युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशानो भक्तानुग्रहकारकः । त्वद्वाचा युदकामोभूत्तेन बालेन नारद

ब्रह्मा म्हणाले—हे ऐकून भक्तांवर कृपा करणारे महेशान, हे नारद, तुझ्या वचनांमुळे व त्या बालकामुळे युद्धास उत्सुक झाले.

Verse 2

विष्णुमाहूय संमंत्र्य बलेन महता युतः । सामरस्सम्मुखस्तस्याप्यभूद्देवस्त्रिलोचनः

विष्णूला बोलावून त्याच्याशी मंत्रणा करून, महान बळाने युक्त सामर त्याच्या समोर उभा राहिला; आणि त्याच्या समोर त्रिलोचन देव (शिव)ही प्रकट झाले.

Verse 3

देवाश्च युयुधुस्तेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । महाबला महोत्साहाश्शिवसद्दृष्टिलोकिताः

शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण करून देवांनी त्याच्याशी युद्ध केले। ते महाबल व महोत्साहयुक्त होते आणि शिवाच्या शुभ दृष्टीने आलोकित होऊन अधिक धैर्यवान झाले।

Verse 4

युयुधेऽथ हरिस्तेन महाबलपराक्रमः । महादेव्यायुधो वीरः प्रवणः शिवरूपकः

त्यानंतर महाबल-पराक्रमी हरि त्याच्याशी युद्ध करू लागला. महादेवीच्या आयुधांनी सज्ज तो वीर शिवसदृश रूप धारण करून शिवभक्तीत प्रवण होता।

Verse 5

यष्ट्या गणाधिपस्सोथ जघानामरपुङ्गवान् । हरिं च सहसा वीरश्शक्तिदत्तमहाबलः

तेव्हा शक्तीने प्रदत्त महाबळ असलेला वीर गणाधिपती यष्टिने देवश्रेष्ठाला पाडून टाकला; आणि सहसा झडप घालून हरि (विष्णू)लाही आघात केला।

Verse 6

सर्वेऽमरगणास्तत्र विकुंठितबला मुने । अभूवन् विष्णुना तेन हता यष्ट्या पराङ्मुखाः

हे मुने, तेथे सर्व देवगणांचे बळ खचले; त्या यष्टिच्या आघाताने ते पराङ्मुख होऊन पळून गेले।

Verse 7

शिवोपि सह सैन्येन युद्धं कृत्वा चिरं मुने । विकरालं च तं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः

हे मुने, शिवही आपल्या सैन्यासह दीर्घकाळ युद्ध करून, त्या विकराळाला पाहून परम विस्मयास गेले।

Verse 8

छलेनैव च हंतव्यो नान्यथा हन्यते पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय सैन्यमध्ये व्यवस्थितः

त्याला केवळ कपटानेच मारले पाहिजे, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही. असा निश्चय करून तो सैन्याच्या मध्यभागी उभा राहिला।

Verse 9

शिवे दृष्टे तदा देवे निर्गुणे गुणरूपिणि । विष्णौ चैवाथ संग्रामे आयाते सर्वदेवताः

जेव्हा निर्गुण असूनही सगुण रूप धारण करणाऱ्या शिवदेवाचे दर्शन झाले, तेव्हा विष्णूशी युद्ध सुरू झाल्यावर सर्व देव तेथे आले।

Verse 10

गणाश्चैव महेशस्य महाहर्षं तदा ययुः । सर्वे परस्परं प्रीत्या मिलित्वा चक्रुरुत्सवम्

तेव्हा महेशचे गण अत्यंत आनंदित झाले; त्या सर्वांनी परस्परांवरील प्रेमाने एकत्र येऊन उत्सव साजरा केला।

Verse 11

अथ शक्तिसुतो वीरो वीरगत्या स्वयष्टितः । प्रथम पूजयामास विष्णुं सर्वसुखावहम्

मग शक्तीच्या वीर पुत्राने, वीर भावात स्थिर राहून आणि स्वतःच्या शिस्तबद्ध प्रयत्नाने, प्रथम सर्व सुख देणाऱ्या विष्णूची पूजा केली।

Verse 12

अहं च मोहयिष्यामि हन्यतां च त्वया विभो । छलं विना न वध्योऽयं तामसोयं दुरासदः

"आणि मी देखील त्याला मोहित करीन; मग हे विभो, तुम्ही त्याला ठार करा। कपटाशिवाय याला मारता येणार नाही—हा तामसी स्वभावाचा असून याला जिंकणे कठीण आहे।"

Verse 13

इति कृत्वा मतिं तत्र सुसंमंत्र्य च शंभुना । आज्ञां प्राप्याऽभवच्छैवी विष्णुर्मोहपरायणः

अशा प्रकारे तेथे मनात निश्चय करून आणि शंभूसोबत उत्तम सल्लामसलत करून, त्यांची आज्ञा मिळताच विष्णूंनी शैवी भूमिका धारण केली व शिवेच्छेनुसार मोहकार्याला तत्पर झाले.

