Adhyaya 7

Verse 1

दितिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया नाथ सर्वमेव न संशयः । भर्तृस्नेहं परित्यज्य गता सापत्न्यजं द्विज

दिती म्हणाली—हे नाथ, तुम्ही जे बोललात ते सत्य आहे; याबद्दल संशय नाही. हे द्विज, ती पतीस्नेह सोडून सवतीच्या पुत्राकडे गेली आहे.

Verse 2

अभिमानेन दुःखेन मानभंगेन सत्तम । महादुःखेन संतप्ता करिष्ये प्राणमोचनम्

हे सत्तम पुरुषा! अभिमानजन्य दुःखाने व मानभंगाने, महादुःखाने संतप्त होऊन मी प्राणत्याग करीन।

Verse 3

कश्यप उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि यथा शांतिर्भविष्यति । न कः कस्य भवेत्पुत्रो न माता न पिता शुभे

कश्यप म्हणाले—ऐका, ज्या प्रकारे शांती होईल ते मी सांगतो। हे शुभे! परमार्थतः कोणी कोणाचा ‘पुत्र’ नाही; ‘माता’ नाही, ‘पिता’ही नाही।

Verse 4

न भ्राता बांधवः कस्य न च स्वजनबांधवाः । एवं संसारसंबंधो मायामोहसमन्वितः

कोणाचा भाऊ खरोखर कायमचा बांधव असतो? स्वजन-नातेही टिकणारे नाही. असे हे संसारसंबंध माया व मोहाने गुंतलेले आहेत।

Verse 5

स्वयमेव पिता देवि स्वयं माताथ बांधवाः । स्वयं स्वजनवर्गश्च स्वयं धर्मः सनातनः

हे देवी! मनुष्य स्वतःच आपला पिता, स्वतःच माता व बांधव होतो। स्वतःच आपला स्वजनवर्ग, आणि स्वतःच आपला सनातन धर्म होतो।

Verse 6

आचारेण नरो देवि सुखित्वमुपजायते । अनाचारेण पापेन नाशं याति तथा ध्रुवम्

हे देवी! सदाचाराने मनुष्य सुखी होतो; आणि पापयुक्त दुराचाराने तो निश्चयच नाश पावतो।

Verse 7

क्रूरयोनिं प्रयात्येवं नरो देवि न संशयः । कर्मणा सत्यहीनेन महापापेन मोहतः

हे देवी, यात संशय नाही—मोहाने सत्यहीन कर्मरूपी महापापामुळे नर क्रूर योनीत पुनर्जन्म पावतो।

Verse 8

रिपुत्वे वर्त्तते मर्त्यः प्राणिनां नित्यसंस्थितः । रिपवस्तस्य वर्तन्ते यत्र तत्र न संशयः

जो मर्त्य प्राण्यांमध्ये सदैव शत्रुभावाने वागतो, त्याचे शत्रू सर्वत्र असतात—यात संशय नाही।

Verse 9

मैत्रेण वर्तते मर्त्यो यदा लोके प्रिये शुभे । तदा तस्य भवंत्येव मित्राः सर्वत्र भामिनि

हे प्रिय शुभे भामिनि, जेव्हा मर्त्य लोकी मैत्रीभावाने वागतो, तेव्हा त्याचे मित्र सर्वत्रच होतात।

Verse 10

कृषिकारो यदा देवि छन्नं बीजं सुसंस्थितम् । यादृशं तु भवत्येव तादृशं फलमश्नुते

हे देवी, शेतकरी जेव्हा बीज झाकून नीट बसवतो, तेव्हा तो जसे पेरतो तसेच फळ निश्चयाने भोगतो।

Verse 11

तथा तव च पुत्रैश्च साधुभिः स्पर्धितं सह । कर्मणस्तस्य तत्प्राप्तं फलं भुंक्ष्व सुसंस्थितम्

तसेच तू आपल्या पुत्रांसह व साधुजनांसह स्पर्धा केलीस; म्हणून स्थिर होऊन त्या कर्माने प्राप्त झालेले फळ आता भोग।

Verse 12

तव पुत्रा महाभागे तपः शांति विवर्जिताः । तेन पापेन ते सर्वे पतिता वै महत्पदात्

हे महाभागे! तुझे पुत्र तप व अंतःशांतीपासून वंचित आहेत; त्या पापामुळे ते सर्व निश्चयच महान पदावरून पतित झाले आहेत।

Verse 13

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ मुंच दुःखं सुखं तथा । कस्य पुत्राश्च मित्राणि कस्य स्वजन बांधवाः

हे असे जाणून शमाला (अंतःशांतीला) जा; दुःख आणि सुख—दोन्ही सोडून दे. कोणाचे पुत्र व मित्र, आणि कोणाचे स्वजन-बंधू?

