Adhyaya 5
The Consecration (Anointing) of Indra
या अध्यायात दोन प्रवाह एकत्र येतात—मोक्षनीतीची शिकवण आणि इंद्राच्या सार्वभौमत्वाचे वैष्णव-संमत अधिष्ठान. प्रारंभी स्पष्ट केले आहे की केवळ तपश्चर्येने दुर्मिळ वैष्णव धाम मिळत नाही; समाधी व सम्यक् ज्ञान यांचा परिपाक अखेरीस विष्णुकृपेत होतो. शालिग्रामात सोमशर्माचे तप, मृत्युकाळचा भय, कर्मवश असुरकुळात पुनर्जन्म, आणि पुढे प्रह्लादरूपाने स्मृती-जागृती—या प्रसंगातून तत्त्व उलगडते; प्रह्लाद शिवशर्माची कथा स्मरून पुन्हा विवेक प्राप्त करतो. नारद कमला (प्रह्लादाची माता) हिला धीर देऊन पुनर्जन्म व पुढे इंद्रपदप्राप्तीची भविष्यवाणी करतो. नंतर ऋषी सूताला विचारतात—इंद्राचे राज्य कसे प्रस्थापित झाले? देव–असुर विजयाच्या पश्चात देवगण माधवाकडे वर मागतात; वासुदेव भक्ताच्या उत्कर्षाची योजना करून अदितीच्या पुत्ररूपाने सुव्रत/वसुदत्ताचा जन्म, इंद्राची उपाधिनामे, जन्मोत्सव आणि विधिवत् अभिषेक वर्णन करतो. या वैष्णव-अनुमोदित अभिषेकामुळे विश्वव्यवस्था व दैवी स्थैर्य दृढ होते।
Shlokas
Verse 1
शिवशर्मोवाच । तपसा दमशौचाभ्यांगुरुशुश्रूषया तथा । भक्त्याभावेन तुष्टोस्मि तवाद्य चसुपुत्रक
शिवशर्मा म्हणाले—तुझ्या तप, दम, शौच आणि गुरूंच्या शुश्रूषेसह भक्तिभावामुळे मी आजही तुझ्यावर प्रसन्न आहे, हे सुपुत्रा।
Verse 2
त्यजामि वैकृतं रूपं मत्तः सुखमवाप्नुहि । एवमुक्वा सुतं विप्रो दर्शयामास तां तनुम्
मी हे विकृत रूप टाकून देतो; माझ्याकडून सुख प्राप्त कर. असे म्हणून त्या ब्राह्मणाने पुत्राला आपले खरे शरीर दाखविले।
Verse 3
यथापूर्वं स्थितौ तौ तु तथा स दृष्टवान्गुरू । दीप्तिमंतौ महात्मानौ सूर्यबिंबोपमावुभौ
ते दोघे जसे पूर्वी उभे होते तसेच त्याने गुरूंना पाहिले—दोघेही तेजस्वी महात्मे, सूर्यबिंबासारखे।
Verse 4
ननाम पादौ सद्भक्त्या उभयोस्तु महात्मनोः । ततः सुतं समामंत्र्य हर्षेण महतान्वितः
त्याने सद्भक्तीने दोन्ही महात्म्यांच्या चरणांना नमस्कार केला. मग पुत्राला बोलावून तो महान हर्षाने भरून गेला।
Verse 5
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे देवासुरे इंद्राभिषेकोनाम पंचमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडात देवासुर-प्रकरणातील “इंद्राभिषेक” नावाचा पाचवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 6
प्रविष्टो वैष्णवं धाम स मुनिर्दुर्लभं पदम् । नत्वन्यैः प्राप्यते पुण्यैस्तपोभिर्मुक्तिदं पदम्
तो मुनी वैष्णव धामात प्रविष्ट झाला—ते दुर्लभ, दुराप पद आहे. ते मुक्तिदायक स्थान केवळ अन्य पुण्यांनी वा तपांनी प्राप्त होत नाही.
Verse 7
विष्णोस्तु चिंतनैर्न्यासध्यानज्ञानैः स्तवैस्तथा । न दानैस्तीर्थयात्राभिर्दृश्यते मधुसूदनः
विष्णूचा (मधुसूदनाचा) केवळ चिंतन, न्यास, ध्यान, ज्ञान वा स्तोत्रांनीच खरा ‘दर्शन’ होत नाही; दान व तीर्थयात्रांनीही केवळ त्याचे साक्षात्कार होत नाहीत.
Verse 8
समाधिज्ञानयोगेन दृश्यते परमं पदम् । महायोगैर्यथा विप्रः प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
समाधी व तत्त्वज्ञान-योगाने परम पदाचे दर्शन होते; जसे महायोगबलाने एक विप्र वैष्णवी (विष्णुसंबंधी) तनूमध्ये प्रविष्ट झाला.
Verse 9
सूत उवाच । ततस्तत्र तपस्तेपे सोमशर्मा महाद्युतिः । अश्मलोष्टसमं मेने कांचनंभूषणं पुनः
सूत म्हणाले—त्यानंतर तेथे महातेजस्वी सोमशर्माने तप केले; आणि त्याने सुवर्णभूषणांना पुन्हा दगड व मातीच्या ढेकळासमान मानले.
Verse 10
जिताहारः स धर्मात्मा निद्रया परिवर्जितः । स सर्वान्विषयांस्त्यक्त्वा एकांतमपि सेवते
तो धर्मात्मा जिताहारी असून निद्राभोग टाळतो; सर्व विषयांचा त्याग करून तो एकांताचाही आश्रय घेतो.
