Adhyaya 47

Verse 1

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । सुकलोवाच । सुदेवा चारुसर्वांगी तामुवाचाथ सूकरीम् । पशुयोनिं गता त्वं हि कथं वदसि संस्कृतम्

सुकल म्हणाला—मग चारुसर्वांगी सुदेवा त्या सूकरीला म्हणाली—“तू पशुयोनीत गेलीस; तरीही शुद्ध संस्कृत कशी बोलतेस?”

Verse 2

एवंविधं महाज्ञानं कस्माद्भूतं वदस्व मे । कथं जानासि वै भर्तुश्चरित्रमात्मनः शुभे

मला सांग—असे महान ज्ञान तुला कुठून प्राप्त झाले? आणि हे शुभे, तू आपल्या पतीचे जीवनचरित्र कसे जाणतेस?

Verse 3

शूकर्युवाच । पशोर्भावेन मोहेन मुष्टाहं वरवर्णिनि । निहता खड्गबाणैश्च पतिता रणमूर्धनि

शूकरी म्हणाली—हे वरवर्णिनि, पशुभावाच्या मोहाने मी मुठी आवळून धावले; तलवारी व बाणांनी घायाळ होऊन रणांगणात कोसळले.

Verse 4

मूर्च्छयाभिपरिक्लिन्ना ज्ञानहीना वरानने । त्वयाभिषिक्ता येनाहं पुण्यहस्तेन सुंदरि

हे वरानने, मूर्च्छेने भिजून मी शुद्ध हरपून गेले होते; पण हे सुंदरि, तुझ्या पुण्यहस्ताने अभिषेक झाल्याने मला शुद्ध आली.

Verse 5

पुण्योदकेन शीतेन तव हस्तगतेन वै । अभिषिक्ते हि मे काये मोहो नष्टो विहाय माम्

तुझ्या हातातील थंड पुण्यजल माझ्या देहावर पडताच माझा मोह नष्ट झाला—जणू तो मला सोडून निघून गेला.

Verse 6

यथा विनाशं तेजोभिरंधकारः प्रयाति सः । तथा तवाभिषेकेण मम पापं गतं शुभे

जसा तेजकिरणांनी अंधार नष्ट होतो, तसा हे शुभे, तुझ्या अभिषेकाने माझे पाप दूर झाले।

Verse 7

प्रसादात्तव चार्वंगि लब्धं ज्ञानं पुरातनम् । पुण्यां गतिं प्रयास्यामि इति ज्ञातं मया शुभे

हे चार्वंगी, तुझ्या कृपेने मला प्राचीन ज्ञान प्राप्त झाले. हे शुभे, आता मला कळले की मी पुण्यगतीकडे जाईन।

Verse 8

श्रूयतामभिधास्यामि पूर्वं वृत्तांतमात्मनः । यत्कृतं तु मया भद्रे पापया दुष्कृतं बहु

ऐका—आता मी माझ्या पूर्वीच्या जीवनाचा वृत्तांत सांगतो. हे भद्रे, पापी होऊन मी अनेक दुष्कृत्ये केली।

Verse 9

कलिंगाख्ये महादेशे श्रीपुरंनाम पत्तनम् । सर्वसिद्धिसमाकीर्णं चतुर्वर्णनिषेवितम्

कलिंग नावाच्या महादेशात श्रीपुर नावाचे नगर आहे; ते सर्व सिद्धींनी परिपूर्ण व चारही वर्णांनी वसलेले आहे।

Verse 10

वसति स्म द्विजः कोपि वसुदत्त इति श्रुतः । ब्रह्माचारपरोनित्यं सत्यधर्मपरायणः

तेथे वसुदत्त नावाचा एक द्विज राहत असे. तो नित्य ब्रह्मचर्यपरायण व सत्यधर्मात दृढ होता।

Verse 11

वेदवेत्ता ज्ञानवेत्ता शुचिमान्गुणवान्धनी । धनधान्यसमाकीर्णः पुत्रपौत्रैरलंकृतः

तो वेदांचा जाणकार व खरे ज्ञान धारण करणारा होतो—शुद्ध, गुणवान् व धनवान्। धन-धान्याने समृद्ध होऊन पुत्र-पौत्रांनी अलंकृत होतो।

Verse 12

तस्याहं तनया भद्रे सोदरैः स्वजनबांधवैः । अलंकारैस्तु शृंगारैर्भूषितास्मि वरानने

हे भद्रे! मी त्याची कन्या आहे; माझ्या सख्ख्या भावांसह व स्वजन-बांधवांसह. हे सुंदरमुखी! मला आभूषणांनी व शृंगाराने भूषविले आहे.

Verse 13

सुदेवानाम मे तातश्चकार स महामतिः । तस्याहं दयिता नित्यं पितुश्चापि महामते

माझ्या पित्याने—त्या महामतीने—माझे नाव ‘सुदेवा’ ठेवले. हे महामते! मी पित्यालाही सदैव अत्यंत प्रिय होते.