Verse 14

शक्तिद्वयं तथा लीनं हरिं दृष्ट्वा तथाविधम् । दत्त्वा शक्तिबलं तस्मै गणेशायाभवन्मुने

हे मुने! हरि त्या प्रकारे दोन शक्तींमध्ये लीन झालेला पाहून, त्याने त्या शक्तीचे बळ गणेशास अर्पण केले; आणि गणेश त्यानेच बलवान झाला।

Verse 15

शक्तिद्वयेऽथ संलीने यत्र विष्णुः स्थितस्स्वयम् । परिघं क्षिप्तवांस्तत्र गणेशो बलवत्तरः

जेव्हा त्या दोन शक्ती एकत्र लीन झाल्या—जिथे स्वयं विष्णू उभे होते—तेव्हा अधिक बलवान गणेशाने तेथे परिघ (लोखंडी गदा-दंड) फेकला।

Verse 16

इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशयुद्धगणेशशिरश्छेदन वर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवपुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात “गणेशयुद्ध व गणेशशिरश्छेदन वर्णन” नामक सोळावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 17

एकतस्तन्मुखं दृष्ट्वा शंकरोप्याजगाम ह । स्वत्रिशूलं समादाय सुक्रुद्धो युद्धकाम्यया

एकीकडे ते मुख पाहून शंकरही पुढे सरसावले। आपला त्रिशूल उचलून, अत्यंत क्रुद्ध होऊन, युद्धाची इच्छा धरून ते पुढे गेले।

Verse 18

स ददर्शागतं शंभुं शूलह्स्तं महेश्वरम् । हंतुकामं निजं वीरश्शिवापुत्रो महाबलः

तेव्हा महाबलवान वीर—शिवेचा पुत्र—याने पाहिले की शूलहस्त महेश्वर शंभू त्याला मारण्याच्या हेतूने येत आहेत।

Verse 19

शक्त्या जघान तं हस्ते स्मृत्वा मातृपदांबुजम् । स गणशो महावीरश्शिवशक्तिप्रवर्द्धितः

मातेच्या चरणकमलांचे स्मरण करून त्याने आपल्या हातातील शक्तीने त्याच्यावर प्रहार केला। गणांमध्ये तो महावीर शिवशक्तीने प्रवर्धित होऊन अधिक प्रबळ झाला।

Verse 20

त्रिशूलं पतितं हस्ताच्छिवस्य परमात्मनः । दृष्ट्वा सदूतिकस्तं वै पिनाकं धनुराददे

परमात्मा शिवाच्या हातातून त्रिशूल पडलेले पाहून, सदूतिकाने तेव्हा पिनाक धनुष्य उचलले।

Verse 21

तमप्यपातयद्भूमौ परिघेण गणेश्वरः । हताः पंच तथा हस्ताः पञ्चभिश्शूलमाददे

तेव्हा गणेश्वराने लोखंडी परिघाने त्यालाही भूमीवर पाडले। त्याचे पाच हात छाटले गेले; उरलेल्या पाच हातांनी त्याने त्रिशूल धरून युद्ध चालू ठेवले।

Verse 22

अहो दुःखतरं नूनं संजातमधुना मम । भवेत्पुनर्गणानां किं भवाचारी जगाविति

अहो! निश्चयच आता माझ्यासाठी अधिकच दुःख उत्पन्न झाले आहे. मग गणांचे पुन्हा काय होईल?—असे म्हणून भवाचारी बोलला.

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे वीरः परिघेण गणेश्वरः । जघान सगणान् देवान्शक्तिदत्तबलान्वितः

त्या संघर्षाच्या मध्यात वीर गणेश्वराने, शक्तीने दिलेल्या बळाने युक्त होऊन, लोखंडी परिघाने देवांना त्यांच्या गणांसह घाव घालून पराभूत केले।

Verse 24

गता दशदिशो देवास्सगणा परिघार्द्दिताः । न तस्थुस्समरे केपि तेनाद्भुतप्रहा रिणा

त्या अद्भुत प्रहारकाच्या परिघाघाताने जर्जर झालेले देव त्यांच्या गणांसह दहा दिशांना पळून गेले; रणांगणात त्याच्यासमोर कोणीही ठाम उभे राहू शकले नाही।

