननवर्णन’ नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 3
देवास्सर्वे प्रभुं दृष्ट्वा हरिणा च मया शिवम् । बभूबुस्सुखिनश्चाति तदा वै भक्तवत्सलम्
सर्व देवांनी हरि आणि माझ्यासह (ब्रह्मा) भक्तवत्सल प्रभु शिवांचे दर्शन घेतले; तेव्हा ते अतिशय आनंदित झाले, कारण ते सदैव भक्तांवर प्रेम करणारे आहेत।
Verse 4
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां भगवान्भवः । प्रत्युवाच विषण्णात्मा दूयमानेन चेतसा
देवांच्या त्या वचनांना ऐकून भगवान् भव (शिव) यांनी उत्तर दिले; त्यांचे अंतःकरण विषण्ण होते आणि मन शोकाने जळत होते।
Verse 5
प्रणम्य सुमहाप्रीत्या नतस्कंधाश्च निर्जराः । तुष्टुवुः शंकरं सर्वे मया च हरिणा मुने
अतिशय प्रीतीने प्रणाम करून, खांदे नमवून अमर देवांनी सर्वांनी शंकराची स्तुती केली; आणि हे मुने, मीही हरि (विष्णू) याच्यासह स्तुती केली।
Verse 6
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । अन्तर्यामी हि सर्वेषां सर्वं जानासि शंकर
देव म्हणाले—हे देवदेव, हे महादेव, हे प्रभो, करुणासागर! तू सर्वांचा अंतर्यामी आहेस; म्हणून हे शंकरा, तू सर्व काही जाणतोस।
Verse 7
देवकार्यं कुरु विभो रक्ष देवान् महेश्वर । जहि दैत्यान् कृपां कृत्वा तारकादीन् महाप्रभून्
हे विभो, हे महेश्वरा! देवकार्य कर आणि देवांचे रक्षण कर. कृपा करून तारकादी महाबली दैत्यांचा संहार कर.
Verse 8
शिव उवाच । हे विष्णो हे विधे देवास्सर्वेषां वो मनोगतिः । यद्भावि तद्भवत्येव कोऽपि नो तन्निवारकः
शिव म्हणाले—हे विष्णो, हे विधे (ब्रह्मदेवा), हे देवहो! तुमच्या सर्वांच्या मनोगती ज्ञात आहेत. जे भवितव्य आहे तेच घडते; ते रोखणारा कोणीही नाही।
Verse 9
यज्जातं तज्जातमेव प्रस्तुतं शृणुताऽमराः । शिरस्तस्खलितं वीर्यं को ग्रहीष्यति मेऽधुना
जे झाले ते झालेच—आता जे प्रस्तुत आहे ते ऐका, हे देवांनो. माझे वीर्य स्खलित झाले आहे; आता ते कोण धारण करेल?
Verse 10
स गृह्णीयादिति प्रोच्य पातयामास तद्भुवि । अग्निर्भूत्वा कपोतो हि प्रेरितस्सर्वनिर्जरैः
तो हे ग्रहण करो असे म्हणून त्यांनी ते जमिनीवर पाडले. सर्व देवांच्या प्रेरणेने अग्नीनेच कपोताचे रूप धारण केले होते.
Verse 11
अभक्षच्छांभवं वीर्यं चंच्वा तु निखिलं तदा । एतस्मिन्नंतरे तत्राऽऽजगाम गिरिजा मुने
तेव्हा त्या कपोताने आपल्या चोचीने ते संपूर्ण शांभव वीर्य भक्षण केले. हे मुनी, याच काळात तिथे गिरिजा आली.
Verse 12
शिवागमविलंबे च ददर्श सुरपुंगवान् । ज्ञात्वा तद्वृत्तमखिलं महाक्रोधयुता शिवा
शिवाच्या आगमनास विलंब झाल्याचे पाहून देवश्रेष्ठांनी परिस्थिती पाहिली. जेव्हा शिवाला सर्व वृत्तांत समजला, तेव्हा ती अत्यंत क्रोधाने भरून गेली.
