Adhyaya 67

Verse 1

। ययातिरुवाच । अस्मद्भाग्यप्रसंगेन भवतो दर्शनं मम । संजातं शक्रसंवाह एतच्छ्रेयो ममातुलम्

ययाती म्हणाला—माझ्या सौभाग्ययोगाने मला तुमचे दर्शन घडले. हे शक्र-संवाह, हे माझ्यासाठी अतुल्य कल्याण आहे.

Verse 2

मानवा मर्त्यलोके च पापं कुर्वंति दारुणम् । तेषां कर्मविपाकं च मातले वद सांप्रतम्

मर्त्यलोकी मानव भयंकर पाप करतात. हे मातली, त्यांच्या कर्मफळांचा विपाक आता मला त्वरित सांग.

Verse 3

मातलिरुवाच । श्रूयतामभिधास्यामि पापाचारस्य लक्षणम् । श्रुते सति महज्ज्ञानमत्रलोके प्रजायते

मातली म्हणाला—ऐका, मी पापाचाराची लक्षणे सांगतो. हे ऐकले असता या लोकी महान ज्ञान उत्पन्न होते.

Verse 4

वेदनिंदां प्रकुर्वंति ब्रह्माचारस्य कुत्सनम् । महापातकमेवापि ज्ञातव्यं ज्ञानपंडितैः

जे वेदांची निंदा करतात आणि ब्रह्मचर्यव्रताची कुचेष्टा करतात, त्यांना ज्ञानपंडितांनी निश्चयाने महापातकी समजावे।

Verse 5

साधूनामपि सर्वेषां यः पीडां हि समाचरेत् । महापातकमेवापि प्रायश्चित्ते न हि व्रजेत्

जो कोणी सर्व साधूंना पीडा देतो, तो महापातकाचा भागी होतो; प्रायश्चित्त केले तरी त्याला यथार्थ शुद्धी प्राप्त होत नाही।

Verse 6

कुलाचारं परित्यज्य अन्याचारं व्रजंति च । एतच्च पातकं घोरं कथितं कृत्यवेदिभिः

जे कुलाचार सोडून अन्य (अधर्म) आचार स्वीकारतात, हे घोर पातक आहे—असे कृत्यवेदी धर्मज्ञांनी सांगितले आहे।

Verse 7

मातापित्रोश्च यो निंदां ताडनं भगिनीषु च । पितृस्वसृनिंदनं च तदेव पातकं ध्रुवम्

जो आई-वडिलांची निंदा करतो, बहिणींना मारतो, आणि पितृस्वसा (आत्या) यांची निंदा करतो—ते निश्चयच पातक आहे।

Verse 8

संप्राप्ते श्राद्धकालेपि पंचक्रोशांतरेस्थितम् । जामातरं परित्यज्य तथा च दुहितुः सुतम्

श्राद्धकाळ येऊनही, पाच क्रोशांच्या अंतरात राहणाऱ्या जावयाला त्याने सोडून दिले, तसेच मुलीच्या मुलालाही त्यागले।

Verse 9

स्वसारं चैव स्वस्रीयं परित्यज्य प्रवर्तते । कामात्क्रोधाद्भयाद्वापि अन्यं भोजयते यदा

जो आपल्या सख्ख्या बहिणीस व बहिणीच्या पुत्रास टाकून, काम, क्रोध किंवा भयामुळे दुसऱ्याला जेवू घालतो—तो आचार निंद्य आहे.

Verse 10

पितरो नैव भुंजंति देवाश्चैव न भुंजते । एतच्च पातकं तस्य पितृघातसमं कृतम्

अशा व्यक्तीचे अर्पण न पितर स्वीकारतात, न देव स्वीकारतात. त्याचे हे पाप पितृहत्येसमान मानले आहे.

Verse 11

दानकालेपि संप्राप्ते आगते ब्राह्मणे किल । भूरिदानं परित्यज्य कतिभ्यो हि प्रदीयते

दानाचा योग्य काळ आला असून ब्राह्मणही उपस्थित असताना, विपुल दान सोडून थोड्यांनाच किंवा अल्पच का दिले जाते?

Verse 12

एकस्मै दीयते दानमन्येभ्योपि न दीयते । एतच्च पातकं घोरं दानभ्रंशकरं स्मृतम्

दान एकालाच दिले आणि इतरांना दिले नाही, तर ते घोर पाप मानले आहे—जे दानाने मिळालेले पुण्य नष्ट करते.

Verse 13

यजमानगृहे सेवा संस्थितान्ब्राह्मणान्निजान् । परित्यज्य हि यद्दानं न दानस्य च लक्षणम्

यजमानाच्या घरी सेवेत उपस्थित असलेल्या आपल्या ब्राह्मणांना दुर्लक्ष करून जे दान दिले जाते, ते दानाचे खरे लक्षण नाही.

Verse 14

समाश्रितं हि यं विप्रं धर्माचारसमन्वितम् । सर्वोपायैः सुपुष्येत्तं सुदानैर्बहुभिर्नृप

हे नृपा! जो ब्राह्मण आश्रयास आला आहे व धर्माचाराने युक्त आहे, त्याचे सर्व उपायांनी यथोचित पालन-पोषण करावे; विशेषतः अनेक उत्तम दानांनी त्यास संतुष्ट करावे।

Verse 15

न गणयेन्मूर्खं विद्वांसं पोष्यो विप्रः सदा भवेत् । सर्वैः पुण्यैः समायुक्तं सुदानैर्बहुभिर्नृप

मूर्खाला विद्वान मानून मान देऊ नये. ब्राह्मणाचे सदैव पालन-पोषण करणे कर्तव्य आहे. हे नृपा! अनेक उत्तम दानांनी मनुष्य सर्व पुण्यांनी युक्त होतो.