Verse 14

आत्मकर्मानुसारेण सुखं जीवंति जंतवः । परार्थे चिंतनं देवि तत्त्वज्ञानेन पंडिताः

जीव आपल्या कर्मानुसार सुखाने जगतात; पण हे देवि! तत्त्वज्ञानयुक्त पंडित परहितासाठीच चिंतन करतात।

Verse 15

न कुर्वंति महात्मानो व्यर्थमेव न संशयः । पंचभूतात्मकं कायं केवलं संधिजर्जरम्

महात्मे व्यर्थ गोष्टी करीत नाहीत—यात संशय नाही; कारण हे शरीर पंचभूतांचे असून केवळ सांध्यांनी जर्जर झालेले आहे।

Verse 16

आत्ममित्रं कृतं तेन सर्वं देवि सुखाशया । आत्मा नाम महापुण्यः सर्वगः सर्वदर्शकः

हे देवि! सुखाच्या आशेने त्याने सर्व प्रकारे आपल्या आत्म्यालाच मित्र केले। आत्मा महापुण्यस्वरूप—सर्वत्र व्यापलेला व सर्वदर्शी आहे।

Verse 17

सर्वसिद्धिस्तु सर्वात्मा सात्विकः सर्वसिद्धिदः । एवं सर्वमयो देवि भ्रमत्येको निरञ्जनः

तोच सर्व सिद्धींची परिपूर्ती, सर्वांचा आत्मा, सात्त्विक व निर्मळ, आणि सर्व सिद्धी देणारा आहे. हे देवी, सर्वमय असूनही तो एक निरंजन परम तत्त्व जणू भ्रमण करीत आहे असे भासते.

Verse 18

भ्रमता निर्जने येन मूर्तिमंतो द्विजोत्तमाः । चत्वारो दर्शिताः पुण्या मूर्तिमंतो महौजसः

निर्जन स्थानी भ्रमण करत असता त्याला चार परम पवित्र द्विजोत्तम दिसले—तेजस्वी व मूर्तिमंत; महौजस्वी, प्रत्यक्ष रूपाने प्रकट झालेले.

Verse 19

पंचमः श्वसनश्चैव पूर्वाणां मित्रमेव च । अथो आत्मा समायातो ज्ञानसाहाय्यमेव वा

पाचवा श्वसनरूप प्राणच आहे, जो पूर्वींचा खरा मित्र आहे; किंवा आत्माच आला आहे—ज्ञानास सहाय्य करण्यासाठी.

Verse 20

स तान्दृष्ट्वा महात्मा वै ज्ञानमात्मा समब्रवीत् । ज्ञान पश्य अमी पंच मंत्रयंतः परस्परम्

त्यांना पाहून महात्म्याने ज्ञानरूप आत्म्यास म्हटले—“हे ज्ञान, पाहा, हे पाचही परस्परांशी मंत्रणा करीत आहेत.”

Verse 21

एतान्गत्वाब्रवीहि त्वं यूयं क इति पृच्छ ह । ज्ञानं वाक्यं परं श्रुत्वा सार्थं तस्य महात्मनः

तू त्यांच्याकडे जाऊन बोल आणि विचार—‘तुम्ही कोण आहात?’ त्या महात्म्याचे परम, शुभ व ज्ञानमय वचन ऐकून त्यांचा खरा हेतु जाणून घे.

Verse 22

तदाहात्मानमाराध्यमेतैः किं ते प्रयोजनम् । तत्त्वतो ब्रूहि मे देव सदा शुद्धोसि सर्वदा

तेव्हा तो म्हणाला—“या साधनांनी तू आपल्या आत्म्याचीच आराधना का करीत आहेस? तुझे प्रयोजन काय? हे देव, मला तत्त्वतः सांग; कारण तू सदा-सर्वदा शुद्ध आहेस.”