Verse 13
उवाच त्रिदशान् सर्वान् हरिप्रभृतिकांस्तदा
तेव्हा त्याने हरि (विष्णू) आदी सर्व त्रिदशांना (देवांना) संबोधून म्हटले।
Verse 14
देव्युवाच । रे रे सुरगणास्सर्वे यूयं दुष्टा विशेषतः । स्वार्थसंसाधका नित्यं तदर्थं परदुःखदाः
देवी म्हणाली—अरे अरे! हे सर्व देवगण, तुम्ही विशेषतः दुष्ट आहात. तुम्ही नेहमी स्वार्थसिद्धीत मग्न राहता आणि त्यासाठी इतरांना दुःख देणारे होता.
Verse 15
स्वार्थहेतोर्महेशानमाराध्य परमं प्रभुम् । नष्टं चक्रुर्मद्विहारं वंध्याऽभवमहं सुराः
स्वार्थासाठी देवांनी परम प्रभू महेशाचे आराधन केले. त्यांनी माझा क्रीडाविहार उद्ध्वस्त केला आणि हे सुरांनो, मी वंध्या झाले.
Verse 16
मां विरोध्य सुखं नैव केषांचिदपि निर्जराः । तस्माद्दुःखं भवेद्वो हि दुष्टानां त्रिदिवौकसाम्
माझा विरोध करून तुमच्यातील कोणताही अमर कधीही सुख प्राप्त करू शकणार नाही. म्हणून हे दुष्ट स्वर्गवासी, तुमच्यासाठी केवळ दुःखच उद्भवेल.
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विष्णुप्रमुखान् सुरान्सर्वान् शशाप सा । प्रज्वलंती प्रकोपेन शैलराजसुता शिवा
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून, पर्वतराजाची कन्या शिवा क्रोधाने प्रज्वलित होऊन विष्णुप्रमुख सर्व देवांना शाप देऊ लागली.
Verse 18
पार्वत्युवाच । अद्यप्रभृति देवानां वंध्या भार्या भवन्त्विति । देवाश्च दुःखितास्संतु निखिला मद्विरोधिनः
पार्वती म्हणाल्या—आजपासून देवांच्या पत्नी वंध्या होवोत; आणि जे सर्व देव माझे विरोधक आहेत ते दुःखित राहोत.
Verse 19
ब्रह्मोवाच । इति शप्त्वाखिलान्देवान् विष्ण्वाद्यान्सकलेश्वरी । उवाच पावकं क्रुद्धा भक्षकं शिवरेतसः
ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने विष्णू आदी सर्व देवांना शाप देऊन, सर्वेश्वरी देवी क्रोधाने पावक अग्नीला म्हणाली—“तू शिव-रेताचा भक्षक म्हणून नियुक्त आहेस।”
Verse 20
पार्वत्युवाच । सर्वभक्षी भव शुचे पीडितात्मेति नित्यशः । शिवतत्त्वं न जानासि मूर्खोऽसि सुरकार्यकृत्
पार्वती म्हणाल्या—हे शोकाकुल! तू सर्वभक्षी हो आणि सदैव ‘पीडितात्मा’ या नावाने प्रसिद्ध हो. तुला शिवतत्त्व माहीत नाही; तू मूर्ख आहेस, देवांचेच काम करणारा.
Verse 21
रे रे शठ महादुष्ट दुष्टानां दुष्टबोधवान् । अभक्षश्शिववीर्यं यन्नाकार्षीरुचितं हि तत्
अरे रे, कपटी महादुष्ट! दुष्टांमध्येही दुष्टबुद्धीचा! जे शिववीर्य अभक्ष्य आहे, ते भक्ष्य मानून तू जे केलेस, ते अत्यंत अनुचित आहे.
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इति शप्त्वा शिवा वह्निं सहेशेन नगात्मजा । जगाम स्वालयं शीघ्रमसंतुष्टा ततो मुने
ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे अग्नीला शाप देऊन, पर्वतराजाची कन्या शिवा महेशासह, हे मुने, असंतुष्टच आपल्या धामास त्वरेने निघून गेली.
Verse 23
गत्वा शिवा शिवं सम्यक् बोधयामास यत्नतः । अजीजनत्परं पुत्रं गणेशाख्यं मुनीश्वर
हे मुनीश्वर, तेव्हा शिवा शिवाजवळ जाऊन प्रयत्नपूर्वक त्यांना सर्वथा बोध करून दिले. त्यानंतर तिने गणेश नावाचा परम पुत्र उत्पन्न केला.
