Adhyaya 55

Verse 1

विष्णुरुवाच । भावं विदित्वा सुरराट्च तस्याः प्रोवाच कामं पुरतः स्थितं सः । न चास्ति शक्या स्मर ते जयाय सत्यात्मकध्यान सुदंशिता सती

विष्णू म्हणाले—तिचा भाव जाणून देवांचा अधिपती समोर उभ्या कामास म्हणाला: “हे स्मरा! तुझ्या जयासाठी ती वश होणारी नाही; ती सती सत्यस्वरूप ध्यानाने दृढपणे सुसज्ज आहे।”

Verse 2

धर्माख्य चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम् । योद्धुं रणे संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः

‘धर्म’ नावाचे धनुष्य स्वहस्ते घेऊन आणि ‘ज्ञान’ नावाचा श्रेष्ठ बाण धारण करून सती आता रणात युद्धास सज्ज उभी राहिली—जणू पराक्रमाने गर्वित असा वीर।

Verse 3

जिगीषयेयं पुरुषार्थमेव त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु । त्वामद्य जेतुं समरे समर्था यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिंत्यम्

“मी विजय फक्त पुरुषार्थासाठी इच्छिते; तूही आपल्या हेतु पराक्रम करीत आहेस. आज मी समरात तुला जिंकण्यास समर्थ आहे—म्हणून जे होणार ते इथेच, आत्ताच विचारावे।”

Verse 4

दग्धोसि पूर्वं त्वमिहैव शंभुना महात्मना तेन समं विरोधम् । कृत्वा फलं तस्य विकर्मणश्च जातोस्यनंगः स्मर सत्यमेव

“तू पूर्वी इथेच महात्मा शंभूंनी दग्ध केला गेला, कारण तू त्यांच्याशी विरोध केला होतास. त्या दुष्कर्माच्या फळानेच तू ‘अनंग’ (देहरहित) झालास, हे स्मरा—हेच सत्य।”

Verse 5

यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे

तू पूर्वी जे कर्म केलेस त्याचे स्मरण कर; तुला त्याचे तसेच तीव्र फळ मिळाले आहे. तू नक्कीच अत्यंत निंदनीय योनीत जन्म घेशील, आणि येथे या साध्वी स्त्रीसोबत तुझी चर्चा होत आहे.

Verse 6

ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च

जे ज्ञानी पुरुष तिन्ही लोकात महात्म्यांशी वैर करतात, ते त्या दुष्कर्माचे फळ भोगतात, जे दुःखद असते आणि रूपाचा नाश करणारे असते.

Verse 7

व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम्

मी मोठ्याने ओरडून म्हणालो: 'हे कामदेवा, चल आपण जाऊया—या सतीचा नाद सोडून दे.' कारण पूर्वी सतीशी प्रसंग केल्यामुळे मला पापमय आणि असह्य फळ मिळाले होते.

Verse 8

त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र

तुलाच हा सर्व वृत्तांत माहीत आहे. मला गौतम ऋषींनी शाप दिला होता आणि मी कायमचा मेंढ्याचे अंडकोष असलेला झालो. तरीही तू मला तिथे सोडून निघून गेला होतास.

Verse 9

तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम्

सती स्त्रियांचे तेज आणि प्रभाव अतुलनीय असतो; ब्रह्मदेव किंवा सूर्य देखील तो सहन करण्यास समर्थ नाहीत. या अत्यंत निंदनीय रूपाचे रक्षण करावे, जे पूर्वी अनसूयेच्या शापामुळे प्राप्त झाले होते.