Verse 11
योगासनसमारूढो निराशो निःपरिग्रहः । तस्य वेला सुसंप्राप्ता मृत्युकालस्य वै तदा
योगासनावर दृढ बसून, निराश व निःपरिग्रही तो स्थित झाला; तेव्हाच त्याची नियत वेळ आली—खरोखर त्या क्षणी मृत्युकाळ उपस्थित झाला।
Verse 12
आगता दानवा विप्रं सोमशर्माणमंतिके । मृत्युकाले तु संप्राप्ते प्राणयात्रा प्रवर्तिनः
दानव त्या ब्राह्मण सोमशर्माच्या जवळ आले; मृत्युकाळ येऊन ठेपला होता आणि प्राणांची अंतिम यात्रा सुरू होत होती।
Verse 13
शालिग्रामे महाक्षेत्रे ऋषीणां मानवर्द्धने । केचिद्वदंति वै दैत्याः केचिद्वदंति दानवाः
शालिग्रामच्या त्या महाक्षेत्रात, जे ऋषी व मानवांची आध्यात्मिक वाढ घडवते—काही त्यांना दैत्य म्हणतात, काही दानव म्हणतात।
Verse 14
एवंविधो महाशब्दः कर्णरंध्रं गतस्तदा । तस्यैव विप्रवर्यस्य सुचिरात्सोमशर्मणः
तेव्हा असा महाशब्द त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण सोमशर्माच्या कर्णरंध्रात प्रविष्ट झाला—खूप काळानंतर।
Verse 15
ज्ञानध्यानविलग्नस्य प्रविष्टं दैत्यजं भयम् । तेन ध्यानेन तस्यापि दैत्यभीत्यैव वै तदा
ज्ञान-ध्यानात लीन असलेल्या त्याच्या अंतःकरणात दैत्यजन्य भय शिरले; पण त्याच ध्यानाच्या सामर्थ्याने ते भयही तेव्हा केवळ दैत्यभीती म्हणूनच राहिले, त्याला ढळू दिले नाही।
Verse 16
सत्वरं चैव तत्प्राणा गतास्तस्य महात्मनः । दैत्यभयेन संयुक्तः स हि मृत्युवशं गतः
क्षणातच त्या महात्म्याचे प्राण निघून गेले; दैत्यभयाने ग्रासला जाऊन तो खरोखर मृत्युवश झाला।
Verse 17
तस्माद्दैत्यगृहे जातो हिरण्यकशिपोः सुतः । देवासुरे महायुद्धे निहतश्चक्रपाणिना
म्हणून दैत्यकुळात हिरण्यकशिपूचा पुत्र जन्मला; देव-असुरांच्या महायुद्धात चक्रधारीने त्याचा वध केला।
Verse 18
युद्ध्यमानेन तेनापि प्रह्लादेन महात्मना । सुदृष्टं वासुदेवत्वं विश्वरूपसमन्वितम्
युद्धात गुंतलेला असतानाही त्या महात्मा प्रह्लादाने विश्वरूपयुक्त वासुदेवत्व स्पष्टपणे पाहिले।
Verse 19
योगाभ्यासेन पूर्वेण ज्ञानमासीन्महात्मनः । सस्मार पूर्वकं सर्वं चरितं शिवशर्मणः
पूर्वीच्या योगाभ्यासाने त्या महात्म्याला ज्ञान प्राप्त झाले; आणि शिवशर्म्याचे पूर्वीचे सर्व चरित्र त्याने पूर्णपणे स्मरले।
Verse 20
प्रागहं सोमशर्माख्यः प्रविष्टो दानवीं तनुम् । अस्मात्कायात्कदा पुण्यं केवलं धाम उत्तमम्
पूर्वी मी सोमशर्मा या नावाने ओळखला जात होतो; पण दानवदेहात प्रविष्ट झालो. या देहातून कधी मी ते परम पवित्र, केवळ उत्तम धाम प्राप्त करीन?
Verse 21
प्रयास्यामि महापुण्यैर्ज्ञानाख्यैर्मोक्षदायकम् । समरे म्रियमाणेन प्रह्लादेन महात्मना
मी त्या ‘ज्ञान’ नावाने प्रसिद्ध, परमपुण्यदायक व मोक्षप्रद उपदेशाचे वर्णन करीन—जो रणांगणात प्राण सोडीत असलेल्या महात्मा प्रह्लादाने सांगितला होता।
Verse 22
एवं चिंता कृता पूर्वं श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एवं तु च समाख्यातं सर्वसंदेहनाशनम्
अशा प्रकारे पूर्वी विचार करून—आता ऐका, हे द्विजश्रेष्ठांनो। या रीतीने ते सांगितले आहे, जे सर्व संशयांचा नाश करते।
Verse 23
सूत उवाच । प्रह्लादे निहते संख्ये देवदेवेन चक्रिणा । रुरुदे कमला सा तु हतपुत्रा च कामिनी
सूत म्हणाले—देवाधिदेव चक्रधारी भगवंताने रणात प्रह्लादाचा वध केला तेव्हा पुत्रहारा ती प्रिया कमला आक्रोशाने रडू लागली।
Verse 24
प्रह्लादस्य तु या माता हिरण्यकशिपोः प्रिया । प्रह्लादस्य महाशोकैर्दिवारात्रौ प्रशोचति
प्रह्लादाची माता, जी हिरण्यकशिपूची प्रिया होती, प्रह्लादाच्या महाशोकाने दिवस-रात्र शोकमग्न राहिली।
Verse 25
पतिव्रता महाभागा कमला नाम तत्प्रिया । रोदमानां दिवारात्रौ नारदस्तामुवाच ह
त्याची प्रिया पत्नी, पतिव्रता व महाभागा ‘कमला’ नावाची, दिवस-रात्र रडत होती; तेव्हा नारदांनी तिला सांगितले।
Verse 26
मा शुचस्त्वं महाभागे पुत्रार्थं पुण्यभागिनि । निहतो वासुदेवेन तव पुत्रः समेष्यति
हे महाभाग्यवती पुण्यभागिनी! पुत्रासाठी शोक करू नकोस. वासुदेवाने जरी त्याचा वध केला तरी तुझा पुत्र पुन्हा तुझ्याकडे येईल.
