Adhyaya 41
The Tārakāmaya War: Divine Mustering, Māyā Countermeasures, Aurva Fire, and Viṣṇu’s Slaying of Kālanemi
या अध्यायात तारकामय युद्धासाठी देवांची मोठी जमवाजमव वर्णिली आहे. इंद्राची शोभायात्रा, दिक्पालांचे दिशादिशांत नियोजन, तसेच सूर्य, चंद्र, वायू, अग्नी आणि वरुण अशा विश्वशक्तींचा रणात प्रवेश सांगितला आहे. असुर मयाच्या साहाय्याने माया पसरवतात; परंतु सोमाच्या शीतप्रभावाने आणि वरुणपाशाने देव ती माया भेदून मोहाचा नाश करतात। यानंतर उपदेशपर प्रसंगात ब्रह्मचर्याचे माहात्म्य, मनोज सृष्टीची संकल्पना, आणि और्व/औरवाग्नीची उत्पत्ती येते. हा औरवाग्नी समुद्रात बडवामुख रूपाने स्थापन केला जातो; प्रलयकाळी तो जगद्-दाहक अग्नी ठरतो, असे प्रतिपादन आहे। युद्ध अधिक तीव्र होताच कालनिमि उठून काही काळ विश्वावर वर्चस्व गाजवतो; तेव्हा विष्णु (गदाधर/त्रिविक्रम) आपले सामर्थ्य विस्तारून चक्राने कालनिमिचा वध करतात. शेवटी व्यवस्था पुनः स्थिर होते—दिक्पाल स्वस्थानांवर परततात, यज्ञधर्माची मर्यादा दृढ होते, आणि विष्णु ब्रह्म्यासह ब्रह्मलोकास प्रस्थान करतात।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ । सबलाः सानुगाश्चैव संनह्यन्त यथाक्रमम्
पुलस्त्य म्हणाले—आदित्य, वसु, रुद्र आणि महाबली अश्विनीकुमार, आपल्या-आपल्या सैन्यासह व अनुचरांसह, यथाक्रम शस्त्रसज्ज होऊन उभे राहिले।
Verse 2
पुरुहूतश्च पुरतो लोकपालः सहस्रदृक् । ग्रामणीः सर्वदेवानामारुरोह वरद्विपम्
पुढे पुरुहूत (इंद्र) निघाले—लोकपाल, सहस्रनेत्र, सर्व देवांचे अग्रणी; ते वर देणाऱ्या श्रेष्ठ हत्तीवर आरूढ झाले।
Verse 3
सव्ये चास्य रथः पार्श्वे पक्षिप्रवरकेतनः । सुरारुचक्रचरणो हैमच्छत्रपरिष्कृतः
त्याच्या डाव्या बाजूस रथ उभा होता, ज्यावर पक्षिराजाचे केतन होते; त्याचे चक्र व उपकरणे दिव्य तेजाने झळकत, आणि तो सुवर्ण छत्राने अलंकृत होता।
Verse 4
देवगंधर्वयक्षौघैरनुयातः सहस्रशः । दीप्तिमद्भिश्च स्वर्गस्थैर्ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः
देव, गंधर्व व यक्ष यांच्या सहस्रों समूहांनी तो अनुगमन केला; आणि स्वर्गस्थ तेजस्वी ब्रह्मर्षींनी त्याची स्तुती केली।
Verse 5
वज्रविस्फारितोद्भूतैर्विद्युदिंद्रायुधप्रभैः । युक्तं बलाहकगणैः पर्वतैरिव कामगैः
तो वीज व इंद्राच्या वज्रायुधासारख्या तेजाने झळकणाऱ्या मेघसमूहांनी परिपूर्ण होता; ते इच्छेनुसार चालणाऱ्या पर्वतांसारखे भासत होते।
Verse 6
यमारूढः स भगवान्पर्येति सकलं जगत् । हविर्दानेषु गायंति विप्रा मखमुखेस्थिताः
यमावर आरूढ झालेले ते भगवान् समस्त जगत् परिभ्रमण करतात। हविर्दानाच्या वेळी यज्ञमुखी स्थित विप्र त्यांच्या स्तुतीगीते गातात।
Verse 7
स्वर्गसंग्रामयातेषु देवतूर्यनिनादिषु । सेंद्रं तमुपनृत्यंति शतशो ह्यप्सरोगणाः
स्वर्गसंग्रामयात्रेत देवतूर्यांचा निनाद घुमत असता, इंद्रासह त्याच्या सभोवती अप्सरांचे शेकडो समूह नृत्य करू लागले।
Verse 8
केतुना नागराजेन राजमानो यथा रविः । युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा
नागराज केतूसह तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता। सहस्र अश्वांनी युक्त होऊन तो मन व वाऱ्याच्या वेगासारखा धावला।
Verse 9
सम्यग्रथवरो भाति युक्तो मातलिना तदा । कृत्स्नः परिवृतो मेरुर्भास्करस्येव तेजसा
तेव्हा मातलिने सम्यक् जुळविलेला तो श्रेष्ठ रथ तेजाने उजळला। त्याच्या प्रभेने सर्व बाजूंनी वेढलेला मेरु पर्वत जणू सूर्याप्रमाणेच दिपून उठला।
Verse 10
यमस्तु दंडमुद्यम्य कालयुक्तं च मुद्गरं । तस्थौ सुरगणानीके दैत्यानां चैव दर्शयन्
परंतु यमाने दंड उचलून आणि काळयुक्त मुद्गर धारण करून, देवगणांच्या सैन्यात उभा राहून दैत्यांना दाखविले।
Verse 11
चतुर्भिः सागरैर्युक्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः । शंखमुक्तांगदधरो बिभ्रत्तोयमयं वपुः
चारही सागरांनी युक्त, जल चाटणाऱ्या नागांनी वेढलेला; शंख, मोती व कंकणे धारण करून तो जलमय देह धारण करीत असे।
Verse 12
कालपाशान्समाविध्य हयैः शशिकरोपमैः । वाय्वीरितजलाकारैः कुर्वन्लीलाः सहस्रशः
चंद्रकिरणांसारख्या तेजस्वी घोड्यांनी काळाचे पाश भेदून, वाऱ्याने चालविलेल्या जलाकार रूपांनी तो सहस्रशः लीलांचे आचरन करी।
Verse 13
पांडुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिरांगदः । मणिश्यामोत्तमवपुर्हारकेणार्चितोदरः
तो फिकट, वाऱ्याने उडणारे वस्त्र परिधान करी; त्याचे कंकण प्रवाळासारखे तेजस्वी होते। नीलमणीसारखा श्याम उत्तम देह आणि कटिवर भव्य हार शोभत होता।
Verse 14
वरुणः पाशधृङ्मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान् । युद्धवेलामभिलषन्भिन्नवेल इवार्णवः
पाशधारी वरुण देवसेनेच्या मध्यभागी उभा होता; युद्धाची लाट उसळावी अशी इच्छा धरून, तो तुटलेल्या काठाच्या समुद्रासारखा भासत होता।
Verse 15
यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि । युक्तश्च शंखपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः
यक्ष-राक्षसांच्या सैन्याने व गुह्यकांच्या गणांनी युक्त, निधींचा अधिपती प्रभु शंख व पद्म या दोन्ही निधिदेवतांसह उपस्थित होता।
Verse 16
राजराजेश्वरःश्रीमान्गदापाणिरदृश्यत । विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः
तेव्हा राजराजेश्वर, श्रीसमृद्ध प्रभू गदा धारण करून प्रकट झाले। धनदाता यक्षराज कुबेर, विमानयुद्धात निपुण, पुष्पक विमानात विराजमान होता।
Verse 17
स राजराजः शुशुभे यक्षेशो नरवाहनः । पूर्वपक्षे सहस्राक्षः पितृराजश्च दक्षिणे
तो राजराज, यक्षेश्वर कुबेर, नरवाहनावर आरूढ होऊन तेजस्वी दिसला। पूर्वेस सहस्राक्ष इंद्र आणि दक्षिणेस पितृराज यम उभे होते।
Verse 18
वरुणः पश्चिमे पक्ष उत्तरे नरवाहनः । चतुःपक्षाश्च चत्त्वारो लोकपाला महाबलाः
पश्चिमेस वरुण आणि उत्तरेस नरवाहन (कुबेर) होता। अशा रीतीने चारही दिशांत चार महाबली लोकपाल उभे होते।
Verse 19
आत्मदिक्षुचरंतश्चतस्यदेवबलस्यते । सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनानिलगामिना
आणि त्या दैवी बलाच्या प्रभावाने ते आपापल्या दिशांत संचार करीत होते। सूर्य सात अश्वांनी युक्त, वायुवेगाने धावणाऱ्या रथाने पुढे जातो.
Verse 20
श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः । उदयास्तमयौ चक्रे मेरुपर्यन्तगामिना
तो श्रीने जाज्वल्यमान व किरणांनी दीप्त होत, मेरुपर्यंत गमन करीत, उदय व अस्त घडवितो.