Verse 24
तद्वृत्तांतमशेषं च वर्णयिष्ये मुनेऽग्रतः । इदानीं शृणु सुप्रीत्या गुहोत्पत्तिं वदाम्यहम्
हे मुनिश्रेष्ठ! तो सर्व वृत्तांत मी तुमच्या समोर पूर्णपणे सांगीन. आता प्रसन्न भक्तिभावाने ऐका; मी गुह (स्कंद) याची उत्पत्ती सांगतो.
Verse 25
पावकादितमन्नादि भुंजते निर्जराः खलु । वेदवाण्येति सर्वे ते सगर्भा अभवन्सुराः
खरोखरच अमर देवांनी पावक (अग्नी) यांनी प्रथम पवित्र केलेले अन्नादि भक्षण केले. आणि वेदवाणीच्या प्रभावाने ते सर्व देव सगर्भ, म्हणजे गर्भधारणास समर्थ झाले.
Verse 26
ततोऽसहंतस्तद्वीर्यं पीडिता ह्यभवन् सुराः । विष्ण्वाद्या निखिलाश्चाति शिवाऽऽज्ञा नष्टबुद्धयः
त्यानंतर त्या पराक्रमी शक्तीला सहन न झाल्याने देव अत्यंत पीडित झाले. विष्णू आदी सर्व देव शिवाज्ञेच्या प्रभावाने बुद्धिभ्रष्ट होऊन अतिशय व्याकुळ झाले.
Verse 27
अथ विष्णुप्रभृतिकास्सर्वे देवा विमोहिताः । दह्यमाना ययुः शीघ्रं शरणं पार्वतीपतेः
तेव्हा विष्णू आदी सर्व देव मोहग्रस्त झाले; आणि त्या दाहाने दग्ध होत ते शीघ्रच पार्वतीपती (शिव) यांच्या शरण गेले.
Verse 28
शिवालयस्य ते द्वारि गत्वा सर्वे विनम्रकाः । तुष्टुवुस्सशिवं शंभुं प्रीत्या सांजलयस्सुराः
त्या शिवालयाच्या द्वारी जाऊन सर्व देव नम्र झाले। प्रेमानंदाने, हात जोडून, त्यांनी शिवस्वरूप शंभू—मंगलमय प्रभू—याची स्तुती केली।
Verse 29
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव गिरिजेश महाप्रभो । किं जातमधुना नाथ तव माया दुरत्यया
देव म्हणाले—हे देवदेव, महादेव, गिरिजेश, महाप्रभो! हे नाथ, आत्ता काय घडले—तुझ्या दुस्तर मायेमुळे?
Verse 30
सगर्भाश्च वयं जाता दह्यमानाश्च रेतसा । तव शंभो कुरु कृपां निवारय दशामिमाम्
आम्ही गर्भवती झालो आहोत आणि त्या बीजशक्तीने दग्ध होत आहोत। हे शंभो, कृपा कर आणि आमची ही अवस्था दूर कर।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्याऽमरनुतिं परमेशश्शिवापतिः । आजगाम द्रुतं द्वारि यत्र देवाः स्थिता मुने
ब्रह्मा म्हणाले—अमरांनी केलेली स्तुती ऐकून परमेश्वर शिवापती महादेव, हे मुने, जिथे देव उभे होते त्या द्वारी त्वरेने आले।
Verse 32
आगतं शंकरं द्वारि सर्वे देवाश्च साच्युताः । प्रणम्य तुष्टुवुः प्रीत्या नर्तका भक्तवत्सलम्
द्वारी शंकर येताच, अच्युतासह सर्व देवांनी नमस्कार केला आणि प्रेमानंदाने भक्तवत्सल नटराजाचे स्तवन केले।
Verse 33
देवा ऊचुः । शंभो शिव महेशान त्वां नतास्स्म विशेषतः । रक्ष नश्शरणापन्नान्दह्यमानांश्च रेतसा
देव म्हणाले—हे शंभो, हे शिव, हे महेशान! आम्ही विशेष नम्रतेने तुला वंदन करतो. आम्ही शरणागत आहोत; रेतसाने दग्ध होत असताना आमचे रक्षण कर.