Verse 16

तं समभ्यर्च्य विद्वांसं प्राप्तं विप्रं सदार्हयेत् । तं हि त्यक्त्वा ददेद्दानमन्यस्मै ब्राह्मणाय वै

जो विद्वान ब्राह्मण आला आहे, त्याचे विधिपूर्वक पूजन करून सदैव यथोचित सत्कार करावा; कारण त्याला सोडून दुसऱ्या ब्राह्मणाला दान देणे अनुचित आहे.

Verse 17

दत्तं हुतं भवेत्तस्य निष्फलं नात्र संशयः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि चतुर्थकः

त्याचे दिलेले दान व केलेले हवन निष्फळ होते—यात संशय नाही—तो ब्राह्मण असो, क्षत्रिय असो, वैश्य असो किंवा चौथा शूद्रही असो.

Verse 18

पुण्यकालेषु सर्वेषु संश्रितं पूजयेद्द्विजम् । मूर्खं वापि हि विद्वांसं तस्य पुण्यफलं शृणु

सर्व पुण्यकाळी आश्रयास आलेल्या द्विजाचे पूजन करावे—तो मूर्ख असो वा विद्वान असो. आता त्याचे पुण्यफळ ऐक.

Verse 19

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं तस्य प्रजायते । कस्माद्धिकारणाद्राजञ्छक्यं प्राप्य न कारयेत्

त्या कर्मातून अश्वमेध यज्ञाचे फळ उत्पन्न होते. म्हणून हे राजन्, सामर्थ्य व साधने मिळाल्यावर कोणत्या कारणाने तो यज्ञ करवून घेऊ नये?

Verse 20

अन्यो विप्रः समायातस्तत्कालं श्राद्धकर्मणि । उभौ तौ पूजयेत्तत्र भोजनाच्छादनैस्ततः

श्राद्धकर्माच्या त्याच वेळी दुसरा ब्राह्मण आला तर तेथे त्या दोघांनाही अन्न व वस्त्र देऊन यथोचित पूजन करावे.

Verse 21

तांबूलदक्षिणाभिश्च पितरस्तस्य हर्षिताः । श्राद्धभुक्ताय दातव्यं सदा दानं च दक्षिणा

तांबूल व दक्षिणा इत्यादी दानांनी त्याचे पितर प्रसन्न होतात. श्राद्धभोजन करणाऱ्यास नेहमी दान व यथोचित दक्षिणा द्यावी.

Verse 22

न ददेच्छ्राद्धकर्ता यो गोहत्यादि समं भवेत् । द्वावेतौ पूजयेत्तस्माच्छ्रद्धया नृपसत्तम

हे नृपश्रेष्ठ, जो श्राद्धकर्ता (उचित दान) देत नाही तो गोहत्या इत्यादीसमान पापाचा भागी होतो. म्हणून श्रद्धेने त्या दोघांचेही पूजन करावे.

Verse 23

निर्द्धनत्व प्रभावाद्वै तमेकं हि प्रपूजयेत् । व्यतीपातेपि संप्राप्ते वैधृतौ च नृपोत्तम

निर्धनतेच्या प्रभावामुळेही त्या एक परम तत्त्वाचीच पूजा करावी. हे नृपोत्तम, व्यतीपात व वैधृति असे अशुभ योग आले तरीही.

Verse 24

अमावास्यां तथा राजन्क्षयाहे परपक्षके । श्राद्धमेवं प्रकर्तव्यं ब्राह्मणादि त्रिवर्णकैः

हे राजन्, अमावास्येला तसेच परपक्षातील क्षयाहे (मृत्युतिथीच्या दिवशी) ब्राह्मणादि त्रिवर्ण द्विजांनी याच प्रकारे श्राद्ध करावे।

Verse 25

यज्ञे तथा महाराज ऋत्विजश्च प्रकारयेत् । तथा विप्राः प्रकर्तव्याः श्राद्धदानाय सर्वदा

हे महाराज, यज्ञात जसे ऋत्विजांना विधिपूर्वक नेमावे, तसेच श्राद्धदानासाठीही सदैव योग्य विप्रांची नियुक्ती करावी।

Verse 26

अविज्ञातः प्रकर्तव्यो ब्राह्मणो नैव जानता । यस्यापि ज्ञायते वंशः कुलं त्रिपुरुषं तथा

जो खरेच जाणत नाही त्याने अज्ञात वंशाचा ब्राह्मण नेमू नये; आणि ज्याचा वंश ज्ञात असला तरी त्याचे कुल तीन पिढ्यांपर्यंत तपासावे।

Verse 27

आचारश्च तथा राजंस्तं विप्रं सन्निमंत्रयेत् । कुलं न ज्ञायते यस्य आचारेण विचारयेत्

हे राजन्, आचार पाहून त्या विप्राला विधिपूर्वक निमंत्रित करावे; ज्याचे कुल ज्ञात नाही त्याचा विचार त्याच्या आचाराने करावा।

Verse 28

श्राद्धदाने प्रकर्तव्ये विशुद्धो मूर्ख एव हि । अविज्ञातो भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः

श्राद्धदान करताना शुद्ध असेल तर मूर्खही ग्राह्य आहे; पण वेद-वेदांगात पारंगत ब्राह्मणही जर अज्ञात (अप्रमाणित) असेल तर तो अयोग्य ठरतो।