Verse 25

विष्णुस्तं च गणं दृष्ट्वा धन्योयमिति चाब्रवीत् । महाबलो महावीरो महाशूरो रणप्रियः

तो गण पाहून भगवान विष्णू म्हणाले—“हा धन्य आहे; महाबळवान, महावीर, महाशूर आणि रणप्रिय आहे।”

Verse 26

बहवो देवताश्चैव मया दृष्टास्तथा पुनः । दानवा बहवो दैत्या यक्षगंधर्वराक्षसाः

“मी वारंवार अनेक देवता पाहिले आहेत; तसेच अनेक दानव, दैत्य, यक्ष, गंधर्व आणि राक्षसही पाहिले आहेत।”

Verse 27

नैतेन गणनाथेन समतां यांति केपि च । त्रैलोक्येऽप्यखिले तेजो रूपशौर्यगुणादिभिः

या गणनाथाशी कोणीही समता साधू शकत नाही. अखिल त्रैलोक्यातही तेज, रूप, शौर्य व इतर गुणांमध्ये त्याच्या बरोबरीचा कोणी नाही.

Verse 28

एवं संब्रुवतेऽमुष्मै परिघं भ्रामयन् स च । चिक्षेप विष्णवे तत्र शक्तिपुत्रो गणेश्वरः

असे त्याला बोलत असताना शक्तिपुत्र गणेश्वराने लोखंडी परिघ फिरवून तेथेच विष्णूकडे फेकून दिला.

Verse 29

चक्रं गृहीत्वा हरिणा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । तेन चक्रेण परिघो द्रुतं खंडीकृतस्तदा

तेव्हा हरि (विष्णू) यांनी चक्र हातात घेऊन श्रीशिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि त्याच चक्राने लोखंडी परिघ तत्क्षणी तुकडे तुकडे केला।

Verse 30

खंडं तु परिघस्यापि हरये प्राक्षिपद्गणः । गृहीत्वा गरुडेनापि पक्षिणा विफलीकृतः

मग गणाने परिघाचा एक तुकडा हरि यांच्यावर फेकला; पण पक्षिराज गरुडाने तो पकडून तो प्रहार निष्फळ केला।

Verse 31

एवं विचरितं कालं महावीरावुभावपि । विष्णुश्चापि गणश्चैव युयुधाते परस्परम्

अशा रीतीने काळ सरत गेला; ते दोघे महावीर—विष्णू आणि शिवगण—परस्परांशी युद्ध करीत राहिले।

Verse 32

पुनर्वीरवरश्शक्तिसुतस्स्मृतशिवो बली । गृहीत्वा यष्टिमतुलां तया विष्णुं जघान ह

पुन्हा तो वीरश्रेष्ठ, शक्तिपुत्र, स्मृतशिव नावाचा बलवान, अतुल दंड घेऊन त्याने त्याच्याने विष्णूवर प्रहार केला।

Verse 33

अविषह्य प्रहारं तं स भूमौ निपपात ह । द्रुतमुत्थाय युयुधे शिवापुत्रेण तेन वै

तो प्रहार असह्य होऊन तो भूमीवर कोसळला; मग त्वरेने उठून त्या शिवपुत्राशी पुन्हा युद्ध करू लागला।

Verse 34

एतदंतरमासाद्य शूलपाणिस्तथोत्तरे । आगत्य च त्रिशूलेन तच्छिरो निरकृंतत

त्याच वेळी संधी साधून शूलपाणी शिवाने पुढे येऊन आपल्या त्रिशूळाने त्याचे मस्तक धडावेगळे केले.

Verse 35

छिन्ने शिरसि तस्यैव गणनाथस्य नारद । गणसैन्यं देवसैन्यमभवच्च सुनिश्चलम्

हे नारदा, जेव्हा त्या गणनाथाचे मस्तक कापले गेले, तेव्हा शिवगण आणि देवांचे सैन्य पूर्णपणे स्तब्ध आणि निश्चल झाले.

Verse 36

नारदेन त्वयाऽऽगत्य देव्यै सर्वं निवेदितम् । मानिनि श्रूयतां मानस्त्याज्यो नैव त्वयाधुना

नारदासोबत येऊन तू देवीला सर्व काही सांगितले आहेस. हे मानिनी, ऐक, तू आता आपला स्वाभिमान आणि निश्चय सोडू नकोस.

Verse 37

इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तत्र नारद त्वं कलिप्रियः । अविकारी सदा शंभुर्मनोगतिकरो मुनिः

असे बोलून तो तेथेच अंतर्धान पावला। “हे नारदा, तू कलियुगाचा प्रिय आहेस।” मुनि म्हणाले—“शंभू सदा निर्विकार आहेत आणि मनाच्या वेगासारखे शीघ्र कार्य करणारे आहेत।”