Verse 21
त्रिदिव द्वारचक्रेण तपसा लोकमव्ययम् । सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा
तपस्येने, त्रिदिवद्वाराच्या चक्रासह, त्याने अव्यय लोक प्राप्त केला—सहस्र किरणांनी युक्त तेजाने प्रकाशमान।
Verse 22
चचार मध्ये देवानां द्वादशात्मा दिवाकरः । सोमः श्वेतहयो भाति स्यंदने शीतरश्मिमान्
देवांच्या मध्ये द्वादशात्मा दिवाकर संचार करतो; आणि शीतकिरणांचा सोम श्वेत अश्वयुक्त रथात प्रकाशतो।
Verse 23
हिमतोयप्रपूर्णाभिर्भाभिराह्लादयञ्जगत् । तमृक्षयोगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम्
हिमजलाने परिपूर्ण प्रभांनी जगताला आनंदित करणारा—नक्षत्रयोगानुसार चालणारा, शिशिरकिरणांचा द्विजेश्वर सोम।
Verse 24
शशच्छायांकिततनुं नैशस्य तमसः क्षयम् । ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसदं प्रभुमव्ययम्
ज्याचे तन शशिच्छायेने अंकित आहे, जो रात्रीच्या तमाचा क्षय करतो—व्योमातील ज्योतींचा ईश्वर, रसदाता, अव्यय प्रभु।
Verse 25
ओषधीनां पवित्राणां निधानममृतस्य च । जगतः परमं भागं सौम्यं सर्वमयं रसम्
हे पवित्र औषधींचे व अमृताचेही निधान आहे—जगतातला परम, सौम्य भाग; सर्वत्र व्यापणारा जीवनरस।
Verse 26
ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम् । यः प्राणः सर्वभूतानां पंचधा भिद्यते नृषु
दानवांनी सोमाला हिमप्रहाराच्या शस्त्ररूपाने स्थित पाहिले. तोच सर्व भूतांचा प्राण असून मनुष्यांत तो पंचधा विभागला जातो.
Verse 27
सप्तस्कंधगतो लोकांस्त्रीन्दधार चकार च । यमाहुरग्निकर्त्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम्
तो सप्तस्कंधांत प्रविष्ट होऊन त्रिलोकीला धारणही करतो आणि निर्माणही करतो. त्यालाच अग्निकर्ता, ईश्वर, सर्वप्रभव असे म्हणतात.
Verse 28
सप्तस्वरगता यस्य योनिर्गीर्भिरुदीर्यते । यं वदंति चलं भूतं यं वदंत्यशरीरिणम्
ज्याची योनी पवित्र वाणीने सप्तस्वरांनी व्याप्त अशी उद्घोषिली जाते; ज्याला चल भूत म्हणतात आणि ज्याला अशरीरीही म्हणतात.
Verse 29
यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोनिजम् । स वायुः सर्वभूतायुरुद्धतः स्वेन तेजसा
ज्याला आकाशगामी, शीघ्रगामी आणि शब्दयोनिज म्हणतात—तोच वायू; तो सर्व भूतांचा आयु-प्राण असून स्वतेजाने प्रेरित आहे.
Verse 30
ववौ प्रव्यथयन्दैत्यान्प्रतिलोमं सतोयदः । मारुतो देवगंधर्वैर्विद्याधरगणैः सह
मग मारुत पाण्याच्या प्रवाहाच्या प्रतिलोम दिशेने वाहू लागला आणि दैत्यांना घोर यातना देऊ लागला; देव, गंधर्व व विद्याधरगणांसह.
Verse 31
चिक्रीड रश्मिभिश्शुभ्रैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः । सृजंतः सर्पपतयस्तीव्रं रोषमयं विषम्
ते शुभ्र किरणांशी असे क्रीडू लागले जणू सुटलेले सर्पच; आणि सर्पांचे अधिपती क्रोधजन्य तीव्र विष ओकू लागले।
Verse 32
शरभूता विलग्नाश्च चेरुर्व्यात्तानना दिवि । पर्वताश्च शिलाशृंगैः शतशाखैश्च पादपैः
शरभांसारखे चिकटून, तोंड वासून ते आकाशात फिरू लागले; आणि पर्वतही शिळाशिखरे व शतशाखी वृक्षांसह हलू लागले।
Verse 33
उपतस्थुः सुरगणान्प्रहर्तुं दानवं बलम् । यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः
दानवांचे बळ देवगणांवर प्रहार करण्यास सज्ज झाले; तोच देव हृषीकेश, पद्मनाभ, त्रिविक्रम—तोच सर्वथा विजयी।
Verse 34
युगांते कृष्णवर्त्मा च विश्वस्य जगतः प्रभुः । सर्वयोनिः समधुहा हव्यभुक्क्रतुसंस्थितः
युगांती तोच कृष्णवर्त्मा, विश्व-जगताचा प्रभू; सर्वयोनिंचा मूल, साररसाचा संहर्ता, हविभोजी व यज्ञात प्रतिष्ठित आहे।
Verse 35
भूम्यम्बुव्योमभूतात्मा श्यामः शांतिकरोरिहा । अविघ्नममरादीनां चक्रे चक्रगदाधरः
ज्यांचे आत्मस्वरूप भूमी, जल व आकाशतत्त्व आहे, तो श्याम हरि शांती देणारा; चक्र-गदा धारण करणाऱ्या प्रभूने देवांआदींसाठी सर्व काही निर्विघ्न केले।
Verse 36
सव्येनालभ्य महतीं सर्वायुधविनाशिनीं । करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदां
डाव्या हाताने स्पर्श करून त्याने ती महती गदा—जी सर्व आयुधांचा नाश करणारी, श्यामवर्णा आणि शत्रूंना मृत्युकाळ देणारी—आपल्या करात धारण केली।
Verse 37
शेषैर्भुजैः प्रदीप्ताभैर्भुजगारिध्वजः प्रभुः । दधारायुधजालानि शार्ङ्गादीनि महाबलः
उरलेल्या भुजांनी, ज्या तेजाने प्रज्वलित होत्या, सर्पध्वजधारी प्रभूंनी महाबलाने शार्ङ्ग इत्यादी अनेक आयुधजाळे धारण केले।
Verse 38
स कश्यपस्यात्मभवं द्विजं भुजगभोजनम् । भुजगेंद्रेण वदने निविष्टेन विराजितम्
तो कश्यपाचा आत्मज द्विज होता, सर्पभोजी; आणि मुखात निविष्ट नागेंद्रामुळे तो विशेष शोभून दिसत होता।
Verse 39
अमृतारंभसंयुक्तं मंदराद्रिमिवोच्छितम् । देवासुरविमर्देषु बहुशो दृष्टविक्रमम्
अमृतमंथनाच्या आरंभाशी संयुक्त, मंदर पर्वतासारखा उन्नत; देव-दानव संघर्षांत ज्याचा पराक्रम अनेकदा पाहिला गेला आहे।
Verse 40
महेंद्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम् । विचित्रपत्रवसनं धातुमंतमिवाचलम्
अमृतप्राप्तीसाठी महेंद्राने वज्राने ज्यावर चिन्ह केले; ते विचित्र पानांसारख्या रंगांच्या आवरणाने युक्त, धातुमय पर्वतासारखे भासले।
Verse 41
स्फीतक्रोधावलंबेन शीतांशुसमतेजसा । भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता
फुगलेल्या क्रोधाच्या आधाराने, चंद्रासमान तेजाने युक्त, सर्पाच्या वेटोळ्यांत आसक्त तेजस्वी मणिरत्नासारखा तो प्रकाशमान होता.
Verse 42
पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्यामावृतं दिवि लीलया । युगांते सेंद्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवांबरम्
सुंदर पानांसारख्या दोन पंखांनी त्याने लीलया आकाश झाकले; युगांती इंद्रधनुष्यधारी दोन मेघांनी जणू अंबर आच्छादिले.
Verse 43
नीललोहितपीताभिः पताकाभिरलंकृतम् । अरुणावरजं श्रीमानारुह्य समरे प्रभुः
निळ्या, लाल व पिवळ्या पताकांनी अलंकृत होऊन, श्रीमान प्रभू अरुणाच्या अनुजावर आरूढ होऊन समरात प्रविष्ट झाला.
Verse 44
सुवर्णवर्णवपुषं सुपर्णं खेचरोत्तमम् । तमन्वयुः सुरगणा मुनयश्च समाहिताः
सुवर्णवर्ण देहाचा, सुपर्ण व खेचरांतील श्रेष्ठ अशा त्याचा देवगण आणि समाहित मुनि अनुगमन करू लागले.
Verse 45
गीर्भिः परममंत्राभिस्तुष्टुवुश्च गदाधरम् । तद्वैश्रवणसंश्लिष्टं वैवस्वतपुरःसरम्
परम मंत्रयुक्त पवित्र वाणीने त्यांनी गदाधर (विष्णू) याची स्तुती केली—वैश्रवण (कुबेर) याच्यासह संयुक्त आणि वैवस्वत (यम) अग्रस्थानी असताना.
Verse 46
वारिराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम् । पवनाबद्धनिर्घोषं संप्रदीप्त हुताशनम्
राजस जलराशीने वेढलेले, देवराज इंद्राच्या प्रभेने शोभायमान; पवनप्रेरित गर्जनेने निनादणारे—तेथील हुताशन पूर्ण प्रज्वलित झाले।
Verse 47
विष्णोर्जिष्णोः सहिष्णोश्च भ्राजिष्णोस्तेजसावृतम् । बलं बलवदुद्रिक्ते युद्धाय समवर्तत
विष्णूच्या—विजयी, सहिष्णू व तेजस्वी—तेजाने आवृत असे ते महाबल पूर्ण उग्रतेने उभे राहिले आणि युद्धास सज्ज झाले।
Verse 48
स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिरभाषत । स्वस्त्यस्तु दैत्येभ्य इति उशना वाक्यमाददे
बृहस्पती म्हणाले—“देवांचे कल्याण असो।” तेव्हा उशना (शुक्राचार्य) प्रत्युत्तर देऊन म्हणाले—“दैत्यांचे कल्याण असो।”
Verse 49
ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस्तथा । सुराणामसुराणां च परस्परजयैषिणाम्
त्या दोन्ही बलांमुळे देव व असुर—परस्पर विजयाची इच्छा धरणारे—यांच्यात घोर, तुमुल असा संग्राम उत्पन्न झाला।
Verse 50
दानवा दैवतैः सार्द्धं नानाप्रहरणोद्यमाः । समीयुर्युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः
दानव नानाविध शस्त्रे उचलून देवतांशी युद्धात भिडले—जणू पर्वत पर्वतांवर आदळावेत तसे।
Verse 51
तत्सुरासुरसंयुक्तं युद्धमत्यद्भुतं बभौ । धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च
देव आणि असुरांनी संयुक्त झालेले ते युद्ध अत्यंत अद्भुत भासले। त्यात धर्म-अधर्माचा संमिश्र भाव होता आणि दर्प व विनय—दोन्हीही दिसत होते।
Verse 52
ततो हयैः प्रजवितैर्वारणैश्च प्रचोदितैः । उत्पतद्भिश्च गगने सासिहस्तैः समंततः
मग वेगाने धावणाऱ्या घोड्यांनी आणि पुढे हाकललेल्या हत्तींनी, तसेच सर्व बाजूंनी तलवारधारी योद्धे आकाशात उड्या मारू लागल्याने रणभूमी गजबजली.