Verse 10

निरुध्य सूर्यं परिवेगवंतमुद्यंतमेवं प्रभया सुदीप्तम् । भर्तुश्च मृत्युं परिबाधमानं मांडव्यशापस्य च कौंडिनस्य

तिने उदयास येणारा, वेगवान् व तेजस्वी सूर्य रोखला; आणि मांडव्य व कौंडिन्य यांच्या शापामुळे आलेला पतीचा मृत्युप्रसंगही तिने परतवून लावला।

Verse 11

अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता तया स्वपुत्रतां देवत्रयं हि नीतम् । न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं सदा संस्कारयुक्ताः प्रभवंति सत्यः

अत्रीची प्रिया, सत्य पतिव्रता त्या देवीने देवत्रयाला आपल्या पुत्रत्वात आणले. हे मन्मथा! प्राचीन काळापासून तू ऐकले नाहीस काय—संस्कारयुक्त जनच खरेपणाने अभिप्रेत सिद्धीला पोहोचतात?

Verse 12

सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय । यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं सती त्वमेवं परिसंश्रुतं च

द्युमत्सेनाची कन्या, सावित्री नामाची, नेलेला प्रिय पती तिने पुन्हा परत आणला. यमाकडूनच, इथेच, तिने अश्वपतीचा सुकुमार पुत्र परत मिळवला; हे सती, तूही अशीच प्रसिद्ध आहेस।

Verse 13

अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै तरेद्धिकः सागरमेव मूढः । गले तु बद्धासु शिलां भुजाभ्यां को वा सतीं वश्यति वीतरागाम्

अग्नीची ज्वाला कोण स्पर्श करील? सागर पोहून पार करायला धजावणारा तर मूर्खच. गळ्यात दगड बांधलेला असता भुजांच्या बळावर कोण तरू शकेल? तसेच विरक्त सतीला कोण वश करू शकेल?

Verse 14

उक्ते तु वाक्ये बहुनीतियुक्ते इंद्रेण कामस्य सुशिक्षणार्थम् । आकर्ण्य वाक्यं मकरध्वजस्तु उवाच देवेंद्रमथैनमेव

कामाला योग्य शिक्षण देण्यासाठी इंद्राने अनेक नीतियुक्त वचन सांगितले. ते ऐकून मकरध्वजाने मग स्वतः देवेन्द्र इंद्रालाच उत्तर दिले।

Verse 15

काम उवाच । तवातिदेशादहमागतो वै धैर्यं सुहृत्त्वं पुरुषार्थमेव । त्यक्त्वा तदर्थं परिभाषसे मां निःसत्वरूपं बहुभीतियुक्तम्

काम म्हणाला—तुझ्या आज्ञेनेच मी आलो आहे; धैर्य, सुहृत्त्व आणि पुरुषार्थ एवढेच घेऊन. पण तोच हेतू सोडून तू मला निर्बल व अनेक भयांनी युक्त असा म्हणून निंदितोस।

Verse 16

व्याबुद्धि यास्यामि यदा सुरेशस्याल्लोकमध्ये मम कीर्तिनाशः । ऊढिंकरोमानविहीन एव सर्वे वदिष्यंत्यनया जितं माम्

जेव्हा माझी बुद्धी भ्रमित होईल, तेव्हा लोकांत—सुरेशाच्या समोरही—माझी कीर्ती नष्ट होईल। मानहीन होऊन मी अधःपात पावीन, आणि सर्व म्हणतील—“हिने मला जिंकले.”

Verse 17

ये वै जिता देवगणाश्च दानवाः पूर्वं मुनींद्रास्तपसः प्रयुक्ताः । हास्यं करिष्यंति ममापि सद्यो नार्या जितो मन्मथ एष भीमः

ज्या देवगणांना, दानवांना आणि तपश्चर्येत रत मुनींद्रांना मी पूर्वी जिंकले, ते आता लगेच माझीही थट्टा करतील—“हा भीषण मन्मथही एका स्त्रीने जिंकला!”