Verse 29

श्राद्धदानं प्रकर्तव्यं तस्माद्विप्रं निमंत्रयेत् । आतिथ्यं तु प्रकर्तव्यमपूर्वं नृपसत्तम

म्हणून श्राद्धदान विधिपूर्वक करावे आणि त्यासाठी ब्राह्मणास निमंत्रित करावे। हे नृपश्रेष्ठा, अतिथिसत्कारही अपूर्व उदारतेने करावा।

Verse 30

अन्यथा कुरुते पापी स याति नरकं ध्रुवम् । तस्माद्विप्रः प्रकर्तव्यो दाने श्राद्धे च पर्वसु

जो पापी विधीच्या विरुद्ध करतो तो निश्चयच नरकास जातो. म्हणून दान, श्राद्ध आणि पर्वकाळी ब्राह्मणास विधिपूर्वक नेमून सेवा करावी.

Verse 31

आदौ परीक्षयेद्विप्रं श्राद्धे दाने प्रकारयेत् । नाश्नंति तस्य वै गेहे पितरो विप्रवर्जिताः

प्रथम ब्राह्मणाची परीक्षा करून मग श्राद्ध व दान योग्य रीतीने करावे. ब्राह्मणाविना केलेल्या कर्माच्या घरात पितर अर्पण ग्रहण करीत नाहीत.

Verse 32

शापं दत्त्वा ततो यांति श्राद्धाद्विप्रविवर्जितात् । महापापी भवेत्सोपि ब्रह्मणः सदृशो यदि

ब्राह्मणवर्जित श्राद्धातून पितर शाप देऊन मग निघून जातात. तो ब्रह्म्यासारखा असला तरीही महापापी ठरतो.

Verse 33

पैत्राचारं परित्यज्य यो वर्तेत नरोत्तम । महापापी स विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

हे नरोत्तमा, जो पैतृक आचार सोडून अन्यथा वागतो, तो महापापी समजावा—सर्व धर्मांपासून बहिष्कृत.

Verse 34

ये त्यजंति शिवाचारं वैष्णवं भोगदायकम् । निंदंति ब्राह्मणं धर्मं विज्ञेयाः पापवर्द्धनाः

जे शिवाचार व भोगदायक वैष्णवमार्ग त्यागतात आणि ब्राह्मण व धर्माची निंदा करतात—ते पाप वाढविणारे आहेत, असे जाणावे.

Verse 35

ये त्यजंति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषंति च । हरिं निंदंति ये पापा ब्रह्मद्वेषकराः सदा

जे शिवाचार त्यागतात, शिवभक्तांचा द्वेष करतात आणि जे पापी हरिची निंदा करतात—ते सदैव परब्रह्माविषयी वैर धरणारे आहेत.

Verse 36

आचारनिंदका ये ते महापातककृत्तमाः । आद्यं पूज्यं परं ज्ञानं पुण्यं भागवतं तथा

जे सदाचाराची निंदा करतात ते महापातकांचेही अत्यंत कर्ते होत. परंतु पूज्यांमध्ये प्रथम परज्ञान आहे आणि भागवतशास्त्रही पुण्यदायक आहे.

Verse 37

वैष्णवं हरिवंशं वा मत्स्यं वा कूर्ममेव च । पाद्मं वा ये पूजयंति तेषां श्रेयो वदाम्यहम्

जे वैष्णवपुराण, हरिवंश, मत्स्य, कूर्म किंवा पद्मपुराण यांची पूजा करतात—त्यांच्यासाठी परम श्रेय मी सांगतो.

Verse 38

प्रत्यक्षं तेन वै देवः पूजितो मधुसूदनः । तस्मात्प्रपूजयेज्ज्ञानं वैष्णवं विष्णुवल्लभम्

त्या वैष्णव ज्ञानाने देव मधुसूदनाचे प्रत्यक्ष पूजन होते. म्हणून विष्णुला प्रिय असे वैष्णव ज्ञान अत्यंत आदराने पूजावे.

Verse 39

देवस्थाने च नित्यं वै वैष्णवं पुस्तकं नृप । तस्मिन्प्रपूजिते विप्र पूजितः कमलापतिः

हे नृपा! देवस्थानी नित्य वैष्णव ग्रंथ ठेवावा. हे विप्रा! त्या ग्रंथाची विधिपूर्वक पूजा केली असता कमलापती श्रीविष्णूचीच पूजा होते.

Verse 40

असंपूज्य हरेर्ज्ञानं ये गायंति लिखंति च । अज्ञाय तत्प्रयच्छंति शृण्वंत्युच्चारयंति च

जे लोक प्रथम हरिचे पूजन-सन्मान न करता हरिज्ञान गातात वा लिहितात, अज्ञानाने ते इतरांना देतात, आणि ते ऐकतात वा मोठ्याने उच्चारतात—हे अनुचित आचरण आहे.

Verse 41

विक्रीडंति च लोभेन कुज्ञान नियमेन च । असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्थापयंति च

लोभाने प्रेरित होऊन आणि कुज्ञानाच्या नियमांनी बांधले जाऊन ते क्रीडा करतात; तसेच असंस्कृत प्रदेशांत आपल्या इच्छेप्रमाणे मनमानी स्थापना करतात.

Verse 42

हरिज्ञानं यथाक्षेमं प्रत्यक्षाच्च प्रकाशयेत् । अधीते च समर्थश्च यः प्रमादं करोति च

हरिज्ञानाचा उपदेश कल्याणकारी व निरापद रीतीने करावा आणि प्रत्यक्ष अनुभूतीने तो स्पष्ट करावा. परंतु जो अध्ययनी व समर्थ असूनही प्रमाद करतो, तो कर्तव्यच्युत होतो.