Verse 53
क्षिप्यमाणैश्च मुसलैः संपतद्भिश्च सायकैः । चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैः सुदारुणैः
मुसळे फेकली जात होती, बाणांचे झंझावात कोसळत होते, धनुष्यांची टणत्कार होत होती आणि अतिभयंकर शस्त्रे घाव घालत पडत होती—युद्ध अधिकच उग्र झाले.
Verse 54
तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसंकुलम् । जगतस्त्रासजननं युगसंवर्तकोपमम्
ते युद्ध अत्यंत घोर झाले, देव-दानवांनी भरलेले। त्याने सर्व जगात भय उत्पन्न केले आणि युगान्त-प्रलयाच्या कोपाप्रमाणे भासले.
Verse 55
स्वहस्तमुक्तैः परिघैर्मुद्गरैश्चैव पर्वतैः । दानवास्समरे जघ्नुर्देवानिंद्रपुरोगमान्
समरात दानवांनी आपल्या हातांनी फेकलेल्या परिघांनी, मुद्गरांनी आणि अगदी पर्वतांनीही, इंद्राच्या नेतृत्वाखालील देवांना घायाळ करून पाडले.
Verse 56
ते वध्यमाना बलिभिर्दानवैर्जितकाशिभिः । विषण्णवदना देवा जग्मुरार्तिं परां मृधे
काशी जिंकणाऱ्या त्या बलवान दानवांकडून मार खात असताना, खिन्न चेहरा केलेले देव युद्धात अत्यंत दुःखी झाले.
Verse 57
ते चास्त्रशूलमथिताः परिघैर्भिन्नमस्तकाः । भिन्नोरस्का दितिसुतैः स्रवद्रक्ता रणे बहु
शस्त्रांनी आणि त्रिशूळांनी जखमी झालेले, परिघांनी डोके फुटलेले आणि दैत्यांनी छाती फोडलेले ते रणांगणात खूप रक्त गाळू लागले.
Verse 58
सूदिताः शरजालैश्च निर्यत्नाश्च शरैः कृताः । प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुस्ते विचेष्टितम्
बाणांच्या वर्षावाने त्रस्त आणि हतबल झालेले ते दानवी मायेत अडकले आणि कोणतीही हालचाल करण्यास असमर्थ ठरले.
Verse 59
उत्तंभितमिवाभाति निष्प्राण सदृशाकृति । बलं सुराणामसुरैर्निष्प्रयत्नायुधं कृतम्
देवांचे सैन्य जणू काही आधार देऊन उभे केल्यासारखे आणि निष्प्राण दिसत होते; असुरांनी त्यांची शस्त्रे निरुपयोगी करून टाकली होती.
Verse 60
दैत्यचापच्युतान्घोरांश्छित्वा वज्रेण तान्शरान् । शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः
दैत्यांच्या धनुष्यातून सुटलेले ते भयंकर बाण वज्राने तोडून, हजार डोळे असलेल्या इंद्राने दैत्यांच्या भयानक सैन्यात प्रवेश केला.
Verse 61
स दैत्यप्रमुखान्सर्वान्हत्वा दैत्यबलं महत् । तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतमथाकरोत्
त्याने दैत्यांचे सर्व प्रमुख वीर व त्यांची महान सेना संहारून, तामस अस्त्रांच्या जाळ्याने त्यांना घोर अंधकारात बुडविले।
Verse 62
तेऽन्योन्यं नान्वबुध्यंत दैत्यानां वाहनानि च । घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा
पुरुहूत (इंद्र) यांच्या तेजाने आलेल्या भयंकर तमात आविष्ट होऊन ते एकमेकांना, तसेच दैत्यांची वाहनेही, ओळखू शकले नाहीत।
Verse 63
मायापाशैर्विमुक्तास्तु यत्नवंतः सुरोत्तमाः । शिरांसि दैत्यसंघानां तमोभूतान्यपातयन्
मायेच्या पाशांतून मुक्त होऊन, प्रयत्नशील देवश्रेष्ठांनी अंधकारात बुडालेल्या दैत्यसमूहांची शिरे पाडून दिली।
Verse 64
अपध्वस्ता विसंज्ञाश्च तमसा नीलवर्चसा । पेतुस्ते दानवास्सद्यश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः
नीलवर्ण तेज असलेल्या त्या तमाने आघात होऊन ते दानव बेशुद्ध व निष्प्राण झाले; आणि तत्क्षणी पंख छाटलेल्या पर्वतांसारखे कोसळले।
Verse 65
तत्राभिभूतदैत्यैंद्रमंधकारमिवांतरं । दानवं देहसदनं तमोभूतमिवाभवत्
तेथे दैत्येंद्र पराभूत होताच त्याच्या अंतःकरणातील अवकाश जणू अंधकाराने व्यापला; आणि दानवाचे देह-गृहही जणू तमस्वरूप झाले।
Verse 66
तथाऽसृजन्महामायां मयस्तां तामसीं दहन् । युगांतोद्योतजननीं सृष्टा मौर्वेण वह्निना
मग मायेने महामाया निर्माण केली; आणि मौर्वजन्य अग्नीने त्या तामसी शक्तीला दग्ध करून, युगान्ती उजळणाऱ्या ज्वालेची जननी उत्पन्न केली।
Verse 67
स ददाह च तां शाक्रीं माया मयविकल्पिता । दैत्याश्चादित्यवपुषा सद्य उत्तस्थुराहवे
मायेने कल्पिलेली शाक्रसदृश (इंद्रतुल्य) छाया त्याने दग्ध केली; आणि दानव आदित्यांचे रूप धारण करून तत्क्षणी युद्धासाठी उभे राहिले।
Verse 68
मायां मौर्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः । भेजिरे चंद्रविषयं शीतांशुसलिलह्रदम्
मौर्वी नावाच्या मायेने दग्ध होत देवगण चंद्रलोकाकडे गेले—शीतांशूच्या जलाने भरलेल्या सरोवराचा आश्रय घेण्यासाठी।
Verse 69
ते दह्यमाना और्वेण वह्निना नष्टचेतसः । शशंसुर्वज्रिणं देवाः संतप्ताः शरणैषिणः
और्व अग्नीने दग्ध होऊन व शुद्ध हरपून गेलेले देव, संतप्त व शरणार्थी होऊन वज्रधारी इंद्राची स्तुती करू लागले।
Verse 70
संतप्ते मायया सैन्ये हन्यमाने च दानवैः । चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत्
मायेने सैन्य संतप्त होत असताना आणि दानवांनी ते हाणून पाडले जात असताना, देवराजाच्या प्रेरणेने वरुणाने हे वचन उच्चारले।
Verse 71
पुरा ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस्तेपे सुदारुणम् । उर्वः स पूर्वं तेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः
प्राचीन काळी, हे शक्रा, एका ब्रह्मर्षीच्या पुत्राने अत्यंत कठोर तप केले. तो तेजस्वी उर्वा पूर्वी गुणांनी ब्रह्म्यासमान होता.
Verse 72
तं तपंतमिवादित्यं तपसा जगदव्ययं । उपतस्थुर्मुनिगणा देवा देवर्षिभिः सह
तो तपाने सूर्याप्रमाणे दीप्त झाला होता आणि आपल्या तपाने अविनाशी जग धारण करीत होता. तेव्हा मुनिगण व देवगण, देवर्षींसह, येऊन त्याची उपासना करू लागले.
Verse 73
हिरण्यकशिपुश्चैव दानवो दानवेश्वरः । ॠषिं विज्ञापयामास पुरा परमतेजसम्
आणि हिरण्यकशिपूही—दानवांचा अधिपती—पूर्वी परम तेजस्वी एका ऋषीस विनंती करू लागला.
Verse 74
ऊचुर्ब्रह्मर्षयस्ते तु वचनं धर्मसंहितम् । ॠषिवंशेषु भगवंश्छिन्नमूलमिदं कुलं
ते ब्रह्मर्षी धर्मसंमत वचन बोलले—“हे भगवन्, ऋषिवंशांत हे कुल मुळापासून छिन्न झाले आहे.”
Verse 75
एकस्त्वमनपत्यश्च गोत्रा याऽन्यो न विद्यते । कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्तसे
तू एकटाच आणि अपत्यहीन आहेस; तुझ्या गोत्रात दुसरा कोणी नाही. तरीही कौमार-व्रत धारण करून तू केवळ क्लेशच अनुसरत आहेस.