Verse 27
भूयः स्वलक्षणोपेतस्त्वत्सुतश्च महामतिः । प्रह्लादेति च वै नाम पुनरस्य भविष्यति
पुन्हा तुझा पुत्र शुभलक्षणांनी युक्त व महामती होऊन जन्म घेईल; आणि त्याचे नावही निश्चयाने पुन्हा ‘प्रह्लाद’ असेच होईल.
Verse 28
विहीनश्चासुरैर्भावैर्देवत्वेन समन्वितः । इंद्रत्वे मोदते भद्रे सर्वदेवैर्नमस्कृतः
असुरी भावांपासून मुक्त व देवत्वाने युक्त होऊन, हे भद्रे, तो इंद्रपदात आनंद मानतो आणि सर्व देवांकडून नमस्कार प्राप्त करतो.
Verse 29
सुखीभवमहाभागेतेनपुत्रेणवैसदा । न प्रकाश्या त्वया देवि सुवार्तेयं च कस्यचित्
हे महाभाग्यवती! त्या पुत्रामुळे तू सदैव सुखी राहा. आणि हे देवि, ही शुभ वार्ता कोणालाही प्रकट करू नकोस.
Verse 30
कर्त्तव्यमज्ञानभावैः सुगोप्यं कुरु त्वं सदा । एवमुक्त्वा गतो विप्रो नारदो मुनिसत्तमः
‘जे कर्तव्य आहे ते कर; अज्ञानभाव असणाऱ्यांपासून हे सदैव उत्तम रीतीने गुप्त ठेव.’ असे सांगून मुनिश्रेष्ठ ब्राह्मण नारद निघून गेले.
Verse 31
कमलायाश्चोदरे तु जन्मा स्यानुत्तमं पुनः । प्रह्लादेति च वै नाम तस्याख्यानं महात्मनः
पुन्हा कमलेच्या उदरी त्याचा उत्तम जन्म होईल; त्या महात्म्याचे नाव निश्चयच ‘प्रह्लाद’ असेल—हीच त्याची पवित्र आख्यायिका आहे।
Verse 32
बाल्यं भावं गतो विप्राः कृष्णमेव व्यचिंतयत् । नरसिंहप्रसादेन देवराजो भवेद्दिवि
हे विप्रहो, बाल्यावस्थेत तो केवळ श्रीकृष्णाचेच चिंतन करी; नरसिंहप्रसादाने तो स्वर्गी देवांचा राजा झाला।
Verse 33
देवत्वं लभ्य चैवासावैंद्रं पदमनुत्तमम् । मोक्षं यास्यति ज्ञानात्मा वैष्णवं धाम चोत्तमम्
देवत्व प्राप्त करून तो इंद्राचे अनुपम पद मिळवितो; आणि ज्ञानस्वरूप होऊन तो मोक्ष व विष्णूचे परम धाम प्राप्त करतो।
Verse 34
असंख्याता महाभागाः सृष्टेर्भावा ह्यनेकशः । मोह एवं न कर्त्तव्यो ज्ञानवद्भिर्महात्मभिः
हे महाभाग, सृष्टीतील भाव व रूपे असंख्य आणि अनेक प्रकारची आहेत; म्हणून ज्ञानवान महात्म्यांनी असा मोह करू नये।
Verse 35
एतद्वः सर्वमाख्यातं यथापृष्टं द्विजोत्तमाः । अन्यं पृच्छ महाभाग संदेहं ते भिनद्म्यहम्
हे द्विजोत्तमहो, तुम्ही जसे विचारले तसे सर्व मी सांगितले. हे महाभाग, आणखी काही विचारा—तुमचा संदेह मी दूर करीन।
Verse 36
विजयं देवतानां तु दानवानां महत्क्षयम् । कृतं हि देवदेवेन स्थापितं भुवनत्रयम्
देवदेवाने देवतांना विजय दिला आणि दानवांचा महान् क्षय केला; आणि अशा रीतीने त्रिभुवन स्थैर्याने स्थापित केले।
Verse 37
ऋषय ऊचुः । इन्द्रत्वं कस्य संजातं देवानां शब्दधारकम् । केन दत्तं त्वमाचक्ष्व विस्तराद्द्विजसत्तम
ऋषी म्हणाले—देवांमध्ये ‘इंद्र’ हे नाम धारण करणारे इंद्रत्व कोणापासून उत्पन्न झाले? ते कोणी दिले? हे द्विजश्रेष्ठ, विस्ताराने सांगा।
Verse 38
सूत उवाच । विस्तरेण प्रवक्ष्यामि इन्द्रत्वे येन सत्तमः । प्राप्त एष महाभागो यथा पुण्यतमेन च
सूत म्हणाला—मी विस्ताराने सांगतो की हा परम श्रेष्ठ महाभाग इंद्रत्व कसा प्राप्त झाला, आणि अत्यंत पुण्याने त्याने ते कसे मिळविले।
Verse 39
हतेषु तेषु दैत्येषु समस्तेषुमहाहवे । अतिनष्टेषु पापेषु गोविंदेन महात्मना
महायुद्धात जेव्हा ते सर्व दैत्य मारले गेले, आणि महात्मा गोविंदाने पापे पूर्णतः नष्ट केली,
Verse 40
ततो देवाः सगंधर्वा नागा विद्याधरास्तथा । संप्रोचुर्माधवं सर्वे बद्धप्रांजलयस्ततः
मग देव, गंधर्वांसह, तसेच नाग व विद्याधर—सर्वांनी हात जोडून त्या वेळी आदराने माधवाला निवेदन केले।
Verse 41
भगवन्देवदेवेश हृषीकेश नमोस्तु ते । विज्ञापयामहे त्वां वै तत्सर्वमवधार्यताम्
हे भगवन्, देवदेवेश, हृषीकेश! तुला नमस्कार असो. आम्ही तुला विनंती करीत आहोत; कृपा करून हे सर्व नीट ऐकून विचार करावा.