Verse 43

अशुचिश्चाशुचौ स्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च । इति सर्वं समासेन ज्ञाननिंदा समं स्मृतम्

जो स्वतः अशुचि असून अशुचि स्थानी प्रवचन करतो, आणि जो तेथे ऐकतो—हे सर्व संक्षेपाने ‘ज्ञाननिंदा’समान मानले आहे.

Verse 44

गुरुपूजामकृत्वैव यः शास्त्रं श्रोतुमिच्छति । न करोति च शुश्रूषामाज्ञाभंगं च भावतः

जो गुरुपूजा न करताच शास्त्र ऐकू इच्छितो, गुरूची शुश्रूषा करीत नाही आणि अंतःकरणात आज्ञाभंगाची वृत्ती ठेवतो—तो त्या उपदेशास पात्र नाही।

Verse 45

नाभिनंदति तद्वाक्यमुत्तरं संप्रयच्छति । गुरुकर्मणि साध्ये च तदुपेक्षां करोति च

तो गुरूंच्या वचनांचे अभिनंदन करीत नाही, योग्य उत्तरही देत नाही; आणि गुरूचे आवश्यक कार्य साध्य करावयाचे असतानाही तो उपेक्षा करतो।

Verse 46

गुरुमार्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा । अरिभिः परिभूतं वा यः संत्यजति पापकृत्

गुरू दुःखी किंवा अशक्त असताना, किंवा परदेशी निघाले असताना, अथवा शत्रूंनी अपमानित केले असता जो त्यांना सोडून देतो—तो पापकर्ता होय।

Verse 47

पठमानं पुराणं तु तस्य पापं वदाम्यहम् । कुंभीपाके वसेत्तावद्यावदिंद्राश्चतुर्दश

अशा अनुचित रीतीने पुराण पठणाऱ्याचे पाप मी सांगतो—चौदा इंद्रांचा काळ असेपर्यंत तो कुंभीपाक नरकात वास करील।

Verse 48

पठमानं गुरुं यो हि उपेक्षयति पापधीः । तस्यापि पातकं घोरं चिरं नरकदायकम्

जो पापबुद्धी मनुष्य गुरु पाठ करीत असतानाही त्यांची उपेक्षा करतो, त्यालाही घोर पातक लागते—जे दीर्घकाळ नरक देणारे आहे।

Verse 49

भार्यापुत्रेषु मित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च । इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिन्दासमं महत्

जो आपल्या पत्नी, पुत्र व मित्र यांचा अवमान करतो, त्याचे हे पातक गुरु-निंदेसमान महान अपराध मानले जाते.

Verse 50

ब्रह्महा स्वर्णस्तेयी च सुरापी गुरुतल्पगः । महापातकिनश्चैते तत्संयोगी च पंचमः

ब्राह्मणहंता, सुवर्णचोर, मद्यपायी आणि गुरुपत्नी/गुरुशय्येचा अपमान करणारा—हे महापातकी; आणि त्यांचा संग करणारा पाचवा महापातकी होय.

Verse 51

क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य विशेषतः । मर्मातिकृन्तको यश्च ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः

क्रोध, द्वेष, भय किंवा लोभामुळे—विशेषतः ब्राह्मणाविरुद्ध—जो मर्मस्थानी घाव घालतो, तो ‘ब्रह्मघ्न’ (ब्राह्मणहंता) म्हणून कथिला आहे.

Verse 52

ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा नृप

हे नृपा! जो याचक, निर्धन ब्राह्मणाला बोलावून नंतर ‘काही नाही’ असे म्हणून परत पाठवतो, तो खरोखरच ब्रह्महा (ब्राह्मणहंता) आहे.

Verse 53

यस्तु विद्याभिमानेन निस्तेजयति वै द्विजम् । उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः

जो विद्या-अभिमानाने सभेमध्ये बसलेल्या उदासीन द्विजाचा अपमान करून त्याचा तेज कमी करतो, तो ‘ब्रह्महा’ म्हणून प्रकीर्तित आहे.

Verse 54

मिथ्यागुणैरथात्मानं नयत्युत्कर्षतां पुनः । गुरुं विरोधयेद्यस्तु स च वै ब्रह्महा स्मृतः

जो खोट्या गुणांचे प्रदर्शन करून स्वतःला पुन्हा श्रेष्ठत्वाच्या पदावर नेतो आणि गुरूचा विरोध करतो, तो निश्चयच ब्रह्महा मानला आहे.

Verse 55

क्षुत्तृषातप्तदेहानामन्नभोजनमिच्छताम् । यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

भूक-तहानेंनी त्रस्त देहधारी जे अन्नभोजन इच्छितात, त्यांच्या मार्गात जो विघ्न घालतो, त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात.

Verse 56

पिशुनः सर्वलोकानां रंध्रान्वेषणतत्परः । उद्वेजनकरः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः

जो पिशुन (चुगलखोर) आहे, सर्व लोकांचे दोष शोधण्यात तत्पर असतो, उद्वेग निर्माण करतो व क्रूर आहे—तो ब्रह्महा मानला आहे.

Verse 57

देवद्विज गवां भूमिं पूर्वदत्तां हरेत्तु यः । प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

देव, द्विज (ब्राह्मण) किंवा गायींना पूर्वी दान दिलेली भूमी जो हिरावून घेतो—काळाने ती जरी लुप्त झाल्यासारखी झाली तरी—त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात.