Verse 76
बहूनि विप्रगोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् । एकदेहानि तिष्ठंति विविक्तानि विना प्रजाः
भावितात्मा मुनींची अनेक विप्रगोत्रे एकदेह (एकाकी) होऊन, प्रजाविना, एकांतस्थानी निवास करीत असतात।
Verse 77
एवंभूतेषु सर्वेषु पुत्रैर्मे नास्ति कारणम् । भवांश्च तापसश्रेष्ठः प्रजापति समद्युतिः
माझे सर्व पुत्र असेच झाले आहेत; त्यांच्यात माझ्यासाठी कारण वा आधार नाही. आणि आपण—तपस्व्यांतील श्रेष्ठ—समद्युतिमान प्रजापती आहात.
Verse 78
तत्प्रवर्तस्व वंशाय वर्धयात्मानमात्मना । समाधत्स्वोर्जितं तेजो द्वितीयां कुरु वै तनुं
म्हणून वंशप्रवर्तन कर; आपल्या सामर्थ्याने स्वतःचा विस्तार कर. आपले उर्जित तेज एकवटून एकाग्र कर आणि निश्चयाने दुसरी तनू निर्माण कर.
Verse 79
स एवमुक्तो मुनिभिर्मुनिर्मनसि ताडितः । जगर्ह तानृषिगणान्वचनं चेदमब्रवीत्
मुनींनी असे म्हटल्यावर तो मुनि मनात आघात पावला; त्याने त्या ऋषिगणांना धिक्कारून हे वचन बोलला.
Verse 80
यथा हि विहितो धर्मो मुनीनां शाश्वतः पुरा । आर्षं हि केवलं कर्म वन्यमूलफलाशिनः
जसा प्राचीनकाळी मुनींचा शाश्वत धर्म विधिपूर्वक ठरविला आहे—त्यांचे कर्म केवळ आर्षमार्गाचे; ते वनातील मूळ-फळेच भक्षण करतात.
Verse 81
ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मवर्तिनः । ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत्
ब्रह्मयोनितून उत्पन्न, आत्मसंयमी ब्राह्मणाचे सुचरित ब्रह्मचर्य-व्रत असे सामर्थ्यवान असते की ते स्वयं ब्रह्मादेवांनाही चाळवू शकते।
Verse 82
जनानां वृत्तयस्तिस्रो ये गृहाश्रमवासिनः । अस्माकं च वने वृत्तिर्वनाश्रमनिवासिनां
गृहाश्रमात राहणाऱ्यांसाठी उपजीविकेचे तीन प्रकार सांगितले आहेत; पण आम्ही वनाश्रमवासी, आमची वृत्ती तर वनातच आहे.
Verse 83
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च दंतोलूखलिनस्तथा । अश्मकुट्टादयो यत्र पंचाग्नितपसश्च ये
काही जण केवळ जलाहारी, काही वायुभक्ष असतात; काही दातांनाच ओखली मानून तप करतात, काही दगडावर कुटून आहार करतात; आणि काही पंचाग्नि-तप आचरतात.
Verse 84
एते तपसि तिष्ठंतो व्रतैरपि सुदुश्चरैः । ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयंति परां गतिम्
हे तपात स्थिर राहून अत्यंत दुश्चर व्रतांचेही पालन करतात; आणि ब्रह्मचर्याला अग्रस्थानी ठेवून परम गतीची प्रार्थना करतात.
Verse 85
ब्रह्मचर्याद्ब्रह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते । एवमाहुः परे लोके ब्राह्मचर्यविदो जनाः
ब्रह्मचर्यामुळेच मनुष्याचे ब्राह्मणत्व सिद्ध होते—असे परलोकी ब्रह्मचर्य जाणणारे जन सांगतात.
Verse 86
ब्रह्मचर्ये स्थितो धर्मो ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः । ये स्थिता ब्रह्मचर्ये तु ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः
ब्रह्मचर्यात धर्म प्रतिष्ठित आहे आणि ब्रह्मचर्यातच तपही स्थित आहे। जे ब्राह्मण ब्रह्मचर्यात स्थिर राहतात, तेच स्वर्गात प्रतिष्ठित होतात।
Verse 87
नास्ति योगं विना सिद्धिर्नास्ति योगं विना यशः । नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात्परंतपः
योगाविना सिद्धी नाही, योगाविना यशही नाही। हे परंतप! या लोकी खऱ्या यशाचे मूळ ब्रह्मचर्य—श्रेष्ठ तप—हेच आहे।
Verse 88
यो निगृह्येंद्रियग्रामं भूतग्रामं च पंचकम् । ब्रह्मचर्यं समाधत्ते किमतः परमं तपः
जो इंद्रियसमूह आणि पंचभूतसमूह यांना आवरून दृढपणे ब्रह्मचर्य धारण करतो—त्याहून श्रेष्ठ तप कोणते असू शकेल?
Verse 89
अयोगकेशधरणमसंकल्प व्रत क्रिया । अब्रह्मचर्या चर्या च त्रयं स्याद्दंभसंज्ञितं
योगाविना जटा धारण करणे, संकल्पाविना व्रत व कर्मकांड करणे, आणि ब्रह्मचर्यभंग करणारे आचरण—ही तिन्ही ‘दंभ’ म्हणून ओळखली जातात।
Verse 90
क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भावविपर्ययः । नन्वियं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा
कुठे स्त्रिया, कुठे दांपत्यसंयोग, आणि कुठे भावांचा विपर्यास? निश्चयच ही ब्रह्म्याने मनाने निर्माण केलेली ‘मानसी प्रजा’ आहे।
Verse 91
यद्यस्ति तपसो वीर्यं युष्माकं विजितात्मनाम् । सृजध्वं मानसान्पुत्रान्प्राजापत्येन कर्मणा
जर तुमच्या विजितात्मा तपस्व्यांमध्ये तपाचे सामर्थ्य खरेच असेल, तर प्रजापतीच्या विधीनुसार मनोमय पुत्रांची सृष्टी करा।
Verse 92
मनसा निर्मिता योनिराधातव्या तपस्विभिः । नो दारयोगं बीजं च व्रतमुक्तं तपस्विनां
तपस्व्यांनी स्थापावयाची ‘योनि’ ही मनानेच निर्मिलेली असते; तपोव्रतधारकांसाठी पत्नी-संग किंवा बीजोत्पादन हे व्रत म्हणून सांगितलेले नाही।
Verse 93
यदिदं लुप्तधर्माख्यं युष्माभिरिह निर्भयैः । व्याहृतं सद्भिरत्यर्थमसद्भिरिव संमतं
‘लुप्तधर्म’ नावाचा हा उपदेश तुम्ही निर्भय सज्जनांनी येथे अत्यंत ठामपणे उच्चारला; तरीही तो आता जणू दुर्जनांनाही मान्य असल्याप्रमाणे मानला जातो।
Verse 94
वपुर्दीप्तांतरात्मानमेष कृत्वा मनोमयं । दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रमात्मतनूरुहं
तेजस्वी देहाचा, अंतःकरणी प्रकाशमान, मनोमय असा हा पुरुष घडवून मी पत्नी-संगाविना माझ्याच आत्म्यातून अंकुरलेल्या पुत्राची सृष्टी करीन।
Verse 95
एवमात्मानमात्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति । प्राजापत्येन विधिना दिधक्षंतमिव प्रजाः
अशा रीतीने माझा आत्मा प्रजापतीने ठरविलेल्या विधीने दुसरा आत्मा उत्पन्न करील, जणू प्रजांना प्रकट करण्यासाठी त्यांना प्रज्वलित करीत आहे।
Verse 96
वरुण उवाच । उर्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने । ममंथैकेन दर्भेण पुत्रस्य प्रसवारणिं
वरुण म्हणाला—उर्वशी तपश्चर्येत तल्लीन होऊन हुताशनात आपली ऊरू ठेवून, एका दर्भकाडीने पुत्र-प्रसव करणारी अरणी मंथू लागली।
Verse 97
तस्योरुं सहसा भित्वा वरोऽसौ ह्यग्निरुत्थितः । जगतो दहनाकांक्षी पुत्रोग्निस्समपद्यत
त्याची ऊरू सहसा फोडून तो श्रेष्ठ अग्नी प्रकट झाला; जग दहन करण्याची इच्छा धरून तो पुत्ररूपाने ‘अग्नी’ झाला।
Verse 98
उर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामांतकोऽनलः । दिधक्षुरिव लोकांस्त्रीन्जज्ञे परमकोपनः
उर्वाच्या ऊरूला विदीर्ण करून ‘और्व’ नावाचा अंतक-अनल जन्मला; जणू त्रैलोक्य जाळण्यास उद्यत, परम क्रोधी।
Verse 99
उत्पद्यमानश्चोवाच पितरं दीनया गिरा । क्षुधा मे बाधते तात जगद्भक्षेत्यजस्व मां
उत्पन्न होताच तो दीन स्वराने पित्याला म्हणाला—‘तात, क्षुधा मला बाधते; मला सोडा, मी जगत् भक्षीन।’
Verse 100
त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश । निर्दहन्सर्वभूतानि ववृधे सोंतकोपमः
त्रिदिवापर्यंत उठलेल्या ज्वाळांनी तो दहा दिशांत पसरला; सर्व प्राणी जाळीत, प्रलयाग्नीसम क्रोधाने वाढू लागला।
Verse 101
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा मुनिमुर्वं समागतः । उवाच वार्यतां पुत्रो जगतस्त्वं दयां कुरु
याच वेळी ब्रह्मा मुनि और्वाजवळ आले व म्हणाले—“तुझ्या पुत्राला आवर; जगावर दया कर.”