Verse 14

रूपेणाप्रतिमा जाता संसारे नास्ति तादृशी । रूपयौवनगर्वेण मत्ताहं चारुहासिनी

रूपाने मी अनुपम झाले आहे; या संसारात माझ्यासारखी कोणी नाही. रूप-यौवनाच्या गर्वाने मत्त होऊन मी मोहक हास्य करते.

Verse 15

अहं कन्या सुरूपा वै सर्वालंकारशोभिता । मां च दृष्ट्वा ततो लोकाः सर्वे स्वजनवर्गकाः

मी एक कन्या आहे, खरोखरच सुरूप, सर्व आभूषणांनी शोभित. मला पाहून तेथील सर्व लोक आपल्या स्वजनवर्गासह आकृष्ट झाले.

Verse 16

मामेवं याचमानास्ते विवाहार्थे वरानने । याचिताहं द्विजैः सर्वैर्न ददाति पिता मम

हे वरानने! विवाहासाठी ते लोक मला असे वारंवार मागणी करीत आहेत; सर्व द्विजांनीही मला मागितले आहे, तरी माझे पिता मला (विवाहात) देत नाहीत।

Verse 17

स्नेहाच्चैव महाभागे मुमोह स महामतिः । न दत्ताहं तदा तेन पित्रा चैव महात्मना

हे महाभागे! स्नेहामुळे तो महामती मोहग्रस्त झाला; त्या वेळी त्या महात्मा पित्याने मला (विवाहात) दिले नाही।

Verse 18

संप्राप्तं यौवनं बाले मयि भावसमन्वितम् । रूपं मे तादृशं दृष्ट्वा मम माता सुदुःखिता

हे बाले! माझ्यात भावयुक्त यौवन आले; माझे असे रूप पाहून माझी माता अतिशय दुःखी झाली।

Verse 19

पितरं मे उवाचाथ कस्मात्कन्या न दीयते । त्वं कस्मै सुद्विजायैव ब्राह्मणाय महात्मने

मग मी माझ्या पित्याला म्हणालो—‘कन्या का दिली जात नाही? तू कोणत्या श्रेष्ठ द्विजाला, कोणत्या महात्मा ब्राह्मणाला तिला देणार आहेस?’

Verse 20

देहि कन्यां महाभाग संप्राप्ता यौवनं त्वियम् । वसुदत्तो द्विजश्रेष्ठः प्रत्युवाच द्विजोत्तमः

‘हे महाभाग! कन्या द्या—ही आता यौवनास प्राप्त झाली आहे।’ असे म्हणून द्विजश्रेष्ठ वसुदत्ताने द्विजोत्तमास उत्तर दिले।

Verse 21

मातरं मे महाभागे श्रूयतां वचनं मम । महामोहेनमुग्धोऽस्मि सुताया वरवर्णिनि

हे महाभाग्यवती माता, माझे वचन ऐका. हे सुंदरवर्णिनी, तुमच्या कन्येच्या विषयी महान् मोहाने मी पूर्णपणे मोहित झालो आहे.

Verse 22

यो मे गृहस्थो विप्रो वै भविष्यति शुभे शृणु । तस्मै कन्यां प्रदास्यामि जामात्रे तु न संशयः

हे शुभे, ऐक—जो माझ्यासाठी ब्राह्मण गृहस्थ होईल, त्यालाच मी निःसंशय माझी कन्या देईन; तोच माझा जावई होईल.

Verse 23

मम प्राणप्रिया चैषा सुदेवा नात्र संशयः । एवमूचे मदर्थे स वसुदत्तः पिता मम

“ही सुदेवा मला प्राणासारखी प्रिय आहे—यात संशय नाही।” असे माझ्यासाठी माझे पिता वसुदत्त म्हणाले.

Verse 24

कौशिकस्य कुले जातः सर्वविद्याविशारदः । ब्राह्मणानां गुणैर्युक्तः शीलवान्गुणवाञ्छुचिः

कौशिक कुलात जन्मलेला तो सर्व विद्यांत पारंगत होता. ब्राह्मणोचित गुणांनी युक्त, शीलवान, गुणवान आणि शुचिर्भूत होता.

Verse 25

वेदाध्ययनसंपन्नं पठमानं हि सुस्वरम् । भिक्षार्थं द्वारमायांतं पितृमातृविवर्जितम्

वेदाध्ययनाने संपन्न असा तो युवक मधुर स्वरात पठण करीत भिक्षेसाठी दाराशी आला; तो पितृ-मातृविहीन होता.

Verse 26

तं दृष्ट्वासमनुप्राप्तं रूपं वीक्ष्य महामतिः । तं प्रोवाच पिता एवं को भवान्वै भविष्यति

तो आलेला पाहून व त्याचे रूप न्याहाळून महामती पित्याने त्यास म्हटले—“तू खरोखर कोण आहेस, आणि पुढे काय होशील?”

Verse 27

किं ते नाम कुलं गोत्रमाचारं वद सांप्रतम् । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वसुदत्तमुवाच सः

“तुझे नाव, कुल, गोत्र आणि आचार काय? आत्ताच सांग.” पित्याचे वचन ऐकून तो मग वसुदत्तास म्हणाला.