Verse 42
शास्ता गोप्ता च पुण्यात्मा अस्माकं कुरु केशव । राजानं पुण्यधर्माणं त्वमिंद्रं लोकशासनम्
हे केशव! आमचा धर्मयुक्त शास्ता व रक्षक हो. (त्याला) पुण्यधर्मनिष्ठ राजा कर—इंद्रासारखा, लोकांचा शासनकर्ता.
Verse 43
त्रैलोक्यस्य प्रजा देव यमाश्रित्य सुखं लभेत् । वासुदेव उवाच । मम लोके महाभागा वैष्णवेन समन्वितः
हे देव! त्रैलोक्याची प्रजा यमाचा आश्रय घेऊन सुख लाभते. वासुदेव म्हणाले—हे महाभागा! माझ्या लोकी (जीव) वैष्णवभक्तीने युक्त होऊन राहतो.
Verse 44
तेजसा ब्राह्मणश्रेष्ठश्चिरकालं निवासितः । तस्य कालः प्रपूर्णश्च मम लोके महात्मनः
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! आपल्या तेजाच्या प्रभावाने तो दीर्घकाळ (तेथे) निवास करीत राहिला; आणि त्या महात्म्याचा माझ्या लोकी ठरलेला काळ पूर्ण झाला.
Verse 45
वसतस्तस्य विप्रस्य मद्भक्तस्य सुरोत्तमाः । तेजसा वैष्णवेनैव भवतां पालको हि सः
हे सुरोत्तमांनो! माझा भक्त असा तो विप्र (तेथे) वसत असताना, त्याच्या वैष्णव तेजानेच—तो खरोखर तुमचा सर्वांचा पालक आहे.
Verse 46
भविष्यति स धर्मात्मा स च धर्मानुरंजकः । पालको धारकश्चैव स च ब्राह्मणसत्तमः
तो धर्मात्मा होईल आणि धर्माचा अनुरंजकही होईल। तो पालक व धारक असेल—खरोखर ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ।
Verse 47
भविष्यति स धर्मात्मा भवतां त्राणकारणात् । अदित्यास्तनयश्चैव सुव्रताख्यो महामनाः
तुम्हीच त्याच्या त्राणाचे कारण आहात; म्हणून तो धर्मात्मा होईल. आणि तो अदितीचा पुत्रही होईल—सुव्रत नावाचा महामना.
Verse 48
महाबलो महावीर्यः स व इंद्रो भविष्यति । सूत उवाच । एवं वरान्स देवेशो दत्वा देवेभ्य उत्तमम्
महाबलवान व महावीर्यवान तो निश्चयच इंद्र होईल. सूत म्हणाले—देवेशाने देवांना हे उत्तम वर देऊन (पुढे प्रस्थान केले).
Verse 49
देवा विजयिनः सर्वे विष्णुना सह सत्तमाः । कश्यपं पितरं दृष्टुं मातरं च ततो गताः
मग सर्व देव—विजयी व श्रेष्ठ—विष्णूसह आपले पिता कश्यप व मातेला पाहण्यासाठी तेथे गेले.
Verse 50
प्रणेमुस्ते महात्मान उभावेतौ सुखासनौ । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे हर्षेण महतान्विताः
ते सर्व, हात जोडून, सुखासनावर बसलेल्या त्या दोन्ही महात्म्यांना प्रणाम करून, महान हर्षाने युक्त होऊन बोलले.
Verse 51
युवयोश्च प्रसादेन देवत्वं हि गता वयम् । हर्षेण महताविष्टो देवान्वाक्यमुवाच सः
तुम्हा दोघांच्या कृपेनेच आम्ही देवत्वास प्राप्त झालो आहोत। महान हर्षाने भरून तो देवांना हे वचन बोलला।
Verse 52
कश्यप उवाच । यूयं वै सत्यधर्मेण वर्तमानाः सदैव हि । आवयोश्च प्रसादेन तपसश्च प्रभावतः
कश्यप म्हणाले—तुम्ही सदैव सत्यधर्मात स्थित आहात; आणि आमच्या दोघांच्या कृपेने व तपस्येच्या प्रभावाने हे घडले आहे.