Verse 102
अस्यापत्पस्यते विप्र करिष्ये साह्यमुत्तमं । तथ्यमेतद्वचः पुत्र शृणु त्वं वदतां वर
हे विप्र! याची आपत्ती पाहून मी उत्तम साहाय्य करीन. पुत्रा, हे वचन सत्य आहे; हे वक्त्यांतील श्रेष्ठा, तू ऐक.
Verse 103
और्व उवाच । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मे त्वं भगवन्शिशोः । मतिमेतां ददासीह परमात्मन्हिताय वै
और्व म्हणाले—“मी धन्य आहे, मी अनुगृहीत आहे, हे भगवन्! कारण येथे आपण मला ही मती देता, जी परमात्म्याच्या हितासाठी (भक्तिकल्याणासाठी) आहे.”
Verse 104
प्रभातकाले संप्राप्ते कांक्षितव्ये समागमे । भगवंस्तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्
प्रभातकाळ आला आणि इच्छित भेटीचा समय जवळ आला की, भगवंताला तर्पण देऊन तृप्त केलेला पुत्र कैर्हव्यांच्या द्वारा सुख प्राप्त करील.
Verse 105
कुत्र चास्य निवासः स्याद्भोजनं तु किमात्मकम् । विधास्यतीह भगवान्वीर्यतुल्यं महौजसः
आणि त्याचा निवास कुठे असेल, तसेच त्याचे भोजन कोणत्या स्वरूपाचे असेल? महौजस्वी भगवान येथे आपल्या वीर्याच्या तुल्य अशी व्यवस्था कशी करणार?
Verse 106
ब्रह्मोवाच । बडवामुखे च वसतिः समुद्रे वै भविष्यति । ममयोनिर्जलं विप्र तच्चामेयं व्रजत्वयं
ब्रह्मा म्हणाले—समुद्रातील बडवामुख येथे तुझे निवासस्थान होईल. हे विप्र, हे जल माझ्याच योनीतून उत्पन्न, अमाप आहे; त्यासह तू पुढे प्रस्थान कर.
Verse 107
तत्राऽयमास्ते नियतं पिबन्वारिमयं हविः । तद्वारिविस्तरं विप्र विसृजाम्यालयं च तम्
तेथे हा संयमाने राहतो व जलमय हविर्भाग पितो. हे विप्र, मी त्या जलाचा विस्तार सोडतो आणि ते निवासस्थानही मुक्त करतो.
Verse 108
ततो युगांते भूतानामेष चाहं च पुत्रक । सहितो विचरिष्यावो निष्पुराणकराविह
मग युगाच्या शेवटी, हे पुत्रा, हा आणि मी एकत्र येथे विचरू आणि जगाला पुराणरहित करू.
Verse 109
एषोग्निरंतकाले तु सलिलाशी मया कृतः । दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम्
हा अग्नी अंतकाळी मी जलभक्षक केला आहे; तो देव, असुर व राक्षसांसह सर्व भूतांचा दाहक होतो.
Verse 110
एवमस्त्विति तं सोग्निः संवृतज्वालमंडलः । प्रविवेशार्णवमुखं नत्वोर्वं पितरं प्रभुम्
“एवमस्तु” असे म्हणत तो अग्नी ज्वालामंडल आवरून, प्रभु पिता उर्वाला नमस्कार करून समुद्राच्या मुखात प्रवेशला.
Verse 111
प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ते च सर्वे महर्षयः । और्वस्याग्नेः प्रभावज्ञाः स्वांस्वां गतिमुपागताः
मग ब्रह्मदेव परत गेले आणि ते सर्व महर्षीही। और्वाच्या अग्नीचे सामर्थ्य जाणून ते आपापल्या धामास गेले।
Verse 112
हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदा तन्महदद्भुतम् । उर्वं प्रणतसर्वांगो वाक्यमेतदुवाच ह
तेव्हा ते महान् अद्भुत पाहून हिरण्यकशिपूने और्व मुनींना साष्टांग प्रणाम केला आणि हे वचन बोलला.
Verse 113
भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम् । तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः
हे भगवन्! हे अद्भुत कृत्य सर्व लोकांच्या साक्षीने घडले आहे. हे मुनिश्रेष्ठ! तुमच्या तपश्चर्येने पितामह ब्रह्मदेव पूर्ण प्रसन्न झाले आहेत.
Verse 114
अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत । भृत्य इत्यवगंतव्यः श्लाघ्यस्त्वमिह कर्मणा
हे महाव्रतधारी! मला तुमच्या पुत्राचा आणि तुमचाही सेवकच समजावे. तुमच्या आचरणामुळे तू येथे स्तुत्य आहेस.
Verse 115
तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम् । यदि सीदेन्मुनिश्रेष्ठ तवै वस्यात्पराजयः
हे मुनिश्रेष्ठ! मला पाहा—मी तुमच्याकडे आलो असून केवळ तुमच्या आराधनेत रत आहे. जर मी संकटात पडलो वा हरलो, तर ती पराजय तुमचीच ठरेल.
Verse 116
उर्व उवाच । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यस्य तेऽहं गुरुर्मतः । नास्ति ते तपसानेन भयं चैवेह सुव्रत
उर्वा म्हणाली—मी धन्य आहे, मी अनुगृहीत आहे; कारण तू मला गुरु मानलेस. हे सुव्रत, तुझ्या या तपश्चर्येमुळे येथे तुला कसलाही भय नाही.
Verse 117
तामेव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम् । निरिंधिनामग्निमयीं दुःस्पर्शां पावकैरपि
माझ्या पुत्राने निर्माण केलेली तीच माया तू स्वीकार—ती इंधनाविना प्रज्वलित अग्निमयी शक्ती आहे; अग्नीनेही तिला स्पर्श करणे कठीण आहे.
Verse 118
एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारि विनिग्रहे । रक्षिष्यत्यात्मपक्षं च विपक्षं च प्रधक्ष्यति
ही तुझ्या स्वतःच्या वंशाच्या निग्रहासाठी वश करणारी शक्ती ठरेल; ती तुझ्या पक्षाचे रक्षण करील आणि विपक्षालाही पूर्ण भस्म करील.
Verse 119
वरुण उवाच । एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा । और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्वसूनुना
वरुण म्हणाला—ही माया अत्यंत दुर्विषह आहे; देवांनाही ती जिंकणे कठीण आहे. पूर्वी उर्वसूचा पुत्र पावक—और्वानेच ती निर्माण केली होती.
Verse 120
तस्मिंस्तु व्यथिते दैत्ये निर्वीर्यैषा न संशयः । शापो ह्यस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा
परंतु तो दैत्य व्यथित झाला तेव्हा ही निःशक्त झाली—यात संशय नाही; कारण ज्या तेजाने ती सृष्टी झाली, त्याच तेजाने पूर्वी तिला शाप दिला होता.
Verse 121
यद्येषा प्रतिहंतव्या कर्तव्यो भगवान्सुखी । दीयतां मे सखो शक्र तोययोनिर्निशाकरः
जर हिचा प्रतिहत करणेच आवश्यक असेल आणि भगवंतास सुखी करायचे असेल, तर हे सखा शक्रा! तोययोनीतून उत्पन्न निशाकर सोमचंद्र मला दे।
Verse 122
तेनाहं सहसं गम्य यादोभिश्च समावृतः । मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः
म्हणून मी ताबडतोब तेथे जाईन, जलचरांनी वेढलेला; आणि तुझ्या प्रसादाने ही माया नष्ट करीन—यात संशय नाही।
Verse 123
एवमस्त्वितिसंहृष्टः शक्रस्त्रिदशवर्धनः । संदिदेशाग्रतः सोमं युद्धाय शिशिरायुधम्
“तसेच होवो,” असे म्हणत त्रिदशवर्धन शक्र (इंद्र) आनंदित झाला; आणि शिशिरायुध धारण केलेल्या सोमाला युद्धासाठी पुढे पाठविले।
Verse 124
गच्छ सोम सहायन्त्वं कुरु पाशधरस्य वै । असुराणां विनाशाय जयार्थं त्रिदिवौकसाम्
हे सोमा! जा, आणि पाशधारी (वरुण) याचा खरा सहाय्यक हो—असुरांच्या विनाशासाठी व त्रिदिववासियांच्या जयासाठी।
Verse 125
त्वं मतः प्रतिवीर्यश्च ज्योतिषामपि चेश्वरः । त्वन्मयान्सर्वलोकेषु रसान्वेदविदो विदुः
तू प्रतिवीर्य (प्रतिबल) म्हणून मानला जातोस आणि ज्योतींचाही ईश्वर आहेस. वेदवेत्ते जाणतात की सर्व लोकांत रस तुझ्याने व्यापलेले, तुझ्याच स्वरूपाचे आहेत।
Verse 126
त्वया समो न लोकेस्मिन्विद्यते शिशिरायुधः । क्षयवृद्धीतवाव्यक्तेसागरेचैवचांबरे
हे शिशिरायुधधारी! या लोकी तुझ्यासमान कोणी नाही. तू अव्यक्त स्वरूप आहेस; समुद्रात व आकाशातही क्षय व वृद्धि तुझ्यातच नांदतात.
Verse 127
प्रवर्तयस्यहोरात्रात्कालं संमोहयन्जगत् । लोकच्छायामयं लक्ष्म तवांकः शशविग्रहः
तू अहोरात्रांनी काळ प्रवर्तित करतोस व जगाला मोहात पाडतोस. हे शुभलक्षणा! तुझा अंक लोकछायामय आहे—चंद्रातील शशक-आकृतीसारखा.
Verse 128
न विदुः सोम ते मायां ये च नक्षत्रयोनयः । त्वमादित्यपथादूर्ध्वं ज्योतिषां चोपरिस्थितः
हे सोम! नक्षत्रयोनीसुद्धा तुझी माया जाणत नाहीत. तू आदित्यपथाच्या वर स्थित असून सर्व ज्योतींपेक्षा उंच विराजमान आहेस.