Verse 58

द्विजवित्तापहरणं न्यासेन समुपार्जितम् । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं तस्य पातकमुत्तमम्

द्विजाचे धन—विशेषतः न्यास (अमानत) म्हणून ठेवलेले—हिरावून घेणे हे ब्रह्महत्येसमान जाणावे; ते अत्यंत घोर पाप आहे.

Verse 59

अग्निहोत्रं परित्यज्य पंचयज्ञीयकर्मणि । मातापित्रोर्गुरूणां च कूटसाक्ष्यं च यश्चरेत्

जो अग्निहोत्र व पंचमहायज्ञाची कर्मे सोडतो आणि माता‑पिता व गुरूंबाबत खोटी साक्ष देतो—तो घोर पाप करतो.

Verse 60

अप्रियं शिवभक्तानामभक्ष्याणां च भक्षणम् । वने निरपराधानां प्राणिनां च प्रमारणम्

शिवभक्तांना अप्रिय करणे, अभक्ष्याचे भक्षण करणे, आणि वनात निरपराध प्राण्यांचा वध करणे—ही घोर पापे आहेत.

Verse 61

गवां गोष्ठे वने चाग्नेः पुरे ग्रामे च दीपनम् । इति पापानि घोराणि सुरापानसमानि तु

गोठ्यात, वनात, नगरात किंवा गावात आग लावणे—ही भयंकर पापे असून सुरापानाच्या पापासमान मानली आहेत.

Verse 62

दीनसर्वस्वहरणं परस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतवस्त्राणामोषधीनां रसस्य च

दीन‑दुबळ्यांचे सर्वस्व हिरावणे, परस्त्रीगमन करणे, आणि हत्ती‑घोडे चोरणे; तसेच गाय, भूमी, रौप्य, वस्त्रे, औषधी व त्यांचा रस चोरणे—ही महापापे आहेत.

Verse 63

चंदनागुरुकर्पूर कस्तूरी पट्ट वाससाम् । परन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्

चंदन, अगरू, कापूर, कस्तुरी, पट्ट (रेशीम) व वस्त्रे इत्यादी—परक्याचा निक्षेप (ठेव) अपहरण करणे शास्त्रात सुवर्णचोरीसमान म्हटले आहे.

Verse 64

कन्याया वरयोग्याया अदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च

विवाहयोग्य कन्येचे तिच्या योग्य व समवर्ण/समतुल्य वराला दान करणे, तसेच पुत्र, मित्र, पत्नी आणि भगिनी यांच्याकडे जाणे—ही सर्व प्रशंसनीय कर्तव्ये आहेत.

Verse 65

कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्

कुमारीवर घोर बलात्कार, अंत्यज स्त्रीचा नीच संग, आणि सवर्णा (स्वगोत्र/स्वकुल) स्त्रीशी गमन—हे सर्व गुरु-तल्पगमनासमान पाप मानले आहे.

Verse 66

महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि तन्न्यूनमुपपातकम्

महापातकांइतकीच तीव्रता ज्यांची सांगितली आहे, ती पापे ‘पातक’ म्हणून ओळखली जातात; आणि त्याहून कमी ती ‘उपपातक’ (लघुपातक) म्हणतात.

Verse 67

द्विजायार्थं प्रतिज्ञाय न प्रयच्छति यः पुनः । तत्र विस्मरते विप्रस्तुल्यं तदुपपातकम्

जो ब्राह्मणाच्या हितासाठी प्रतिज्ञा करूनही पुन्हा ते देत नाही, आणि तेथे ब्राह्मणही जर ती गोष्ट विसरतो किंवा दुर्लक्ष करतो—तर तो दोषही तद्रूप उपपातक मानला जातो.

Verse 68

द्विजद्रव्यापहरणं मर्यादाया व्यतिक्रमम् । अतिमानातिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता

ब्राह्मणाच्या द्रव्याचे अपहरण, मर्यादेचा अतिक्रम, अतिअभिमान व अतिक्रोध, दांभिकपणा आणि कृतघ्नता—हे निंद्य दोष आहेत.

Verse 69

अन्यत्र विषयासक्तिः कार्पर्ण्यं शाठ्यमत्सरम् । परदाराभिगमनं साध्वीकन्याभिदूषणम्

इतर विषयांत आसक्ती, कृपणता, कपट व मत्सर; परस्त्रीगमन आणि साध्वी कन्येचे दूषण—हे सर्व वर्ज्य आहे.

Verse 70

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

‘परिवित्ति’ म्हणजे अविवाहित राहिलेला ज्येष्ठ भाऊ; ‘परिवेत्ता’ म्हणजे ज्येष्ठापूर्वी विवाह करणारा कनिष्ठ भाऊ; आणि ‘यया च परिविद्यते’ म्हणजे जिच्याशी कनिष्ठाचा आधी विवाह होतो ती स्त्री. त्या दोघांसाठी (परिवित्ति व परिवेत्ता) कन्यादानाचे विधान आहे, आणि त्या दोघांसाठीच याजन (यज्ञपुरोहित कर्म)ही नियत आहे.

Verse 71

पुत्रमित्रकलत्राणामभावे स्वामिनस्तथा । भार्याणां च परित्यागः साधूनां च तपस्विनाम्

पुत्र, मित्र व पत्नी यांचा अभाव झाला असता जसा स्वामीकडूनही त्याग होतो; तसेच भार्यांचाही परित्याग होतो—हे साधू व तपस्वी यांच्याही नशिबी येते.