Verse 53
प्राप्तवंतो भवंतस्तु देवत्वं चाक्षयं पदम् । वरमेव ददाम्येषां बहुप्रीतिसमन्विताः
तुम्ही देवत्व आणि अक्षय पद प्राप्त केले आहे. अत्यंत प्रीत होऊन मी त्यांना निश्चयच एक वर देतो.
Verse 54
अमरा निर्जराश्चैव अक्षयाश्च भविष्यथ । सर्वकामसमृद्धार्थाः सर्वसिद्धिसमन्विताः
तुम्ही अमर, अजर आणि अक्षय व्हाल. सर्व कामनांची पूर्ती, सर्वार्थसमृद्धी आणि सर्व सिद्धींनी युक्त व्हाल.
Verse 55
देवा नागाश्च गंधर्वा मत्प्रसादान्महासुराः । विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देवमातर्यशस्विनि
माझ्या कृपेने देव, नाग, गंधर्व आणि महाबली असुरही अनुगृहीत होतात. विष्णू म्हणाले—वर माग, तुझे कल्याण होवो, हे यशस्विनी देवमाते.
Verse 56
मनसा चेप्सितं सर्वं तत्ते दद्मि सुनिश्चितम् । अदितिरुवाच । पूर्वं पुत्रवती भूता प्रसादात्तव माधव
“तुझ्या मनात जे जे अभिष्ट आहे ते सर्व मी निश्चयाने तुला देईन.” अदिती म्हणाली—“हे माधवा, पूर्वी तुझ्या कृपेने मी पुत्रवती झाले.”
Verse 57
अमरा निर्जराः सर्वे अक्षयाः पुण्यवत्सलाः । अमी पुत्रा मया लब्धाः श्रूयतां मधुसूदन
हे सर्व अमर, अजर, अक्षय आणि पुण्यवत्सल आहेत. हे पुत्र मला प्राप्त झाले आहेत; हे मधुसूदना, ऐक.
Verse 58
सुतरां त्वं च गोविंद सर्वकामसमृद्धिदः । मम गर्भे वसंश्चैव भवांश्च मम नंदनः
हे गोविंदा, तू खरोखर सर्व कामनांची सिद्धी देणारा आहेस. माझ्या गर्भात वास कर आणि माझा पुत्र हो.
Verse 59
त्वया पुत्रेण नित्यं च यथा नंदामि केशव । एवं महोदयं नाथ पूरयस्व मनोरथम्
हे केशवा, तुझ्या पुत्ररूपाने मी जशी नित्य आनंदित असते, तसेच हे महाउदार नाथा, माझा मनोरथ पूर्ण कर.
Verse 60
वासुदेव उवाच । भवत्या देवकार्यार्थं गंतव्यं मानुषीं तनुम् । तदाहं तव गर्भे वै वासं यास्यामि निश्चितम्
वासुदेव म्हणाले—देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून तुला मानवी देह धारण करावा लागेल. म्हणून मी निश्चयाने तुझ्या गर्भात वास करीन.
Verse 61
युगे द्वादशके प्राप्ते भूभारहरणाय वै । जमदग्निसुतो देवि रामो नाम द्विजोत्तमः
द्वादश युग प्राप्त होताच, भूमीचा भार हरिण्यासाठी, हे देवी, जमदग्निपुत्र ‘राम’ नावाचा द्विजोत्तम प्रकट झाला।
Verse 62
प्रतापतेजसायुक्तः सर्वक्षत्रवधाय च । तव पुत्रो भविष्यामि सर्वशस्त्रभृतां वरः
प्रताप-तेजाने युक्त होऊन, सर्व क्षत्रियांचा संहार करण्यासाठी, मी तुझा पुत्र होईन—शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ।
Verse 63
सप्तविंशतिके प्राप्ते त्रेताख्ये तु तथा युगे । रामो नाम भविष्यामि तव पुत्रः पतिव्रते
सत्ताविसावा चक्र प्राप्त होताच, तसेच ‘त्रेता’ नावाच्या युगात, हे पतिव्रते, मी ‘राम’ नावाने तुझा पुत्र होईन।
Verse 64
पुनः पुत्रो भविष्यामि तवैव शृणु पुण्यधेः । अष्टाविंशतिके प्राप्ते द्वापरांते युगे तदा
मी पुन्हा तुझाच पुत्र होईन—ऐक, हे पुण्यनिधे। अठ्ठाविसावा चक्र प्राप्त होताच, द्वापरयुगाच्या अंतकाळी, तेव्हा…
Verse 65
सर्वदैत्यविनाशार्थे भूभारहरणाय च । वासुदेवाख्यस्ते पुत्रो भविष्यामि न संशयः
सर्व दैत्यांचा विनाश आणि भूमीचा भार हरिण्यासाठी, मी ‘वासुदेव’ नावाने तुझा पुत्र होईन—यात संशय नाही।
Verse 66
इदानीं कुरु कल्याणि मद्वाक्यं धर्मसंयुतम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सत्यधर्मसमन्वितम्
आता हे कल्याणी, धर्मयुक्त माझे वचन आचर—जे सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न आणि सत्यधर्माने समन्वित आहे.
Verse 67
सर्वज्ञं सर्वदे देवि पुत्रमुत्पाद्य सुंदरम् । इंद्रत्वं तस्य दास्यामि इंद्रः सोपि भविष्यति
हे देवी, हे सर्वदे, सर्वज्ञ व सुंदर पुत्र उत्पन्न झाल्यावर मी त्याला इंद्रत्व देईन; तोही इंद्र होईल.