Verse 23

आत्मोवाच । एते पंच महाभागा रूपवंतो मनस्विनः । गत्वा संदर्शयाम्येनानाभाष्ये ज्ञान श्रूयताम्

आत्मा म्हणाला—“हे पाच महाभाग्यवान—रूपवान व दृढमनाचे आहेत. मी जाऊन त्यांना तुला दाखवीन आणि त्यांच्याशी बोलीन. हा ज्ञानोपदेश ऐकला जावो.”

Verse 24

भव्यानेतान्प्रवक्ष्यामि पंचमीं गतिमागतान् । दूतत्वं गच्छ भो ज्ञान कुशलो दूतकर्मणि

“मी आता या भव्य जनांचे वर्णन करीन, जे पाचव्या गतीस प्राप्त झाले आहेत. हे ज्ञान, दूत म्हणून जा; तू दूतकार्यांत कुशल आहेस.”

Verse 25

ज्ञानमुवाच । त्वमात्मञ्छृणु मे वाक्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । एतेषां संगतिस्तात कार्या नैव त्वया कदा

ज्ञान म्हणाला—“हे आत्मन्, माझे वचन ऐक; मी सत्य, सत्यच बोलतो. हे तात, यांच्याशी संगत तू कधीही करू नकोस.”

Verse 26

पंचानामपि शुद्धात्मन्न कार्यं शुभमिच्छता । भवतः संगतिं मोह इच्छत्येष महामते

हे शुद्धात्मन्, जो शुभ इच्छितो त्याने या पाचांशीही संगत करू नये. तरीही, हे महामते, हा मोहग्रस्त जन तुमची संगत इच्छितो.

Verse 27

आत्मोवाच । एतेषां संगतिं ज्ञान कस्माद्वारयते भवान् । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि याथातथ्येन पंडित

आत्मा म्हणाला—हे पंडित! आपण ज्ञानवान असूनही या लोकांची संगत का थांबविता? त्याचे कारण मला यथार्थपणे, सत्यतेने सांगा.

Verse 28

ज्ञानमुवाच । एतेषां संगमात्रात्तु महद्दुःखं भविष्यति । दुःखमूला हि पंचैव शोकसंतापकारकाः

ज्ञान म्हणाला—यांच्या केवळ संगतीनेच महान दुःख होईल. दुःखाची मुळे पाचच आहेत; ती शोक व संताप निर्माण करतात.

Verse 29

एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव । ज्ञानमाभाष्य स ह्यात्मा ध्यानेन सह संगतः

“एवमस्तु, हे महाप्राज्ञ; मी तुमचे वचन पाळीन.” असे म्हणून तो आत्मा ज्ञानाचे भाषण करून ध्यानासह एकरूप झाला.

Verse 30

कश्यप उवाच । ततः पंचैव ते तत्राद्राक्षुरात्मानमेव तम् । बुद्धिमूचुः समाहूय संगच्छात्मानमेव हि

कश्यप म्हणाला—त्यानंतर ते पाचही तिथे दुसरा कोणी नाही, तर आपलाच आत्मा पाहू लागले. बुद्धीला बोलावून ते म्हणाले—“निश्चितच आत्म्याशीच एकरूप हो.”

Verse 31

दूतत्वं कुरु कल्याणि अस्माकमात्मना सह । पंचतत्त्वा महात्मानो विश्वस्यधारकाः शुभाः

हे कल्याणी! आमच्या आत्मस्वरूपासह आमचे दूतकार्य कर. पंचतत्त्वमय ते महात्मे शुभ आहेत व विश्व धारण करणारे आहेत.

Verse 32

भवतो मैत्रमिच्छंति इत्याभाष्य महामतिम् । गत्वा बुद्धे त्वया कार्यं कर्तव्यं न इतो व्रज

तो महामतीला म्हणाला— “ते तुझ्याशी मैत्री इच्छितात. म्हणून बुद्धीने विचार करून जे कर्तव्य आहे ते कर; येथून जाऊ नकोस.”

Verse 33

एवमस्तु महाभागा करिष्ये कार्यमुत्तमम् । एवमाभाषितं तेषां गत्वाऽहात्मानमेव तम्

“एवमस्तु, हे महाभागांनो; मी हे उत्तम कार्य करीन.” असे त्यांना सांगून तो स्वतःच त्या व्यक्तीकडे गेला.

Verse 34

अहं बुद्धिर्महाभाग भवंतं समुपागता । दूतत्वे महतां पार्श्वात्तेषां त्वं वचनं शृणु

“हे महाभाग, मी बुद्धी आहे; मी तुमच्याकडे आले आहे. महानांच्या वतीने दूत म्हणून आले आहे—त्यांचे वचन ऐका.”