Verse 34
इदं दुःखं हर हर भवामो हि मृता ध्रुवम् । त्वां विना कस्समर्थोऽद्य देवदुःखनिवा रणे
हे हर, हे हर! हे दुःख दूर कर; तुझ्याविना आम्ही निश्चयच मरणार. आज रणात देवांचे दुःख तुझ्याविना कोण निवारील?
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इति दीनतरं वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् प्रभुः । प्रत्युवाच विहस्याऽथ स सुरान् भक्तवत्सलः
ब्रह्मा म्हणाले—अतिशय दीन वचन ऐकून देवांचा अधिराज, भक्तवत्सल प्रभू हसून देवांना प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 36
शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः । भविष्यति सुखं वोऽद्य सावधाना भवन्तु हि
शिव म्हणाले—हे हरी, हे विधाता (ब्रह्मा) आणि सर्व देवांनो, माझे वचन ऐका। आज तुम्हाला सुख व दिलासा मिळेल; म्हणून सावध रहा।
Verse 37
एतद्वमत मद्वीर्यं द्रुतमेवाऽखिलास्सुराः । सुखिनस्तद्विशेषेण शासनान्मम सुप्रभो
हे माझ्या वामभागाचे सामर्थ्य समजा। माझ्या आज्ञेने, हे देवांनो, तुम्ही सर्वजण शीघ्र सुखी होता आणि विशेष आनंद प्राप्त करता।
Verse 38
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञां शिरसाऽधाय विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः । अकार्षुर्वमनं शीघ्रं स्मरंतश्शिवमव्ययम्
ब्रह्मा म्हणाले—अशी आज्ञा शिरसावंद्य मानून, विष्णू आदी सर्व देवांनी अव्यय शिवाचे स्मरण करत शीघ्र वमन केले।
Verse 39
तच्छंभुरेतस्स्वर्णाभं पर्वताकारमद्भुतम् । अभवत्पतितं भूमौ स्पृशद् द्यामेव सुप्रभम्
तेव्हा शंभूचे रेत स्वर्णासारखे तेजस्वी, अद्भुत पर्वताकार होऊन भूमीवर पडले; त्याची प्रभा जणू आकाशालाच स्पर्श करीत होती।
Verse 40
अभवन्सुखिनस्सर्वे सुरास्सर्वेऽच्युतादयः । अस्तुवन् परमेशानं शंकरं भक्तवत्सलम्
तेव्हा अच्युतादि सर्व देव अत्यंत आनंदित झाले. भक्तवत्सल परमेशान शंकर, परम प्रभू, यांची त्यांनी स्तुती केली.
Verse 41
पावकस्त्वभवन्नैव सुखी तत्र मुनीश्वर । तस्याज्ञां परमोऽदाद्वै शंकरः परमेश्वरः
हे मुनीश्वर! तेथे पावक (अग्निदेव) मुळीच सुखी नव्हता; तरीही परमेश्वर शंकरांनी त्याची आज्ञा/विनंती आदराने स्वीकारून यथायोग्य पूर्ण केली।
Verse 42
ततस्सवह्निर्विकलस्सांजलिर्नतको मुने । अस्तौच्छिवं सुखी नात्मा वचनं चेदमब्रवीत्
मग, हे मुने! तो अग्निदेव व्याकुळ होऊन हात जोडून नतमस्तक झाला. मंगलमय शिवाची स्तुती करून त्याचे अंतःकरण शांत झाले आणि तो हे वचन बोलला।
Verse 43
अग्निरुवाच । देवदेव महेशान मूढोऽहं तव सेवकः । क्षमस्व मेऽपराधं हि मम दाहं निवारय
अग्नि म्हणाला— हे देवाधिदेव, हे महेशान! मी तुझा सेवक असूनही मोहग्रस्त झालो आहे. माझा अपराध क्षमा कर आणि माझा दाह थांबव।
Verse 44
त्वं दीनवत्सल स्वामिञ्शंकरः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पावको दीनवत्सलम्
प्रसन्नचित्त पावक दीनांवर दया करणाऱ्या प्रभूला म्हणाला— “आपण दीनवत्सल स्वामी, शंकर, परमेश्वर आहात।”
Verse 45
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शुचेर्वाणीं स शंभुः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पावकं दीनवत्सलः
ब्रह्मा म्हणाले— शुचि यांची वाणी ऐकून तो शंभू परमेश्वर, प्रसन्नचित्त व दीनवत्सल होऊन, पावकाला प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 46
शिव उवाच । कृतं त्वनुचितं कर्म मद्रेतो भक्षितं हि यत् । अतोऽनिवृत्तस्ते दाहः पापाधिक्यान्मदाज्ञया
शिव म्हणाले: तू अयोग्य कर्म केले आहेस, कारण तू माझ्या वीर्याचे भक्षण केले आहेस. म्हणून, माझ्या आज्ञेनुसार, पापाच्या अतिरेकामुळे तुझा दाह थांबणार नाही.