Verse 129
तमः प्रोत्सार्य सहसा भासयस्यखिलं जगत् । शीतभानुर्हिमतनुर्ज्योतिषामधिपः शशी
तू क्षणार्धात तम दूर करून अखिल जगत उजळवितोस. हे चंद्रा! शीतकिरणधारी, हिमतनु, ज्योतींचा अधिपती शशी!
Verse 130
अपि तत्कालयोगात्मा इज्यो यज्ञरथोऽव्ययः । ओषधीशः क्रियायोनिरपां योनिरनुष्णगुः
तो योग्य काळी योगाचा आत्मा आहे; पूज्य आहे; यज्ञाचा अव्यय रथ आहे; औषधींचा अधिपती आहे; क्रियेचा योनि-स्वरूप स्रोत आहे; जलांचा उगम आहे; आणि ज्याची गती/किरणे उष्ण नाहीत.
Verse 131
शीतांशुरमृताधारश्चपलः श्वेतवाहनः । त्वं कांतिः कांतवपुषां त्वं सोमः सोमपायिनाम्
तू शीतकिरणांचा, अमृताचा आधार, चपळ व श्वेत रथवाहन आहेस। तेजस्वी देहधारकांची तूच कांति; सोमपान करणाऱ्यांसाठी तूच सोम आहेस।
Verse 132
सौम्यस्त्वं सर्वभूतानां तिमिरघ्नस्त्वमृक्षराट् । तद्गच्छ त्वं महासेन वरुणेन वरूथिना
तू सर्वभूतांप्रती सौम्य आहेस; तू अंधाराचा नाश करणारा, नक्षत्रांचा राजा आहेस। म्हणून हे महासेन, वरुणासह, त्याच्या वरूथाच्या रक्षणात पुढे जा।
Verse 133
शमयस्वासुरीं मायां यया दह्यामहे रणे । सोम उवाच । यन्मां वदसि युद्धार्थं देवराजवरप्रद
“ज्या आसुरी मायेमुळे आम्ही रणात दग्ध होत आहोत, ती शांत कर.” सोम म्हणाला— “हे देवराजाला वर देणाऱ्या, तू मला युद्धासाठी जे सांगतोस…”
Verse 134
एष वर्षामि शिशिरं दैत्यमायापकर्षणं । एतान्मे शीतनिर्दग्धान्पश्यस्व हिमवेष्टितान्
“पहा—मी हे शिशिरशीत वर्षावतो, जे दैत्यांची माया दूर खेचून नेते. यांना पाहा—माझ्या थंडीने झळाळलेले, हिमाने वेढलेले.”
Verse 135
तथा हिमकरोत्सृष्टाः सपाशा हिमवृष्टयः । वेष्टयंति च तान्दैत्यान्वायुर्मेघगणानिव
तसेच चंद्राने सोडलेल्या हिमवृष्टी जणू पाशासारख्या होऊन त्या दैत्यांना वेढतात—जशी वायु मेघगणांना आच्छादित करतो.
Verse 136
तौ पाशशीतांशुधरौ वरुणेंदू महाबलौ । जघ्नतुर्हिमपातैश्च पाशपातैश्च दानवान्
ते दोघे महाबलवान—वरुण आणि इंदु—पाशधारी व शीतल हिमशक्तियुक्त होऊन, हिमवृष्टी व पाशवृष्टीने दानवांचा संहार करू लागले।
Verse 137
द्वावंबुनाथौ समरे तौ पाशहिमयोधिनौ । मृधे चेरतुरंभोभिः क्षुब्धाविव महार्णवौ
समरात ते दोघे अंबुनाथ, पाश व हिमाचे योद्धे, रणांगणात लाटांसारखे उसळत, जणू क्षुब्ध दोन महासागरच फिरू लागले।
Verse 138
ताभ्यामापूरितं सर्वं तद्दानवबलं महत् । जगत्संवर्त्तकांभोदैः प्रवर्षैरिव संवृतं
त्या दोघांनी ते विशाल दानवबल सर्वत्र व्यापून टाकले; जणू जगत्संवर्तक मेघांच्या प्रचंड वर्षावाने ते आच्छादले गेले।
Verse 139
तावुद्यतावंबुनाथौ शशांकवरुणावुभौ । शमयामासतुस्तां तु मायां दैत्येन्द्रनिर्मितां
तेव्हा अंबुनाथ वरुण आणि शशांक—हे दोघेही तत्पर होऊन, दैत्येंद्राने निर्माण केलेली ती माया शांत करू लागले।
Verse 140
शीतांशुजालनिर्दग्धाः पाशैश्चास्कंदिता रणे । न शेकुश्चलितुं दैत्या विशिरस्का इवाद्रयः
शीतांशूच्या जाळ्याने दग्ध आणि रणात पाशांनी जखडलेले दैत्य हलूही शकले नाहीत—जणू शिरहीन पर्वतच।
Verse 141
शीतांशु निहतास्ते तु दैत्यास्सर्वे निपातिताः । हिमप्लावित सर्वांगानिरूष्माण इवाग्नयः
शीतांशूच्या प्रहाराने ते सर्व दैत्य कोसळले; हिमप्रवाहाने भिजलेली त्यांची अंगे जणू उष्णता हरपलेल्या अग्नीसारखी झाली।
Verse 142
तेषां तु दिवि दैत्यानां निपतंति शुभानि वै । विमानानि विचित्राणि निपतंत्युत्पतंति च
परंतु त्या दैत्यांच्या दिव्य लोकात त्यांची शुभ, विचित्र विमाने कधी खाली पडतात, कधी पुन्हा उडून वर जातात।
Verse 143
तान्पाशहस्तग्रथितान्छादितान्शीतरश्मिभिः । मयो ददर्श मायावी दानवान्दिवि दानवः
तेव्हा मायावी दानव मयाने दिव्यात त्या दानवांना पाहिले—पाशधाऱ्याच्या हातातील फासाने घट्ट बांधलेले आणि शीतकिरणांनी आच्छादलेले।
Verse 144
सशैलजालां विततां खड्गपट्टसहासिनीम् । पादपोत्करकूटस्थां कंदराकीर्णकाननां
तो प्रदेश पर्वतांच्या जाळ्याने पसरलेला, खड्ग-धारांच्या झंकाराने निनादणारा; वृक्षसमूहांनी भरलेल्या दुर्गम कड्यावर वसलेला आणि गुहांनी व्यापलेल्या अरण्यांनी परिपूर्ण होता।
Verse 145
सिंहव्याघ्रगणाकीर्णां नदद्भिर्देवयूथपैः । ईहामृगगणाकीर्णां पवनाघूर्णितद्द्रुमाम्
तो प्रदेश सिंह-व्याघ्रांच्या टोळ्यांनी भरलेला, देवयूथपतींच्या गर्जनेने निनादणारा; हरिणसमूहांनी आकीर्ण आणि वाऱ्याने डोलणाऱ्या वृक्षांनी युक्त होता।
Verse 146
निर्मितां स्वेन पुत्रेण कूजंतीं दिविकामगां । प्रथितां पार्वतीं मायां ससृजे स समंततः
मग त्याने आपल्या पुत्रानेच घडविलेली, मधुर कूजन करणारी, इच्छेनुसार आकाशात संचार करणारी, सर्वत्र प्रसिद्ध अशी पार्वतीरूप माया सर्व बाजूंनी निर्माण केली।
Verse 147
सासिशब्दैश्शिलावर्षैः संपतद्भिश्च पादपैः । जघान देवसंघांस्ते दानवानभ्यजीवयत्
तलवारींच्या झंकारासह, दगडांच्या वर्षावाने आणि वरून कोसळविलेल्या वृक्षांनी त्याने देवसंघांचा संहार केला आणि दानवांना पुन्हा जीवदान दिले।
Verse 148
नैशाकरी वारुणी च माये अंतर्हिते तदा । अभवद्घोरसंचारा पृथिवी पर्वतैरिव
तेव्हा नैशाकरी आणि वारुणी या दोन्ही माया अंतर्धान पावल्या; आणि पृथ्वी जणू पर्वतांनीच भरलेली असल्याप्रमाणे, संचारास अत्यंत भयंकर झाली।
Verse 149
न चारुद्धो द्रुमगणैर्देवो दृश्यत कश्चन । तदपध्वस्तधनुषं भग्नप्रहरणाविलम्
वृक्षसमूहांनी वेढलेला असूनही कोणताही देव दिसला नाही; त्याचे धनुष्य टाकून दिले गेले होते, शस्त्रे तुटली होती आणि देहस्थिती विस्कळीत झाली होती।
Verse 150
निष्प्रयत्नं सुरानीकं वर्जयित्वा गदाधरं । स हि युद्धगतः श्रीमानीशो न स्म व्यकंपत
अल्प प्रतिकार करणाऱ्या सुरसेनेला बाजूला ठेवून तो गदाधरासमोर गेला; युद्धात प्रवृत्त तो श्रीमान ईश्वर किंचितही डगमगला नाही।
Verse 151
सहिष्णुत्वाज्जगत्स्वामी न चुक्रोध गदाधरः । कालज्ञः कालमेघाभः समीक्षन्कालमाहवे
सहिष्णुतेमुळे जगत्स्वामी गदाधर क्रोधित झाले नाहीत। काळ जाणणारे, पावसाळी मेघासारखे श्याम, त्यांनी रणांगणात योग्य वेळेची वाट पाहिली।
Verse 152
देवासुरविमर्दं च द्रष्टुकामस्तदा हरिः । ततो भगवतादिष्टौ रणे पावकमारुतौ
देव-आसुरांचा संघर्ष पाहण्याची इच्छा करून हरिने रणात पावक (अग्नी) आणि मारुत (वायू) यांना आज्ञा दिली।
Verse 153
चोदितौ विष्णुवाक्येन ततो मायां व्यकर्षतां । ताभ्यामुद्भ्रांतवेगाभ्यां प्रबुद्धाभ्यां महाहवे