Verse 68
एवं संभाषितं श्रुत्वा महाहर्षसमन्विता । देवदेवप्रसादेन इंद्रः पुत्रो भविष्यति
हे शब्द ऐकून ती महान आनंदाने भरून गेली। देवाधिदेवाच्या प्रसादाने इंद्र तिचा पुत्र होऊन जन्मेल.
Verse 69
एवमस्तु महाभाग तव वाक्यं करोम्यहम् । ततस्ता देवताः सर्वा जग्मुः स्वस्थानमेव हि
“एवमस्तु, हे महाभाग! तुमचे वचन मी पाळीन।” त्यानंतर सर्व देवता आपल्या-आपल्या स्थानी निघून गेले.
Verse 70
हरिणा सह ते सर्वे निरातंका मुदान्विताः । सूत उवाच । अदितिः कश्यपं प्राह ऋतुं प्राप्य मनस्विनी
ते सर्व हरिसह निर्भय व आनंदित झाले। सूत म्हणाले—मनस्विनी अदितीने योग्य ऋतु प्राप्त होताच कश्यपाला सांगितले.
Verse 71
भगवन्दीयतां पुत्रः सुरेंद्रपदभोजकः । चिंतयित्वा क्षणं विप्रस्तामुवाच मनस्विनीम्
हे भगवती देवि, सुरेंद्राच्या चरणकमलांचा आश्रय घेणारा पुत्र तुला प्राप्त होवो. क्षणभर विचार करून त्या ब्राह्मणाने त्या दृढमन स्त्रीला असे सांगितले.
Verse 72
एवमस्तु महाभागे तव पुत्रो भविष्यति । त्रैलोक्यस्यापि कर्ता स यज्ञभोक्ता स एव च
तथास्तु, हे महाभागे—तुझा पुत्र नक्की होईल. तो त्रैलोक्याचा कर्ता (शासक) होईल आणि यज्ञांचा भोक्ता देखील तोच असेल.
Verse 73
तस्याः शिरसि सन्यस्य स्वहस्तं च द्विजोत्तमः । तपश्चचार तेजस्वी सत्यधर्मसमन्वितः
तिच्या शिरावर आपला हात ठेवून तो द्विजोत्तम—तेजस्वी व सत्यधर्मयुक्त—तपश्चर्येला प्रवृत्त झाला.
Verse 74
सुव्रतो नाम तेजस्वी विष्णुलोके वसेत्सदा । तस्य पुण्यक्षये जाते विष्णुलोकाद्द्विजोत्तमाः
सुव्रत नावाचा तेजस्वी पुरुष सदैव विष्णुलोकात वास करीत असे. पण त्याचे पुण्य क्षीण झाल्यावर, हे द्विजोत्तमांनो, तो विष्णुलोकातून (प्रस्थान करतो)…
Verse 75
पतनं कर्मवशतस्ततस्तस्य द्विजोत्तमाः । पुण्यगर्भं गतो विप्र अदित्यास्तु महातपाः
हे द्विजोत्तमांनो, त्याचे पतन कर्मवश झाले. त्यानंतर, हे विप्र, महातपस्वी आदित्य ‘पुण्यगर्भ’ या अवस्थेला प्राप्त झाले.
Verse 76
इंद्रत्वं भोक्तुकामार्थं सत्यपुण्येन कर्मणा । गर्भं दधार सा देवी पुण्येन तपसा किल
इंद्रपदाचा भोग घ्यावा या इच्छेने, सत्य व पुण्यकर्मांच्या बळावर, त्या देवीने पवित्र तपाच्या प्रभावाने निश्चयच गर्भ धारण केला.
Verse 77
तपस्तेपे निरालस्या वनवासं गता सती । दिव्यं वर्षशतं यातं तपंत्यां देवमातरि
आळस न धरता ती सती वनवासास गेली आणि तप करू लागली. देवमातेच्या तपात दिव्य शंभर वर्षे लोटली.
Verse 78
तपंत्यथ तपस्तीव्रं दुष्करं देवतासुरैः । ततः सा तपसा तेन तेजसा च प्रभान्विता
मग तिने अत्यंत तीव्र तप केले, जे देव-दानवांनाही दुष्कर होते. त्या तपाच्या आणि तेजाच्या प्रभावाने ती प्रभायुक्त झाली.
Verse 79
सूर्यतेजः प्रतीकाशा द्वितीय इव भास्करः । शुशुभे सा यथा दीप्ता परमं ध्यानमास्थिता
ती सूर्यतेजासारखी, जणू दुसरा भास्करच; अत्यंत दीप्त होऊन शोभू लागली आणि परम ध्यानात स्थित राहिली.
Verse 80
रूपेणाधिकतां याता तपसस्तेजसा तदा । तपोध्यानपरा सा च वायुभक्षा तपस्विनी
तेव्हा तपाच्या तेजाने तिचे रूप अधिकच श्रेष्ठ झाले. तप-ध्यानात तल्लीन ती तपस्विनी केवळ वायूवर उपजीविका करी.