Verse 47
इदानीं त्वं सुखी नाम शुचे मच्छरणागतः । अतः प्रसन्नो जातोऽहं सर्वं दुःखं विनश्यति
हे पावन अग्नी, आता तू सुखी होशील कारण तू मला शरण आला आहेस. म्हणून मी प्रसन्न झालो आहे आणि तुझे सर्व दुःख नष्ट होईल.
Verse 48
कस्याश्चित्सुस्त्रियां योनौ मद्रेतस्त्यज यत्नतः । भविष्यति सुखी त्वं हि निर्दाहात्मा विशेषतः
प्रयत्नपूर्वक एखाद्या उत्तम स्त्रीच्या योनीमध्ये माझ्या वीर्याचा त्याग कर. तेव्हा तू खरोखर सुखी होशील आणि विशेषतः तुझा अंतरात्मा दाहातून मुक्त होईल.
Verse 49
ब्रह्मोवाच । शंभुवाक्यं निशम्येति प्रत्युवाच शनैः शुचिः । सांजलिर्नतकः प्रीत्या शंकरं भक्तशंकरम्
ब्रह्मा म्हणाले: शंभूचे वचन ऐकून त्या पावन (अग्नीने) हळूच उत्तर दिले. हात जोडून आणि प्रेमाने नतमस्तक होऊन त्याने भक्तांचे कल्याण करणाऱ्या शंकराला संबोधित केले.
Verse 50
दुरासदमिदं तेजस्तव नाथ महेश्वर । काचिन्नास्ति विना शक्त्या धर्तुं योनौ जगत्त्रये
हे नाथ महेश्वर, तुमचे हे तेज अत्यंत दुस्सह आहे. तिन्ही लोकांत शक्तीशिवाय हे गर्भात धारण करणारी कोणीही नाही.
Verse 51
इत्थं यदाऽब्रवीद्वह्निस्तदा त्वं मुनिसत्तम । शंकरप्रेरितः प्रात्थ हृदाग्निमुपकारकः
अग्नीने असे बोलताच, हे मुनिश्रेष्ठ, शंकराच्या प्रेरणेने तू त्या हृदयाग्नीला स्वीकारलेस आणि त्याच्या प्रज्वलनकार्याचा उपकारकर्ता झालास.
Verse 52
नारद उवाच । शृणु मद्वचनं वह्ने तव दाहहरं शुभम् । परमानंददं रम्यं सर्वकष्टनिवारकम्
नारद म्हणाले—हे वह्ने (अग्ने), माझे वचन ऐक; हे शुभ वचन तुझा दाह हरतील, रम्य आहेत, परमानंद देणारे आहेत आणि सर्व कष्ट दूर करणारे आहेत.
Verse 53
कृत्वोपायमिमं वह्ने सुखी भव विदाहकः । शिवेच्छया मया सम्यगुक्तं तातेदमादरात्
हे वह्ने (अग्ने), हा उपाय करून सुखी हो आणि योग्य दाहक (हविभोजी) बन. शिवेच्छेने मी हे सम्यक सांगितले आहे; हे ताता, आदराने स्वीकार.
Verse 54
तपोमासस्नानकर्त्र्यस्त्रियो यास्स्युः प्रगे शुचे । तद्देहेषु स्थापय त्वं शिवरेतस्त्विदं महत्
हे शुचि! तपोमासातील स्नान-व्रत पाळणाऱ्या स्त्रिया ज्या प्रातःकाळी असतील, त्यांच्या देहांत तू शिवाचे हे महान बीज-तेज स्थापित कर।
Verse 55
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे तत्रा ऽगतास्सप्तमुनिस्त्रियः । तपोमासि स्नानकामाः प्रातस्सन्नियमा मुने
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! त्याच वेळी तेथे सात मुन्यांच्या पत्नी आल्या. तपोमासात स्नान करण्याची इच्छा धरून त्या प्रातःकाळी व्रत-नियमांनी संयमित होऊन आल्या.