Verse 72

गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च घातनम् । शिवायतनवृक्षाणां पुण्याराम विनाशनम्

गायी, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया व शूद्र यांचा घात; तसेच शिवालयातील वृक्ष व पुण्य-उद्यानांचा विनाश—हे महापातक मानले आहे.

Verse 73

यः पीडामाश्रमस्थानामाचरेदल्पिकामपि । तद्भृत्यपरिवर्गस्य पशुधान्यवनस्य च

जो आश्रमात राहणाऱ्यांना किंचितही पीडा देतो, तो निश्चयाने आपल्या भृत्य-परिवारास तसेच आपल्या पशु, धान्य व वनालाही क्लेश देतो.

Verse 74

कर्ष धान्य पशुस्तेयमयाज्यानां च याजनम् । यज्ञारामतडागानां दारापत्यस्य विक्रयः

नांगराच्या आडून, धान्य वा पशू चोरून चोरी करणे; अयाज्य लोकांसाठी यज्ञ करविणे; तसेच यज्ञभूमी, उपवन, तळे आणि स्वतःची स्त्री‑अपत्ये विकणे—ही सर्व निंद्य कर्मे आहेत।

Verse 75

तीर्थयात्रोपवासानां व्रतानां च सुकर्मणाम् । स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभगात्यंतजीविता

तीर्थयात्रा, उपवास, व्रत व सुकर्म यांचा दिखावा करून ते स्त्रीच्या धनावरच उपजीविका करतात; खरे तर त्यांचे जीवन स्त्री‑अंगावरच अत्यंत अवलंबून असते।

Verse 76

स्वधर्मं विक्रयेद्यस्तु अधर्मं वर्णते नरः । परदोषप्रवादी च परच्छिद्रावलोककः

जो आपला स्वधर्म विकतो, अधर्माचा प्रसार करतो; परदोष सांगणारा आणि परांच्या उणिवा शोधणारा असा मनुष्य—

Verse 77

परद्रव्याभिलाषी च परदारावलोककः । एते गोघ्नसमानाश्च ज्ञातव्या नृपनंदन

जो परधनाची लालसा करतो आणि जो परस्त्रीकडे वासनेने पाहतो—असे लोक, हे नृपनंदना, गोहत्याऱ्यासमान जाणावे।

Verse 78

यः कर्ता सर्वशास्त्राणां गोहर्ता गोश्च विक्रयी । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमकश्च यः

जो सर्व शास्त्रांचा कर्ता असल्याचा मान मिळवतो, तरीही गाय चोरतो व विकतो; जो सेवकांवर अत्यंत निर्दयी असतो आणि पशूंना मारून वश करतो—तो निंद्य आहे।

Verse 79

मिथ्या प्रवदते वाचमाकर्णयति यः परैः । स्वामिद्रोही गुरुद्रोही मायावी चपलः शठः

जो खोटी वाणी बोलतो व इतरांना ती ऐकवितो, जो स्वामी व गुरूचा द्रोह करतो—तो मायावी, चंचल व कपटी दुष्ट होय।

Verse 80

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्नाति बुभुक्षितान्

जो पत्नी, पुत्र, मित्र, बालक, वृद्ध, कृश व रोगी—तसेच सेवक, अतिथी व बंधूंना भुकेले ठेवून स्वतः जेवतो, तो पापाचारी होय।

Verse 81

ये तु मृष्टं समश्नंति नो वांच्छंतं ददंति च । पृथक्पाकी स विज्ञेयो ब्रह्मवादिषु गर्हितः

जे स्वतःच रुचकर, सुसंस्कृत अन्न खातात आणि याचकास देत नाहीत—ते ‘पृथक्पाकी’ म्हणून ओळखले जातात व ब्रह्मवाद्यांत निंद्य आहेत।

Verse 82

नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । प्रव्रज्यागमिता यैश्च संयुक्ता ये च मद्यपैः

जे स्वतः नियमधर्म स्वीकारूनही इंद्रिये न जिंकता ते सोडून देतात; जे परप्रेरणेने संन्यास घेतात; आणि जे मद्यपान करणाऱ्यांची संगत करतात—ते येथे निंद्य आहेत।

Verse 83

ये चापि क्षयरोगार्तां गां पिपासा क्षुधातुराम् । न पालयंति यत्नेन ते गोघ्ना नारकाः स्मृताः

जे क्षयरोगाने पीडित, तहान-भुकेने व्याकुळ गायीचे यत्नपूर्वक पालन-रक्षण करीत नाहीत—ते ‘गोघ्न’ मानले गेले असून नरकगामी आहेत।

Verse 84

सर्वपापरता ये च चतुष्पात्क्षेत्रभेदकाः । साधून्विप्रान्गुरूंश्चैव यश्च गां हि प्रताडयेत्

जे सर्व प्रकारच्या पापांत रत आहेत, जे चतुष्पाद (गाय-आदि) यांचे चराऊ क्षेत्र भेदून नष्ट करतात; जे साधू, ब्राह्मण व गुरूंना मारतात, आणि जो गायीला ताडतो—ते घोर पापी व निंद्य आहेत।

Verse 85

ये ताडयंत्यदोषां च नारीं साधुपदेस्थिताम् । आलस्यबद्धसर्वांगो यः स्वपिति मुहुर्मुहुः

जे निर्दोष, सदाचारात स्थित स्त्रीला ताडतात; आणि ज्याचे सर्व अंग आळशीपणाने जखडलेले असून जो वारंवार झोपून जातो—असे लोकही निंद्य पापी आहेत।