विष्णूच्या वचनाने प्रेरित होऊन त्या दोघांनी आपली मायाशक्ती प्रकट केली; महायुद्धात जागृत होऊन ते भ्रमित करणाऱ्या वेगाने पुढे धावले।
Verse 154
दग्धा सा पार्वती माया भस्मीभूता ननाश ह । सोनिलोनलसंयुक्तस्सोनलश्चानिलाकुलः
पार्वतीची ती मायामूर्ती जळून भस्म झाली व नष्ट झाली। वायूसह संयुक्त अग्नी उग्र झाला, आणि अग्नीमुळे वायूही व्याकुळ झाला।
Verse 155
दैत्यसेनां ददहतुर्युगांतेष्विव मूर्च्छितौ । वायुः प्रजवितस्तत्र पश्चादग्निश्च मारुतात्
युगांतीच्या प्रलयासारखे उन्मत्त होऊन त्यांनी दैत्यसेना जाळून टाकली। तेथे वायू प्रचंड वेगाने वाहू लागला, आणि नंतर त्या मारुतातूनच अग्नी प्रकट झाला।
Verse 156
चेरतुर्दानवानीके क्रीडंतावनलानिलौ । भस्मीभूतेषु भूतेषु प्रपतत्सूत्पतत्सु च
दानवांच्या सैन्यात अग्नी व वायू क्रीडा करीत संचारू लागले; आणि भस्म झालेली प्राणी कधी पडत, कधी उड्या मारत गोंधळ माजवीत होती।
Verse 157
दानवानां विमानेषु निपतत्सु समंततः । वातस्कंधापविद्धेषु कृतकर्मणि पावके
चहू बाजूंनी दानवांची विमाने प्रचंड वाऱ्याच्या झोतांनी फेकली जाऊन कोसळू लागली; आणि पावक आपले कार्य करूनही धगधगत राहिला।
Verse 158
मायावधे प्रवृत्ते तु स्तूयमाने गदाधरे । निष्प्रयत्नेषु दैत्येषु त्रैलोक्ये मुक्तबंधने
मायावध सुरू होताच गदाधर प्रभूंची स्तुती होऊ लागली; दैत्य निष्प्रयत्न व शक्तिहीन झाले, आणि त्रैलोक्याचे बंधन सुटले।
Verse 159
प्रहृष्टेषु च देवेषु साधुसाध्विति जल्पिषु । जये दशशताक्षस्य दैत्यानां च पराजये
देव आनंदित होऊन ‘साधु! साधु!’ असे म्हणू लागले; दश-शत-नेत्रधारी (इंद्र) विजयी झाला आणि दैत्यांचा पराभव झाला।
Verse 160
दिक्षु सर्वासु शुद्धासु प्रवृत्ते धर्मविस्तरे । अपावृते चंद्रपथे स्वस्थानस्थे दिवाकरे
जेव्हा सर्व दिशा शुद्ध झाल्या आणि धर्माचा विस्तार सुरू झाला; जेव्हा चंद्रमार्ग निर्विघ्न झाला आणि दिवाकर आपल्या स्वस्थानात स्थिर झाला।
Verse 161
प्रवृत्तिस्थेषु भूतेषु नृषु चारित्रवत्सु च । अभिन्नबंधने मृत्यौ हूयमाने हुताशने
जेव्हा सर्व भूतें लौकिक प्रवृत्तीत गुंतलेली असतात आणि मनुष्यही सदाचारयुक्त असतात; जेव्हा बंधन न तुटता मृत्यु येतो आणि यज्ञाग्नीत आहुती अर्पिली जात असते—तेव्हा…
Verse 162
यज्ञशोभिषु देवेषु स्वर्गमार्गं दिशत्सु च । लोकपालेषु सर्वेषु दिक्षु संधानवर्तिषु
जेव्हा यज्ञशोभेने विभूषित देव स्वर्गमार्ग दाखवीत असतात आणि सर्व लोकपाल दिशांच्या संधिस्थानी उभे असतात—
Verse 163
भावे तपसि सिद्धानामभावे पापकर्मणाम् । देवपक्षे प्रमुदिते दैत्यपक्षे विषीदति
धर्म भावी असता तपसिद्ध जन सिद्धी प्राप्त करतात; त्याचा अभाव झाला की पापकर्मरत लोक प्रबळ होतात. देवपक्ष आनंदित झाला की दैत्यपक्ष विषादात बुडतो.
Verse 164
त्रिपादविग्रहे धर्मेऽधर्मे पादपरिग्रहे । अपावृत्ते महाद्वारे वर्तमाने च सत्पथे
जेव्हा धर्म तीन पायांवर दृढ उभा असतो आणि अधर्माने फक्त एक पाय धरलेला असतो; जेव्हा महाद्वार उघडलेले असते आणि सत्पथ प्रवर्तित असतो—
Verse 165
लोकेषु धर्मवृत्तेषु प्रवृत्तेष्वाश्रमेषु च । प्रजारक्षणयुक्तेषु राजमानेषु राजसु
जेव्हा लोक धर्मवृत्तीत प्रवृत्त असतात, आणि आश्रमधर्म विधिपूर्वक चालू असतो; तसेच प्रजारक्षणाच्या कर्तव्याने युक्त राजे राज्य करीत असतात—तेव्हा राज्य खरोखर शोभून दिसते.
Verse 166
प्रशांतेषु च लोकेषु शांते तमसि दानवे । अग्निमारुतयोस्तस्मिन्वृत्ते संग्रामकर्मणि
जेव्हा लोक शांत झाले, तमस-दानवही शांत झाला, आणि अग्नी व वायू यांचे संग्रामकर्म थांबले।
Verse 167
तन्मया विमला लोकास्ताभ्यां जयकृतक्रियाः । तीव्रं दैत्यभयं श्रुत्वा मारुताग्निकृतं महत्
त्या शक्तीने लोक निर्मळ झाले; आणि त्या दोघांनी विजयासाठी विधिकर्म केले. वायू व अग्नीने घडविलेले दैत्यांचे महान् तीव्र भय ऐकून।
Verse 168
कालनेमीति विख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यत । भास्कराकारमुकुटः शिंजिताभरणांगदः
मग ‘कालनेमी’ म्हणून विख्यात दानव प्रकट झाला—सूर्यासारखा मुकुट धारण करून, झंकारणाऱ्या आभूषणांनी व अंगदांनी विभूषित।
Verse 169
मंदराद्रिप्रतीकाशो महारजतसंवृतः । शतप्रहरणोदग्रः शतबाहुः शताननः
तो मंदर पर्वतासारखा तेजस्वी, उज्ज्वल रौप्याने आच्छादित; शंभर शस्त्रांनी उन्नत, शंभर बाहू व शंभर मुखांचा होता।
Verse 170
शतशीर्षः स्थितः श्रीमान्शतशृंग इवाचलः । कक्षे महति संवृद्धो निदाघ इव पावकः
तो श्रीमान शंभर शिरांसह स्थिर उभा राहिला, जणू शंभर शिखरांचा पर्वत; विशाल कक्षेत वाढलेला, उन्हाळ्यातील दाहक अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित।
Verse 171
धूम्रकेशो हरिश्मश्रुर्दंतुरो विकटाननः । त्रैलोक्यांतरविस्तारं धारयन्विपुलं वपुः
धुरकट धुरकट धूसर केश व हरित-पीत दाढी, पुढे आलेले दात आणि विकराळ मुख असलेला तो त्रैलोक्याच्या अंतर्विस्ताराला जणू व्यापून टाकणारे विशाल वपु धारण करून उभा होता।
Verse 172
बाहुभिस्तुलयन्व्योम क्षिपन्पद्भ्यां महीधरान् । ईरयन्मुखनिःश्वासैर्वृष्टिकारान्बलाहकान्
तो बाहूंनी जणू आकाश तोलत होता, पायांनी पर्वत उडवून टाकत होता, आणि मुखातून निघणाऱ्या श्वासाच्या झंझावाताने पर्जन्यवाहक मेघांना हाकलून नेत होता।
Verse 173
तिर्यगायतरक्ताक्षं मंदरोदग्रवर्चसाम् । दिधक्षंतमिवायांतं सर्वान्देवगणान्मृधे
रणांगणात सर्व देवगणांनी त्याला येताना पाहिले—तिरक्या कटाक्षाने रक्तवर्ण नेत्र, मंदरासारखा उन्नत तेज; जणू सर्वांना दग्ध करायला निघालेला।
Verse 174
तर्जयंतं सुरगणांश्छादयंतं दिशो दश । संवर्तकाले हृषितं दृष्टं मृत्युमिवोत्थितम्
त्यांनी त्याला पाहिले—सुरगणांना तर्जना करणारा, दहा दिशांना आच्छादणारा; संवर्तकाळी हर्षित, जणू मृत्यूच उठून उभा राहिला आहे।
Verse 175
सुतलेनोच्छ्रयवता विपुलांगुलिपर्वणा । लंबाभरणपूर्णेन किंचिच्चलितकर्मणा
त्याचा तळ उंचावलेला, बोटांच्या सांध्यांचा विस्तार मोठा; लांब आभरणांनी तो भरलेला, आणि त्याची हालचाल किंचित डगमगती होती।
Verse 176
उच्छ्रितेनाग्रहस्तेन दक्षिणेन वपुष्मता । दानवान्देवनिहतान्ब्रुवन्तं तिष्ठतेति च
उजवा हात पुढे उंचावून, तेजस्वी देह धारण करून, तो देवांनी निहत झालेल्या दानवांना म्हणाला—“थांबा, समोर उभे राहा!”