Verse 56
स्नानं कृत्वा स्त्रियस्ता हि महाशीतार्द्दिताश्च षट् । गंतुकामा मुने याता वह्निज्वालासमीपतः
स्नान करून त्या सहा स्त्रिया तीव्र थंडीने व्याकुळ झाल्या; निघण्याची इच्छा असूनही, हे मुने, त्या अग्नीच्या ज्वाळांच्या जवळ गेल्या।
Verse 57
विमोहिताश्च ता दृष्ट्वारुन्धती गिरिशाज्ञया । निषिषेध विशेषेण सुचरित्र सुबोधिनी
त्या स्त्रिया मोहग्रस्त झालेल्या पाहून, सुचरित्र व सुबोधिनी अरुंधतीने गिरिजेच्या आज्ञेने विशेष रीतीने त्यांना दृढपणे आवरून योग्य मार्गावर स्थिर केले।
Verse 58
ताः षड् मुनिस्त्रियो मोहाद्धठात्तत्र गता मुने । स्वशीतविनिवृत्त्यर्थं मोहिताः शिवमायया
हे मुने, त्या सहा मुनींच्या पत्नी मोहामुळे अचानक तिथे गेल्या; आपल्या थंडीच्या निवृत्तीसाठी त्या शिवमायेने मोहित झाल्या।
Verse 59
तद्रेतःकणिकास्सद्यस्तद्देहान् विविशुर्मुने । रोमद्वाराऽखिला वह्निरभूद्दाहविवर्जितः
हे मुने, त्याच्या रेताच्या सूक्ष्म कणिका तत्क्षणी त्यांच्या देहात रोमछिद्रांतून प्रवेशल्या; आणि सर्व रोमद्वारांत व्याप्त अग्नी दाहशक्तीविना झाला।
Verse 60
अंतर्धाय द्रुतं वह्निर्ज्वालारूपो जगाम ह । सुखी स्वलोकं मनसा स्मरंस्त्वां शंकरं च तम्
मग तो अग्नी शीघ्र अंतर्धान पावून ज्वालारूपाने निघून गेला। सुखी होऊन तो आपल्या लोकात परतला आणि मनाने तुला—शुभ शंकराला—स्मरत राहिला।
Verse 61
सगर्भास्ताः स्त्रियस्साधोऽभवन् दाहप्रपीडिताः । जग्मुस्स्वभवनं तातारुंधती दुःखिताऽग्निना
हे साधो, गर्भवती त्या स्त्रिया दाहाच्या पीडेने व्याकुळ झाल्या. त्या आपल्या आपल्या घरी परतल्या; आणि अरुंधतीही अग्निजन्य दुःखाने खिन्न होऊन शोकाकुल परतली.
Verse 62
दृष्ट्वा स्वस्त्रीगतिं तात नाथाः क्रोधाकुला द्रुतम् । तत्यजुस्ताः स्त्रियस्तात सुसंमंत्र्य परस्परम्
हे तात, आपल्या स्त्रियांची ही गती पाहून त्यांचे नाथ क्रोधाने व्याकुळ झाले. त्यांनी परस्पर सल्लामसलत करून तत्क्षणी त्या स्त्रियांचा त्याग केला.