Verse 18

तस्मात्प्रयास्यामि त्वयैव सार्धमस्या बलं मानमतः सुरेश । तेजश्च धैर्यं परिणाशयिष्ये कस्माद्भवानत्र बिभेति शक्र

म्हणून, हे सुरेश, मी तुझ्याबरोबरच जाईन आणि तिचे बल, मान, तेज व धैर्य नष्ट करीन। मग, हे शक्रा, तू येथे का भयभीत आहेस?

Verse 19

संबोध्य चैवं स सुराधिनाथं चापं गृहीतं सशरं सुपुष्पम् । उवाच क्रीडां पुरतः स्थितां तां विधाय मायां भवती प्रयातु

अशा रीतीने सुराधिनाथास संबोधून, त्याने पुष्पमय धनुष्य व बाण हातात घेतला आणि समोर क्रीडेसाठी उभी असलेल्या त्या स्त्रीस म्हणाला—“माया धारण करून तू आता प्रस्थान कर.”

Verse 20

वैश्यस्य भार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्येस्थितां धर्मविदां गुणज्ञाम् । इतो हि गत्वा कुरु कार्यमुक्तं साहाय्यरूपं च प्रिये सखे शृणु

येथून जाऊन वैश्याची पत्नी सुकला हिच्याकडे जा—ती अतिपुण्यवती, सत्यनिष्ठ, धर्मज्ञ आणि गुणपरख करणारी आहे. तिथे जाऊन मी सांगितलेले कार्य साध्य कर आणि सहाय्यक रूपाने वाग. प्रिय सखे, ऐक.

Verse 21

क्रीडां समाभाष्य ततो मनोभवस्त्वंते स्थितां प्रीतिमथाह्वयत्पुनः । कार्यं भवत्या ममकार्यमुत्तममे तां सुस्नेहैः परिभावयत्वम्

क्रीडेची गोष्ट बोलून मनोभव (कामदेव) ने जवळ उभी असलेल्या प्रीतीला पुन्हा हाक मारली—“तुझ्याकडून माझे परम उत्तम कार्य व्हायचे आहे. ये; गाढ स्नेहाने तिला प्रभावित कर, वश कर.”

Verse 22

इंद्रं हि दृष्ट्वा सुकला यथा भवेत्स्नेहानुगा चारुविलोचनेयम् । तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैर्नयस्व वश्यं च प्रिये सखे शृणु

इंद्राला पाहताच सुकला—ही सुंदर मृगनयना—स्नेहाने ओढली जाते. म्हणून निरनिराळ्या प्रभावांनी आणि त्याच्या गुणांची स्तुती करणाऱ्या वचनांनी त्याला वश करून घे. प्रिय सखे, ऐक.

Verse 23

भो भोः सखे साधय गच्छ शीघ्रं मायामयं नंदनरूपयुक्तम् । पुष्पोपयुक्तं च फलप्रधानं घुष्टं रुतैः कोकिलषट्पदानाम्

अरे अरे सखे, कार्य साध्य कर; लवकर जा—नंदनसदृश सौंदर्याने युक्त त्या मायामय उपवनात. ते पुष्पांनी नटलेले, फळांनी समृद्ध, आणि कोकिळा व भ्रमरांच्या नादाने घुमणारे आहे.

Verse 24

आहूय वीरं मकरंदमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतम् । सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयित्वा पुनरेव कामम्

वीराला बोलावून त्याने मकरंदासारखे तेच रसायन—मधुर गुणांनी युक्त अमृततुल्य सार—प्राणवायू इत्यादी, जे आपापल्या कर्मात नियुक्त होते, त्यांच्यासह पाठविले; आणि पुन्हा काम जागृत झाला.

Verse 25

एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । चक्रे प्रयाणं सुरराजसार्धं संमोहनायैव महासतीं ताम्

अशा रीतीने त्रैलोक्याला मोहविण्यास समर्थ त्या महान् सैन्याला आज्ञा देऊन कामदेव देवांचा राजा इंद्र याच्यासह, त्या महासतीला केवळ मोहविण्यासाठीच प्रस्थान केला।