Verse 81
अधिकं शुशुभे देवी दक्षस्य तनया तदा । सिद्धाश्च ऋषयः सर्वे देवाश्चापि महौजसः
तेव्हा देवी—दक्षाची कन्या—अधिकच तेजाने शोभून दिसली; आणि सर्व सिद्ध, सर्व ऋषी तसेच महातेजस्वी देवगणही तेथे उपस्थित होते।
Verse 82
स्तुवंति तां महाभागां रक्षंति च सुतत्पराः । पूर्णे वर्षशते तस्या विष्णुस्तत्र समागतः
ते त्या महाभागा देवीची स्तुती करीत आणि अत्यंत तत्परतेने तिचे रक्षण करीत. तिची पूर्ण शंभर वर्षे पूर्ण होताच तेथे विष्णू आले।
Verse 83
तामुवाच महाभागामदितिं तपसान्विताम् । देवि गर्भः सुसंपूर्णः सूतिकालः प्रवर्तते
तपस्यायुक्त महाभागा अदितीला तो म्हणाला—“देवी, गर्भ पूर्णपणे परिपक्व झाला आहे; आता प्रसवकाळ सुरू होत आहे।”
Verse 84
तवैव तपसा पुष्टस्तेजसा च प्रवर्द्धितः । अद्यैव गर्भमेतं त्वं मुंच मुंच यशस्विनि
हा गर्भ तुझ्याच तपस्येने पुष्ट झाला असून तुझ्या तेजाने वाढला आहे; हे यशस्विनी, आजच हा गर्भ सोड, सोड।
Verse 85
एवमाभाष्य देवेशः स जगाम स्वकं गृहम् । असूत पुत्रं सा देवी काले प्राप्ते महोदये
असे बोलून देवेश आपल्या धामास गेले. योग्य काळ येताच, शुभ महोदयात, त्या देवीने पुत्रास जन्म दिला।
Verse 86
सा पुत्रं दीप्तिसंयुक्तं द्वितीयमिव भास्करम् । सुभगं चारुसर्वांगं सर्वलक्षणसंयुतम्
तिने आपल्या पुत्राला तेजाने युक्त, जणू दुसरा सूर्यच असा पाहिला—अतिशय सुभग, सुंदर सर्वांगयुक्त आणि सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न।
Verse 87
चतुर्बाहुं महाकायं लोकपालं सुरेश्वरम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं चक्रपद्मसुहस्तकम्
तो चतुर्भुज, महाकाय, लोकपाल व सुरेश्वर होता; तेजाच्या ज्वाळांनी वेढलेला, ज्याच्या हातात चक्र व पद्म शोभत होते।
Verse 88
चंद्रबिंबानुकारेण वदनेन महामतिः । राजमानं महाप्राज्ञं तेजसा वैष्णवेन च
चंद्रमंडळासारख्या मुखाने युक्त तो महामती, महाप्राज्ञ, वैष्णव तेजाने दीप्त होऊन अत्यंत शोभून दिसत होता।
Verse 89
अन्यैश्च लक्षणैर्दिव्यैर्दिव्यभावैरलंकृतम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं चंद्रास्यं कमलेक्षणम्
इतर दिव्य लक्षणांनी व दिव्य भावांनी अलंकृत, सर्व लक्षणांनी परिपूर्ण—चंद्रमुख व कमलनयन।
Verse 90
आजग्मुस्ते त्रयो देवा ऋषयो वेदपारगाः । गंधर्वाश्च ततो नागाः सिद्धाविद्याधरास्तथा
मग ते तिघे देव आले; वेदपारंगत ऋषीही उपस्थित झाले. त्यानंतर गंधर्व, मग नाग, तसेच सिद्ध व विद्याधरही आले।
Verse 91
ऋषयः सप्त ते दिव्याः पूर्वापरमहौजसः । अन्ये च मुनयः पुण्याः पुण्यमंगलदायिनः
ते सात ऋषी दिव्य असून पूर्वापर काळीही परम तेजस्वी आहेत; तसेच इतरही पुण्य मुनि आहेत, जे पुण्य व मंगल प्रदान करणारे आहेत।
Verse 92
आजग्मुस्ते महात्मानो हर्षनिर्भरमानसाः । तस्मिञ्जाते महाभागे भगवंतो महौजसि
ते महात्मे हर्षाने भरलेल्या मनाने तेथे आले, जेव्हा तो महाभाग्यवान, महातेजस्वी भगवान प्रकट झाला।
Verse 93
आजग्मुर्देवताः सर्वे पर्वतास्तु तपस्विनः । क्षीराद्याः सागराः सर्वे नद्यश्चैव तथामलाः
सर्व देवता आले, तसेच तपस्वी पर्वतही आले; क्षीरसागरापासून सर्व सागर आले आणि तशीच निर्मळ नद्याही आल्या।
Verse 94
प्रीतिमंतस्ततः सर्वे ये चान्ये हि चराचराः । मंगलैस्तु महोत्साहं चक्रुः सर्वे सुरेश्वराः
तेव्हा सर्वजण प्रीतिमंत झाले—चराचर इतर सर्वही; आणि सर्व सुरेश्वरांनी मंगलकर्मांनी महान उत्साह (उत्सवभाव) निर्माण केला।
Verse 95
ननृतुश्चाप्सराः संघा गंधर्वा ललितं जगुः । वेदमंत्रैस्ततो देवा ब्राह्मणा वेदपारगाः
अप्सरांचे समूह नाचू लागले आणि गंधर्वांनी मधुर गान केले; मग देवांनी व वेदपारंगत ब्राह्मणांनी वेदमंत्रांचे जप-पाठ केले।
Verse 96
स्तुवंति तं महात्मानं सुतं वै कश्यपस्य च । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च वेदाश्चैव समागताः
ते कश्यपपुत्र त्या महात्म्याची स्तुती करू लागले. तेथे ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र आणि वेदही एकत्र जमले होते.