Verse 63
अथ ताः षट् स्त्रियस्सर्वा दृष्ट्वा स्वव्यभिचारकम् । महादुःखान्वितास्ताताऽभवन्नाकुलमानसाः
तेव्हा त्या सहाही स्त्रिया आपलेच व्यभिचारकर्म पाहून महान दुःखाने व्याप्त झाल्या; त्यांची मने अत्यंत व्याकुळ व पीडित झाली।
Verse 64
तत्यजुश्शिव रेतस्तद्गर्भरूपं मुनिस्त्रियः । ता हिमाचलपृष्ठेऽथाभवन् दाहविवर्जिताः
मग मुनिपत्नींनी शिवाचे ते रेतस्, जे गर्भरूप झाले होते, त्यागले; आणि हिमाचलाच्या पृष्ठभागावर त्या दाहपीडेतून मुक्त झाल्या।
Verse 65
असहञ्शिवरेतस्तद्धिमाद्रिः कंपमुद्वहन् । गंगायां प्राक्षिपत्तूर्णमसह्यं दाहपीडितः
ते असह्य शिवबीज सहन न झाल्याने, दाहपीडेत व्यथित व कंप पावत हिमालयाने ते त्वरित गंगेत टाकून दिले।
Verse 66
गंगयाऽपि च तद्वीर्यं दुस्सहं परमात्मनः । निःक्षिप्तं हि शरस्तंबे तरंगैः स्वैर्मुनीश्वर
हे मुनीश्वर! परमात्म्याचे ते वीर्य गंगेलाही असह्य झाले; म्हणून तिने आपल्या तरंगांनी ते शरस्तंबात टाकून दिले।
Verse 67
पतितं तत्र तद्रेतो द्रुतं बालो बभूव ह । सुन्दरस्सुभगः श्रीमांस्तेजस्वी प्रीतिवर्द्धनः
तेथे ते रेत पडताच क्षणार्धात बालक झाला—सुंदर, सुभग, श्रीमान, तेजस्वी आणि प्रीती वाढविणारा।
Verse 68
मार्गमासे सिते पक्षे तिथौ षष्ठ्यां मुनीश्वर । प्रादुर्भावोऽभवत्तस्य शिवपुत्रस्य भूतले
हे मुनीश्वर! मार्गशीर्ष मासाच्या शुक्ल पक्षातील षष्ठी तिथीस त्या शिवपुत्राचा पृथ्वीवर प्रादुर्भाव झाला।
Verse 69
तस्मिन्नवसरे ब्रह्मन्न कस्माद्धिम शैलजा । अभूतः सुखिनौ तत्र स्वगिरौ गिरिशोऽपि च
हे ब्रह्मन्! त्या वेळी कोणत्याही उघड कारणाविना हिमशैलजा दुःखी झाली; आणि आपल्या पर्वतावर गिरिश (शिव)ही सुखी नव्हते।
Verse 70
शिवाकुचाभ्यां सुस्राव पय आनन्दसंभवम् । तत्र गत्वा च सर्वेषां सुखमासीन्मुनेऽधिकम्
शिवेच्या स्तनांतून आनंदजन्य दूध स्रवले; तेथे गेल्यावर सर्वांना सुख झाले, पण मुनीला त्याहून अधिक हर्ष झाला।
Verse 71
मंगलं चाऽभवत्तात त्रिलोक्यां सुखदं सताम् । खलानामभवद्विघ्नो दैत्यानां च विशेषतः
तेव्हा, हे तात, त्रैलोक्यात सज्जनांना सुख देणारे मंगल प्रकट झाले; पण दुष्टांसाठी ते विघ्न ठरले, आणि विशेषतः दैत्यांसाठी अत्यंत प्रतिकूल झाले।
Verse 72
अकस्मादभवद्व्योम्नि परमो दुंदुभिध्वनिः । पुष्पवृष्टिः पपाताऽशु बालकोपरि नारद
हे नारद, अकस्मात् आकाशात दिव्य दुंदुभींचा परम नाद झाला आणि तत्क्षणी त्या बालकावर पुष्पवृष्टी पडू लागली।
Verse 73
विष्ण्वादीनां समस्तानां देवानां मुनिसत्तम । अभूदकस्मात्परम आनन्दः परमोत्सवः
हे मुनिश्रेष्ठ, विष्णूआदि सर्व देवांमध्ये अकस्मात् परम आनंद आणि परम उत्सव प्रकट झाला।
Frequently Asked Questions
The chapter introduces the narrative mechanism for Śiva’s son’s manifestation by foregrounding the devas’ plea against Tāraka and Śiva’s mention of his displaced vīrya/tejas—an essential causal step toward the birth/appearance of Kumāra (Skanda).
It frames cosmic events as simultaneously compassionate interventions and inevitable unfoldings: Śiva’s action is not arbitrary but aligned with an unavoidable telos in which divine will and world-order (dharma) reassert themselves.
Śiva is presented as yogajñānaviśārada (expert in yogic knowledge), tyaktakāma (beyond desire), bhaktavatsala (tender toward devotees), and as the bearer of tejas/vīrya whose proper channeling enables the restoration of cosmic balance.