Verse 35

भवन्मैत्रीं समिच्छंति अक्षयां पंच आत्मकाः । कुरु मैत्रीं महाप्राज्ञ जहि ध्यानं सुदूरतः

“पंचभूत तुझी अक्षय मैत्री इच्छितात. हे महाप्राज्ञा, मैत्री कर आणि ध्यान फार दूर टाकून दे.”

Verse 36

ध्यानमुवाच । न कर्तव्यं त्वया चात्मन्नैतेषां वै समागमम् । एषां संसर्गमात्रेण महुद्दुःखं भविष्यति

ध्यान म्हणाला— “हे आत्मन्, यांच्याशी तुझा संग होऊ नये. यांच्या केवळ संसर्गानेच मोठे दुःख उत्पन्न होईल.”

Verse 37

मया ज्ञानेन हीनस्त्वं कथं कर्म करिष्यति । एवमेव न कर्तव्यं तेषां चैव समागमम्

माझ्या दिलेल्या ज्ञानाविना तू योग्य रीतीने कर्म कसे करशील? म्हणून अशा प्रकारे त्यांच्याशी संगत-संपर्कही कधी करू नकोस.

Verse 38

गर्भवासं नयिष्यंति भवंतं नान्यथा विभो । ज्ञानेनैव मया हीनो अज्ञानं यास्यसि ध्रुवम्

हे विभो! ते तुला निश्चयच गर्भवासात नेतील; याखेरीज दुसरा मार्ग नाही. माझ्या ज्ञानापासून वंचित झालास तर तू ध्रुव अज्ञानात पडशील.

Verse 39

एवमुक्त्वा तमात्मानं विरराम महामतिम् । ततस्तामागतां बुद्धिमात्मा प्रोवाच निश्चितः

असे स्वतःच्या आत्म्याला सांगून तो महामती शांत झाला. नंतर दृढ निश्चयाने आत्म्याने उत्पन्न झालेल्या त्या बुद्धीला संबोधिले.

Verse 40

ज्ञानध्यानौ महात्मानौ मंत्रिणौ मम शोभनौ । तत्र यानं न मे युक्तं तद्बुद्धे किं करोम्यहम्

ज्ञान आणि ध्यान—माझे ते महात्मा, शोभन मंत्री—तेथे आहेत; तेथे जाणे मला योग्य नाही. हे बुद्धी! मग मी काय करू?

Verse 41

एवं श्रुत्वा ततो बुद्धिस्तेषां पार्श्वे यशस्विनी । समाचष्ट समग्रं तत्कथनं ज्ञानध्यानयोः

असे ऐकून यशस्विनी बुद्धी त्यांच्या जवळ उभी राहून ज्ञान व ध्यान यांविषयीचे ते संपूर्ण कथन सविस्तर सांगू लागली.

Verse 42

ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि

त्यानंतर ते पाचही जण आपापल्या स्थानी परत गेले। आम्ही तर सदैव तुमची केवळ मैत्रीच इच्छितो।

Verse 43

यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्

हे लोकेश! आपण शुद्ध आहात म्हणून आम्ही आपल्याकडे आलो आहोत। आपण स्वतः विचार करून आम्हाला उत्तर द्यावे।

Verse 44

आत्मोवाच । यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः

आत्मा म्हणाला—तुम्ही पाचही येथे आला आहात आणि माझी मैत्री इच्छिता. तुमचे गुण व विशेष प्रभाव माझ्यासमोर सांगा.

Verse 45

भूमिरुवाच । सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्

भूमी म्हणाली—सर्व कार्यांसाठी माझी रचना चर्म व मांसाने युक्त आहे. माझे दृढत्व अस्थिमूळात आहे, आणि मी नख व लोमांनी संपन्न आहे.

Verse 46

प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः

हे महाप्राज्ञ! माझा प्रभाव निश्चयच देहाच्या मध्यभागीच वसतो. जो गंध नासिकेपर्यंत पोहोचतो, तो माझा सेवक आहे—महामना व भक्त.

Verse 47

आकाश उवाच । अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्

आकाश म्हणाला—मी आकाशतत्त्व येथे प्राप्त झालो आहे; माझ्या देहात माझा प्रभाव प्रकट करीत आहे. ऐका; मी परब्रह्मस्वरूप त्या परमाचे वर्णन करीन.