Verse 97
सांगोपांगैश्च संयुक्तास्तस्मिञ्जाते महौजसि । त्रैलोक्ये यानि सत्वानि पुण्ययुक्तानि सत्तम
तो महौजस्वी जन्मला तेव्हा त्रैलोक्यातील सर्व सत्त्वे अंगोपांगांसह पुण्ययुक्त झाली, हे सत्तम।
Verse 98
समागतानि तत्रैव तस्मिञ्जाते महौजसि । मंगलं चक्रिरे सर्वे गीतपुण्यैर्महोत्सवैः
तेथेच सर्वजण जमले; आणि त्या महौजस्वीच्या जन्मसमयी सर्वांनी पवित्र गीतांनी पुण्ययुक्त महोत्सव करून मंगलकर्मे केली.
Verse 99
हर्षेण निर्भराः सर्वे पूजयंतो महौजसः । ब्रह्माद्याश्च त्रयो देवाः कश्यपोथ बृहस्पतिः
सर्वजण हर्षाने भरून त्या महौजस्वीची पूजा करीत होते—ब्रह्मा आदी त्रिदेव, तसेच कश्यप आणि बृहस्पतीही.
Verse 100
चक्रिरे नामकर्माणि तस्यैव हि महात्मनः । वसुदत्तेति विख्यातो वसुदेति पुनस्तव
त्या महात्म्याचे नामकरण-संस्कार त्यांनी केले. तो ‘वसुदत्त’ या नावाने विख्यात झाला, आणि पुन्हा ‘वसुदेव’ असेही त्याला म्हणत, हे त्वा.
Verse 101
आखंडलेति तन्नाम मरुत्वान्नाम ते पुनः । मघवांश्च बिडौजास्त्वं पाकशासन इत्यपि
तुझे ‘आखण्डल’ असे नाव आहे; आणि पुन्हा ‘मरुत्वान्’ असेही म्हणतात. तू ‘मघवान्’, ‘बिडौजस्’ तसेच ‘पाकशासन’ ह्या नावांनीही प्रसिद्ध आहेस.
Verse 102
शक्रश्चैव हि विख्यात इंद्रश्चैवेति ते सुतः । इत्येतानि च नामानि तस्यैव च महात्मनः
हे पुत्रा, तो ‘शक्र’ म्हणूनही विख्यात आहे आणि ‘इंद्र’ म्हणूनही. ही सर्व नावे त्या महात्म्याचीच आहेत.
Verse 103
चक्रुश्च देवताः सर्वाः संतुष्टा हृष्टमानसाः । स्नानं तु कारयामासुः संस्काराणि महासुरः
सर्व देवता संतुष्ट होऊन हर्षितचित्त झाले. तेव्हा त्या महासुराने स्नान व संस्कारकर्मे करवून घेतली.
Verse 104
विश्वकर्माणमाहूय ददुराभरणानि च । तानि पुण्यानि दिव्यानि तस्मै ते तु महात्मने
त्यांनी विश्वकर्म्याला बोलावून आभूषणेही दिली; ती पुण्य व दिव्य अलंकार त्या महात्म्यास अर्पण केली.
Verse 105
जाते तस्मिन्महाभागे देवराजे महात्मनि । एवं मुदं ततः प्रापुः सर्वे देवा महौजसः
त्या महाभाग, महात्मा देवराजाचा जन्म होताच, सर्व महौजस्वी देवांना परम आनंद झाला.
Verse 106
पुण्ये तिथौ तथा ऋक्षे सुमुहूर्ते महात्मभिः । इंद्रत्वे स्थापितो देवैरभिषिक्तः सुमंगलैः
पुण्य तिथी, शुभ नक्षत्र व उत्तम मुहूर्तावर महात्म्यांनी त्यास इंद्रपदावर प्रतिष्ठित केले; आणि देवांनी अत्यंत मंगलमय अभिषेकविधीने त्याचा अभिषेक केला।
Verse 107
प्राप्तमैंद्रपदं तेन प्रसादात्तस्य चक्रिणः । तपश्चकार तेजस्वी वसुदत्तः सुरेश्वरः
त्या चक्रधारी प्रभूच्या कृपेने त्याने इंद्रपद प्राप्त केले; त्यानंतर तेजस्वी वसुदत्त, देवांमध्ये श्रेष्ठ, तपश्चर्या करू लागला।
Verse 108
उग्रेण तेजसा युक्तो वज्रपाशांकुशायुधः
उग्र तेजाने युक्त असा तो वज्र, पाश आणि अंकुश ही आयुधे धारण करी।
Verse 109
सूत उवाच । उग्रं समस्तं तपसः प्रभावं विलोक्य शुक्रो निजगाद गाथाम् । लोकेषु कोन्यो न भविष्यतीति यथा हि चायं च सुदर्शनीयः
सूत म्हणाले—तपस्येचा उग्र व पूर्ण प्रभाव पाहून शुक्राचार्यांनी ही गाथा म्हटली—“लोकांत याच्यासारखा दुसरा कोण होईल? कारण हा अत्यंत दर्शनीय आहे।”
Verse 110
विष्णोः प्रसादान्न परो महात्मा संप्राप्तमैश्वर्यमिहैव दिव्यम्
विष्णूच्या प्रसादाने तो महात्मा अनुपम आहे; याच लोकी त्याने दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त केले आहे।
Verse 111
अनेन तुल्यो न भविष्यतीति लोकेषु चान्यस्तपसोग्रवीर्यः
लोकांत त्याच्या समान उग्र तपोबल असलेला दुसरा कोणीही होणार नाही।