Verse 177
तं कालनेमिं समरे द्विषतां कालनेमिनम् । वीक्षंते स्म सुराः सर्वे भयविह्वललोचनाः
समरात त्या कालनेमिला—शत्रूंचा संहार करणाऱ्या कालनेमिला—सर्व देव भयाने व्याकुळ डोळ्यांनी पाहू लागले.
Verse 178
तं वीक्षंते स्म भूतानि ग्रसंतं कालनेमिनम् । त्रिविक्रमं विक्रमं तं नारायणमिवापरम्
सर्व भूतांनी त्याला कालनेमिला गिळताना पाहिले—त्या महाविक्रम त्रिविक्रमाला, जणू पराक्रमात दुसरा नारायणच.
Verse 179
सोभ्युच्छ्रयं पुनः प्राप्तो मारुताघूर्णितांबरः । प्रक्रामदसुरो योद्धुं त्रासयन्सर्वदेवताः
तो पुन्हा उंच उठला; वाऱ्याने त्याचे वस्त्र घिरट्या घालत होते. तो असुर युद्धासाठी पुढे सरसावला आणि सर्व देवतांना भयभीत करू लागला.
Verse 180
समेयिवान्सुरेंद्रेण परिष्वक्तो भ्रमन्रणे । कालनेमिर्बभौ दैत्यः सविष्णुरिव मंदरः
तो इंद्रास भेटला; रणात फिरताना इंद्राने त्याला आलिंगन दिले. तेव्हा दैत्य कालनेमि असा शोभला, जणू विष्णूसह मंदर पर्वतच.
Verse 181
अथ विव्यथिरे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । कालनेमिनमायांतं दृष्ट्वा कालमिवापरम्
तेव्हा शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव, कालनेमी येताना पाहून—जणू काळ (मृत्यू)च दुसऱ्या रूपाने—भयाने थरथर कापू लागले।
Verse 182
दानवाननुपिप्रीषुः कालनेमिर्महासुरः । व्यवर्धत महातेजास्तपांते जलदो यथा
दानवांना तृप्त करण्याच्या इच्छेने तो महासुर कालनेमी महातेजाने वाढू लागला—जसा उन्हाळ्याच्या शेवटी पावसाचा मेघ फुगतो।
Verse 183
तं त्रैलोक्यांतरगतं दृष्ट्वा ते दानवेश्वराः । उत्तस्थुरपरिश्रांताः पीत्वेवामृतमुत्तमम्
त्रैलोक्याच्या अंतरात गेलेला त्याला पाहून ते दानवेश्वर उठून उभे राहिले—जणू उत्तम अमृत पिऊन; थकव्याचा लवलेशही नव्हता।
Verse 184
ते वीतभयसंत्रासा मयतारपुरोगमाः । तारकामयसंग्रामे सततं जितकाशिनः
ते भय व थरथराहट यांपासून मुक्त, माया व तारा यांच्या नेतृत्वाखाली, तारक–माया संग्रामात सदैव विजयी होते आणि सतत काशी जिंकत असत।
Verse 185
रेजुरायोधनगता दानवा युद्धकांक्षिणः । मंत्रमभ्यसतां तेषां व्यूहं च परिधावताम्
युद्धाची इच्छा असलेले दानव रणांगणात गेले. मंत्रांचा अभ्यास करत आणि व्यूह रचून चहूकडे धावत फिरत असताना ते तेजस्वी भासू लागले।
Verse 186
प्रेक्षतां चाभवत्प्रीतिर्दानवं कालनेमिनम् । ये तु तत्र मयस्यासन्मुख्या युद्धपुरस्सराः
पाहणाऱ्यांच्या मनात दानव कालनेमीबद्दल प्रीती उत्पन्न झाली. पण जे तेथे मयाच्या बाजूचे होते, ते युद्धाच्या अग्रभागी चालणारे प्रमुख सेनानायक होते.
Verse 187
ते तु सर्वे भयं त्यक्त्वा हृष्टा योद्धुमुपस्थिताः । मयस्तारो वराहश्च हयग्रीवश्च दानवः
मग ते सर्व भय टाकून आनंदित होऊन युद्धासाठी उभे राहिले—मयस्तार, वराह आणि दानव हयग्रीव।
Verse 188
विप्रचित्तिसुतः श्वेतः खरलंबावुभावपि । अरिष्टो बलिपुत्रश्च किशोराख्यस्तथैव च
विप्रचित्तीचा पुत्र श्वेत, आणि खरलंब (ते दोघेही), तसेच अरिष्ट, आणि बलिपुत्र किशोर—हेही (तेथे) होते.
Verse 189
सुर्भानुश्चामरप्रख्यश्चक्रयोधी महासुरः । एतेऽस्त्रवेदिनः सर्वे सर्वे तपसि सुस्थिताः
सुरभानु, अमर-प्रख्य आणि चक्र-योद्धा—हे महासुर; हे सर्व अस्त्रविद्येत निपुण आणि तपश्चर्येत दृढ प्रतिष्ठित होते.
Verse 190
दानवाः कृतिनो जग्मुः कालनेमिनमुद्धतम् । ते गदाभिस्सुगुर्वीभिश्चक्रैरथपरश्वधैः
ते कर्तबगार दानव उद्धट कालनेमीकडे गेले. ते अतिशय जड गदा, चक्र-शस्त्रे आणि रथ-परशू घेऊन सज्ज होते.
Verse 191
कालकल्पैश्च मुसलैः क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः । अश्मभिश्चास्त्रसदृशैस्तथा शैलैश्च दारुणैः
काळासारख्या भयानक मुसळांनी, फेकण्याजोग्या मुद्गरांनी, अस्त्रासारख्या दगडांनी तसेच दारुण शिळा-खंड व पर्वतांनीही।
Verse 192
पट्टिशैर्भिंडिपालैश्च परिघैश्चोत्तमायसैः । घातिनीभिश्च गुर्वीभिः शतघ्नीभिस्तथैव च
पट्टिश व भिंडिपालांनी, उत्तम लोखंडी परिघांनी, तसेच जड, घातक शस्त्रांनी आणि शतघ्नींनीही।
Verse 193
युगैर्यंत्रैश्च निर्मुक्तैर्लांगलैरुग्रताडितैः । दोर्भिरायतमानैश्च पाशैश्च परिघादिभिः
जूं व यंत्रांनी सोडलेल्या प्रहारांनी, उग्रपणे ताडित लांगलांनी, बाहूंनी ओढून ताणले जाऊन, तसेच पाश व परिघादींनी बांधले जाऊन।
Verse 194
भुजंगवक्त्रैर्लेलिहानैर्विसर्पद्भिश्च सायकैः । वज्रैः प्रहरणीयैश्च दीप्यमानैश्च तोमरैः
सर्पमुखी, लेलिहान व सरपटणाऱ्या बाणांनी; प्रहारयोग्य वज्रासारख्या आयुधांनी; तसेच दीप्तिमान तोमरांनी।
Verse 195
विकोशैरसिभिस्तीक्ष्णैः शूलैश्च शितनिर्मलैः । दैत्यैः संदीप्यमानैश्च प्रगृहीतशरासनैः
म्यानातून बाहेर काढलेल्या तीक्ष्ण तलवारींनी, निर्मळ व चमचमीत शूलांनी; तसेच क्रोधाने दाहक, धनुष्य धारण केलेल्या दैत्यांनी।
Verse 196
ततः पुरस्कृत्य तदा कालनेमिनमाहवे । सा दीप्तशस्त्रप्रवरा दैत्यानां रुरुचे चमूः
तेव्हा रणांगणी कालनेमीला अग्रभागी ठेवून, दीप्त शस्त्रांनी श्रेष्ठ अशी ती दैत्यसेना सर्वत्र तेजाने झळाळून उठली।
Verse 197
यैर्निमीलितसर्वांगा वनालीवांबुदागमे । देवतानामपि चमूर्मुमुदे शक्रपालिता
ज्यांच्या सर्व अंगांचा आविष्कार जणू पावसाच्या आगमनाने वनलतांच्या रांगेप्रमाणे आकुंचित झाला होता, अशा त्या वीरांमुळे शक्र (इंद्र) संरक्षित देवसेनाही आनंदित झाली।
Verse 198
उपेता शिशिरोष्णाभ्यां तेजोभ्यां चंद्रसूर्ययोः । वायुवेगवती सौम्या तारागणपताकिनी
चंद्र-सूर्याच्या शीतल व उष्ण तेजांनी युक्त, वाऱ्याच्या वेगासारखी द्रुत, स्वभावाने सौम्य आणि तारकागण ध्वजासारखे धारण करणारी (ती सेना) होती।
Verse 199
तोयदा बद्धवसना ग्रहनक्षत्रहासिनी । यमेंद्रधनदैर्गुप्ता वरुणेन च धीमता
बद्ध वस्त्रांनी आवृत तोयदा, जी ग्रह-नक्षत्रांना जणू हसविते, ती यम, शक्र (इंद्र), धनद (कुबेर) आणि धीमान वरुण यांनी संरक्षित होती।
Verse 200
सा प्रदीप्ताग्निपवना नारायणपरायणा । सासमुद्रौघसदृशी दीप्यमाना महाचमूः
ती महाचमू प्रचंड वाऱ्याने प्रज्वलित झालेल्या अग्नीसारखी दिप्त होती; नारायणपरायण होऊन, समुद्राच्या उफाळत्या प्रवाहासारखी झळाळून उठली।