Verse 86

दुर्बलांश्च न पुष्णंति नष्टान्नान्वेषयंति च । पीडयंत्यतिभारेण सक्षतान्वाहयंति च

जे दुर्बलांचे पोषण करत नाहीत, हरवलेल्यांचा शोधही घेत नाहीत; जे अतिभार देऊन छळ करतात, आणि जखमींनाही ओझे वाहायला लावतात—ते निंद्य आहेत।

Verse 87

सर्वपापरता ये च संयुक्ता ये च भुंजते । भग्नांगीं क्षतरोगार्तां गोरूपां च क्षुधातुराम्

जे सर्व पापांत रत आहेत, आणि जे त्यांच्याशी संग करून तसेच भोग करतात—ते (पुढील जन्मी) गोरूप होऊन, अंगभंग, जखम-रोगांनी पीडित व भुकेने व्याकुळ होतात।

Verse 88

न पालयंति यत्नेन ते जना नारकाः स्मृताः । वृषाणां वृषणौ ये च पापिष्ठा घातयंति च

जे त्यांचे यत्नपूर्वक पालन-रक्षण करत नाहीत, ते नरकगामी मानले गेले आहेत; आणि जे बैलांचे वृषण कापतात, ते अत्यंत पापी आहेत।

Verse 89

बाधयंति च गोवत्सान्महानारकिणो नराः । आशया समनुप्राप्तं क्षुत्तृषाश्रमपीडितम्

जे नर घोर नरकाचे अधिकारी आहेत, ते भूक‑तहान व श्रमाने पीडित, आशेने जवळ आलेल्या वासरांनाही छळतात।

Verse 90

ये चातिथिं न मन्यंते ते वै निरयगामिनः । अनाथं विकलं दीनं बालं वृद्धं भृशातुरम्

जे अतिथीचा मान ठेवत नाहीत ते निश्चयच नरकगामी; तसेच जे अनाथ, विकल, दीन, बालक, वृद्ध व अत्यंत पीडित यांची उपेक्षा करतात तेही।

Verse 91

नानुकंपंति ये मूढास्ते यांति नरकार्णवम् । अजाविको माहिषिको यः शूद्रा वृषलीपतिः

जे मूढ दया करत नाहीत ते नरकसागरात जातात; तसेच शेळीपाल, म्हैसपाल आणि जो शूद्र वृषली (नीचकुली स्त्री)चा पती आहे तोही।

Verse 92

शूद्रो विप्रस्य क्षत्रस्य य आचारेण वर्तते । शिल्पिनः कारवो वैद्यास्तथा देवलका नराः

जो शूद्र ब्राह्मण वा क्षत्रियांच्या आचाराप्रमाणे वागतो; तसेच शिल्पी, कारागीर, वैद्य आणि देवालयसेवक (देवलक) पुरुषही।

Verse 93

भृतकामात्यकर्माणः सर्वे निरयगामिनः । यश्चोदितमतिक्रम्य स्वेच्छया आहरेत्करम्

जे स्वार्थी इच्छेने भृत्य, प्रतिनिधी वा अमात्य म्हणून काम करतात ते सर्व नरकगामी; आणि जो ठरविलेल्या नियमाला ओलांडून स्वेच्छेने कर वसूल करतो तोही।

Verse 94

नरकेषु स पच्येत यश्च दंडं वृथा नयेत् । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैश्च प्रपीड्यते

जो अकारण व्यर्थ दंड देतो, तो नरकांत पचतो; आणि लाचखोर अधिकारी व चोर यांच्याकडूनही तो पीडित होतो।

Verse 95

यस्य राज्ञः प्रजा राज्ये पच्यते नरकेषु सः । ये द्विजाः प्रतिगृह्णंति नृपस्य पापवर्तिनः

ज्या राजाच्या राज्यात प्रजा जणू नरकात पचते व छळली जाते, तो राजा स्वतःही तसाच दंड भोगतो; आणि जे द्विज पापी राजाकडून दान स्वीकारतात, तेही त्याच्या पापाचे भागीदार होतात।

Verse 96

प्रयांति तेपि घोरेषु नरकेषु न संशयः । पारदारिकचौराणां यत्पापं पार्थिवस्य च

तेही निःसंशय घोर नरकांत जातात; परस्त्रीगामी व चोरांचे, तसेच (अधर्मी) राजाचे जे पाप, तेच पाप तेही वहातात।

Verse 97

भवत्यरक्षतो घोरो राज्ञस्तस्य परिग्रहः । अचौरं चौरवद्यश्च चौरं चाचौरवत्पुनः

जो राजा संरक्षण करत नाही, त्याचा कर-ग्रहणही घोर अधर्म ठरतो; तो निरपराधाला चोरासारखा दंडित करतो आणि चोराला पुन्हा निरपराधासारखे सोडतो।

Verse 98

अविचार्य नृपः कुर्यात्सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । घृततैलान्नपानादि मधुमांस सुरासवम्

जो राजा विचार न करता कृत्य करतो, तोही नरकास जातो—विशेषतः तूप, तेल, अन्न-पान इत्यादी तसेच मध, मांस व मद्य-आसव यांसंबंधी बाबींमध्ये।

Verse 99

गुडेक्षुक्षीरशाकादि दधिमूलफलानि च । तृणकाष्ठं पुष्पपत्रं कांस्यभाजनमेव च

गूळ, ऊसाचा रस, दूध, शाकादी; दही, मुळे व फळे; तृण व काष्ठ; पुष्प व पत्र; तसेच कांस्याचे भांडेही (दानास) द्यावे।