Verse 48

बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ

मी बाह्य व अंतः अशा दोन्ही अवकाशरूप शून्यस्थानी वास करतो. तेथे माझे दोन कान जणू सेवकाप्रमाणे श्रवणासाठी नियुक्त होऊन स्थित आहेत.

Verse 49

वायुरुवाच । पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्

वायू म्हणाला—मी पंचरूपाने स्थित असतो आणि अशा रीतीने शुभ-अशुभ घडवितो. चर्मकायात स्थित स्पर्शेंद्रिय आपल्या गुणाचा आश्रय घेते.

Verse 50

तेज उवाच । काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये

तेज म्हणाला—मी देहात सदा स्थित राहून नित्य पचनक्रिया करतो. बाह्य व अंतः असे सर्व—द्रव्य व अद्रव्य—मी प्रकट करतो.

Verse 51

शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्

शुक्र, मज्जा व लाळ—तसेच त्वचा व सांध्यांत जे स्थित आहे—ते मी रक्तरूपाने प्रवाहित करतो; मी देहाच्या मध्यभागी स्थित आहे.

Verse 52

तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः

तेथे माझे दोन्ही नेत्र जणू दोन अमात्य, जे द्रव्यलाभ साध्य करतात। अशा रीतीने माझा परम आत्मव्यापार मी तुझ्यापुढे कथन केला आहे।

Verse 53

जलमुवाचः । सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये

जल म्हणाला—मी अमृताने देहास नित्य उत्तम रीतीने तृप्त व पोषित करतो. प्रिये, कायपत्तन नावाच्या नगरीत तेथे माझा हाच व्यापार आहे.

Verse 54

अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच । सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्

जिभेला प्रधान अमात्य समज, जी रसांचा परम आस्वाद घडविते. नासिका म्हणाली—सुगंधाने मी देहासही उत्तम पुष्टी देतो.

Verse 55

दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता

दुर्गंध टाकून देहात मी सुगंध प्रकट करीन. हे महाभाग, बुद्धियुक्त ती त्याच्या अभावानेच रूपांतरित झाली.

Verse 56

स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्

स्वामीच्या कार्यासाठी मी या देहात निश्चल राहतो. जाण, गंध हा माझा गुण आहे, जो दोन प्रकारांनी प्रवर्तित होतो.

Verse 57

श्रवणावूचतुः । कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये

श्रवण म्हणाले—आम्ही आपल्या देहातच स्थित राहून लोकांनी उच्चारलेले कार्य-अकार्याचे शब्द ऐकतो; तसेच शुभ-अशुभ, सत्य-असत्य आणि प्रिय-अप्रियही।

Verse 58

शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्

शब्द हा माझा गुण सांगितला आहे आणि तोच माझा व्यापार आहे। जेव्हा बुद्धी पूर्णपणे भरून जागृत होते, तेव्हा मी तिला प्रवृत्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 59

त्वगुवाच । पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः

त्वचा म्हणाली—पंचरूप असलेला वायू (प्राण) या शरीरात व्यवस्थितपणे स्थित आहे।

Verse 60

सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च

मी त्यांच्या बाह्य व आंतरिक अशा सर्व चेष्टा तत्त्वतः जाणते—शीत-उष्ण, ऊन, पाऊस आणि वायूचे स्पंदनही।

Verse 61

सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्

मी मनुष्यांच्या स्पर्शाचे—संपर्क, आलिंगन इत्यादी—सर्व काही जाणते। माझा गुण केवळ स्पर्शच आहे; हे सत्य मी सांगते।

Verse 62

एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः । संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम

अशा रीतीने मी तुला आमचा हाच व्यापार यथार्थ सांगितला. तेव्हा दोन्ही नेत्र म्हणाले—हे सत्तम, या संसारात जी जी रूपे आहेत, शुभ व अशुभ…

Verse 63

यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः

जेव्हा बुद्धी प्रेरणा देते, तेव्हाच आम्ही पाहतो—अन्यथा नाही. खरेच देहाच्या मध्यभागी या लोकात रूप व गुण आमचेच (इंद्रियांचे) आहेत.

Verse 64

एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच । बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये

हे महामते, देहामध्ये व्यापारांचा असा संबंध आहे. तेव्हा जिह्वा म्हणाली—हे तात, बुद्धियुक्त होऊन मी रसांचे भेद विचारात घेईन.

Verse 65

क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्

खारट, आंबट इत्यादी जे काही—जे नीरस वाटते—तेही मी गोड मानून चिंतन करते. या अभ्यासाने मी सदैव संयमयुक्त राहते.

Verse 66

इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु

सर्व इंद्रियांकरिता ही बुद्धीच नेता व मार्गदर्शक आहे. हे प्रिये, ऐक—अशा रीतीने पाचही इंद्रिये एकत्र प्रकट झाली आहेत.

Verse 67

स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्

ते पुनःपुन्हा आपलीच कर्मे सांगत राहिले; तेव्हा बुद्धी पुढे येऊन त्या महामतीस म्हणाली।

Verse 68

मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते

माझ्याविना देह झाला की तो नष्ट होतो—याला दुसरा मार्ग नाही। म्हणून, हे महामते, माझा आश्रय घेऊन धर्ममार्गाने वर्त।

Verse 69

अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्

मग कर्म आले आणि स्वतःविषयी म्हणाले—“हे महाप्राज्ञ, मी कर्म आहे; मी तुझ्या पार्श्वास आलो आहे।”

Verse 70

त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति

“ज्या मार्गाने तू येथे जातोस, त्याच मार्गाने मी तुला पाठवितो।” हे सर्व ऐकून आत्म्याने त्यांना उद्देशून सांगितले।

Verse 71

यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति

तुम्ही पंचात्मक स्वभावाने युक्त आणि सर्वांसाठी समान आहात. मग तेथे—त्या पंचात्मक तत्त्वाकडे—मैत्री का इच्छितात?

Verse 72

ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः । अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते

“तुम्ही सर्वांनी माझ्यासमोर या सर्वाचे कारण सांगा.” पंचात्मा म्हणाले—“आमच्या संयोगाच्या प्रसंगाने केवळ पिंड (गर्भरूप)च उत्पन्न होतो.”

Verse 73

तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि

हे महाबुद्धिमान, त्या पिंडात आपण सुव्रती होऊन वास करता. खरोखरच तेथे आम्ही सर्वजण केवळ आपल्या कृपेनेच स्थिर आहोत.

Verse 74

एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच । एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च

“या कारणामुळे आम्ही सदैव तुमच्याशी मैत्री इच्छितो.” आत्मा म्हणाला—“तथास्तु, हे महाभागांनो; तुमचे प्रियच सिद्ध होवो.”

Verse 75

करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना

“मी करीन—यात संशय नाही. कारण मैत्री प्रीतीतूनच उत्पन्न होते.” ज्ञानवान् त्या महात्म्याने रोखून समजावले तरी तो महाभाग तसाच निर्धार करून राहिला.

Verse 76

ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा

आणि ध्यानाने तो महात्मा त्यांच्या संगतीस आला; पण तेथे त्या वेळी त्यांनी राग-द्वेष इत्यादींनी त्याला मोहून टाकले.

Verse 77

पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले

पंचतत्त्वांनी युक्त प्रभूंनी देहधारण केले. जेव्हा ते विष्ठा‑मूत्राने भरलेल्या गर्भात प्रविष्ट झाले—

Verse 78

दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः

दुर्गंधीयुक्त चिकट आवर्तात पडून आणि त्यांच्यात गुंतून, त्याचे सर्व अंग व्याकुळ झाले; तेव्हा त्याने पंचात्मक सत्तांना संबोधिले.

Verse 79

भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः

अहो पंचात्मकांनो, तुम्ही सर्वांनी माझे वचन ऐका. तुमच्या संसर्गामुळे मी महान दुःखाने मोहित झालो आहे.

Verse 80

तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः । तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्

त्या चिकट, घोर स्थानी तो महाभयात पडला. पंचात्मके म्हणाले— “हे राजन्, गर्भ पूर्ण होईपर्यंत काही काळ येथे स्थिर रहा.”

Verse 81

पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः

यानंतर तुझे निर्गमन नक्की होईल—यात संशय नाही. कारण देहप्रदेशात स्थित तूच आमचा स्वामी आहेस.

Verse 82

राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः

राज्य असेच चालवावे; मग मनुष्य सुखाचा भोक्ता होतो. त्यांचे वचन ऐकून त्याचे अंतःकरण दुःखाने पीडित झाले.

Verse 83

गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्

तेथून जाण्याची इच्छा धरून तो पळून जाण्यास तत्पर झाला.