Verse 100

उपानच्छत्रकटक शिबिकामासनं मृदु । ताम्रं सीसं त्रपुकांस्यं शंखाद्यं च जलोद्भवम्

मृदु उपानह (पादुका), छत्र, कटक (कंकण), शिबिका (पालखी) व आसन; तसेच तांबे, शिसे, त्रपु, कांस्य आणि शंखादी जलोद्भव द्रव्ये—हीही (येथे) समजावीत।

Verse 101

वादित्रं वेणुवंशाद्यं गृहोपस्करणानि च । ऊर्णाकार्पासकौशेय रंगपद्मोद्भवानि च

वेणुवंशादीपासून बनलेली वाद्ये व गृहउपस्कर; तसेच लोकर, कापूस, कौशेय (रेशीम) यांपासूनची द्रव्ये; आणि रंगविलेले वस्त्र व पद्मोद्भव पदार्थही (गणले जातात)।

Verse 102

तूलं सूक्ष्माणिवस्त्राणि ये लोभेन हरंति च । एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च

जे लोभाने कापूस व सूक्ष्म वस्त्रे चोरतात, तसेच याप्रमाणे इतर अनेक प्रकारची द्रव्येही—

Verse 103

नरकेषु द्रुतं गच्छेदपहृत्याल्पकान्यपि । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम्

जो अगदी अल्प वस्तूही चोरतो, तो शीघ्र नरकांत जातो; परद्रव्य सरसपमात्र जरी असले तरी।

Verse 104

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । बह्वल्पकाद्यपि तथा परस्य ममताकृतम्

चोरी करणारा मनुष्य नरकात जातो—यात संशय नाही. परकी वस्तू ‘माझी’ अशी ममता धरून, ती मोठी असो वा लहान, जी हरण करतो तोही नरकगामी होतो.

Verse 105

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रांतिसमनंतरम्

चोरी करून मनुष्य नरकात जातो—यात संशय नाही. अशा व इतर पापांमुळे, प्राण सुटताच मनुष्य तत्क्षणी त्यांचे फळ भोगतो.

Verse 106

शरीरघातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात् । यमलोकं व्रजंत्येते शरीरस्था यमाज्ञया

शरीरावर आघात करून दंड देण्यासाठी तो पूर्वरूप धारण करतो. यमाच्या आज्ञेने, शरीरात स्थित हे जीव यमलोकास जातात.

Verse 107

यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः । देवतिर्यङ्मनुष्याणामधर्मनियतात्मनाम्

अतिभयंकर यमदूतांनी हाकत नेले गेलेले ते अत्यंत दुःखी होतात—देव, तिर्यक् (पशु) व मनुष्यांपैकी ज्यांचे मन अधर्माने बांधलेले आहे.

Verse 108

धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः । विनयाचारयुक्तानां प्रमादान्मलिनात्मनाम्

धर्मराज हा शास्ता म्हणून स्मरणात आहे; तो अत्यंत घोर, विविध दंडांनी—बाह्यतः विनय व सदाचार असला तरी—प्रमाददोषांनी मलिन झालेल्या मनुष्यांना सुधारतो.

Verse 109

प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न च तैरीक्ष्यते यमः । पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम्

प्रायश्चित्तांनी गुरुच शास्ता होतो आणि त्या प्रायश्चित्तांमुळे यमही त्यांच्याकडे दंडासाठी पाहात नाही—परस्त्रीगामी, चोर व अन्यायाने व्यवहार करणाऱ्यांसाठी हा नियम आहे.

Verse 110

नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् । तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्

नृपतीला शासक म्हटले आहे; आणि जे गुप्तपणे कर्म करतात त्यांच्यासाठी तो धर्माचा सम्राटच आहे. म्हणून केलेल्या पापाचे प्रायश्चित्त विधिपूर्वक करावे.

Verse 111

नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि । यः करोति स्वयं कर्म कारयेद्वानुमोदयेत्

ज्याने कर्मफळ अजून भोगलेले नाही, त्याचा नाश दुसऱ्या प्रकारे होत नाही—कोट्यवधी कल्पांतही नाही. जो स्वतः करतो, करवून घेतो किंवा अनुमोदन करतो, त्याला त्याचे फळ नक्की भोगावे लागते.

Verse 112

कायेन मनसा वाचा तस्य चाधोगतिः फलम् । इति संक्षेपतः प्रोक्ताः पापभेदास्त्रिधाधुना

काया, मन आणि वाणीने केलेल्या पापाचे फळ अधोगती (खालची गती) आहे. अशा रीतीने संक्षेपाने पापभेद आता त्रिविध सांगितले आहेत.

Verse 113

कथ्यंते गतयश्चित्रा नराणां पापकर्मणाम् । एतत्ते नृपते धर्म फलं प्रोक्तं सुविस्तरात्

पापकर्म करणाऱ्या नरांच्या विविध गतिंचे वर्णन केले जात आहे. हे नृपते, तुला धर्माचे फळ सविस्तर सांगितले आहे.

Verse 114

अन्यत्किंते प्रवक्ष्यामि तन्मे ब्रूहि नरोत्तम । अधर्मस्य फलं प्रोक्तं धर्मस्यापि वदाम्यहम्

आणखी काय तुला सांगू? हे नरोत्तम, तू मला सांग. अधर्माचे फळ सांगितले; आता धर्माचे फळही मी सांगतो.

Verse 115

इत्युक्त्वा मातलिस्तत्र राजानं सर्ववत्सलम् । तस्मिन्धर्मप्रसंगेन इत्याख्यातं महात्मना

असे बोलून तेथे मातलीने सर्वांना प्रिय अशा राजाला संबोधिले. मग धर्मप्रसंगात त्या महात्म्याने असे कथन केले.