Verse 28

कौशिकस्यान्वये जातो वेदवेदांगपारगः । शिवशर्मेति मे नाम पितृमातृविवर्जितः

मी कौशिक वंशात जन्मलो, वेद व वेदांगांत पारंगत आहे. माझे नाव शिवशर्मा; मी पितृ-मातृविहीन आहे.

Verse 29

संति मे भ्रातरश्चान्ये चत्वारो वेदपारगाः । एवं कुलं समाख्यातमाचारः कुलसंभवः

माझे आणखी चार भाऊ आहेत, ते सर्व वेदपारंगत आहेत. अशा रीतीने मी माझे कुल सांगितले; आचार हा कुलपरंपरेतूनच उत्पन्न होतो.

Verse 30

एवं सर्वं समाख्यातं पितरं शिवशर्मणा । शुभे लग्ने तिथौ प्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते

अशा प्रकारे शिवशर्म्याने पित्याला सर्व वृत्तांत सांगितला—शुभ लग्न व तिथी आलेली असता, आणि भगदेवतेचे नक्षत्र चालू असता.

Verse 31

पित्रा दत्तास्मि सुभगे तस्मै विप्राय वै तदा । पितृगेहे वसाम्येका तेन सार्धं महात्मना

हे सुभगे, त्या वेळी पित्याने मला त्या ब्राह्मणास विवाहार्थ दिले; तरीही मी पितृगृहात त्या महात्म्यासह एकटीच राहते।

Verse 32

नैव शुश्रूषितो भर्ता मया स पापया तदा । पितृमातृसुद्रव्येण गर्वेणापि प्रमोहिता

तेव्हा पापिणी मी माझ्या पतीची मुळीच शुश्रूषा केली नाही; आई-वडिलांच्या धनामुळे आलेल्या गर्वाने मी मोहित झाले।

Verse 33

अंगसंवाहनं तस्य न कृतं हि मया कदा । रतिभावेन स्नेहेन वचनेन मया शुभे

हे शुभे, मी कधीही त्याचे अंगसंवाहन केले नाही—ना रतिभावाने, ना स्नेहाने, ना मधुर वचनांनीही।

Verse 34

क्रूरबुद्ध्या हि दृष्टोसौ सर्वदा पापया मया । पुंश्चलीनां प्रसंगेन तद्भावं हि गता शुभे

पापिणी मी त्याच्याकडे नेहमी क्रूर बुद्धीनेच पाहिले; हे शुभे, पुंश्चली स्त्रियांच्या संगतीने मीही त्यांचाच स्वभाव धारण केला।

Verse 35

मातापित्रोश्च भर्तुश्च भ्रातॄणां हितमेव च । न करोम्यहमेवापि यत्रयत्र व्रजाम्यहम्

मी जिथेजिथे जाते, तिथेतिथे माझ्या आई-वडिलांचे, पतीचे आणि भावांचे हितकारक कार्यही मी स्वतः करत नाही।

Verse 36

एवं मे दुष्कृतं दृष्ट्वा शिवशर्मा पतिर्मम । स्नेहाच्छ्वशुरवर्गस्य मम भर्त्ता महामतिः

माझ्या हातून झालेले हे दुष्कृत्य पाहून माझे पती शिवशर्मा—महामती स्वामी—सासरकुळाविषयीच्या स्नेहामुळे तसेच वागले।

Verse 37

न किंचिद्वक्ति मां सोपि क्षमते दुष्कृतं मम । वार्यमाणा कुटुंबेन अहमेवं सुपापिनी

तेही मला काहीच बोलत नाहीत, तरी माझे दुष्कृत्य क्षमा करून सहन करतात. कुटुंबाने रोखले तरी मी अशीच—अतिपापी—राहते.

Verse 38

तस्य शीलं विदित्वा ते साधुत्वं शिवशर्मणः । पितामाता च मे सर्वे मम पापेन दुःखिताः

त्यांचे शील आणि शिवशर्मांची साधुता जाणून, माझ्या पापामुळे माझे आई-वडील व सर्वजण दुःखी झाले आहेत.

Verse 39

भर्त्ता मे दुष्कृतं दृष्ट्वा स्वगृहान्निर्गतो बहिः । तं देशं ग्राममेनं च परित्यज्य गतस्ततः

माझे दुष्कृत्य पाहून माझे पती घरातून बाहेर निघून गेले; तो प्रदेश आणि हे गावही सोडून तेथून प्रस्थान केले.

Verse 40

गते भर्तरि मे तातः संजातश्चिंतयान्वितः । मम दुःखेन दुःखात्मा यथा रोगेण पीडितः

माझे पती निघून गेल्यावर माझे वडील चिंतेने व्याकुळ झाले; माझ्या दुःखाने त्यांचे मन दुःखी झाले आणि ते जणू रोगाने पीडित झाले.

Verse 41

मम माता उवाचैनं भर्तारं दुःखपीडितम् । कस्माच्चिंतयसे कांत वद दुःखं ममाग्रतः

माझ्या मातेनं दुःखाने पीडित त्या पतीला म्हटलं— “हे कांता, तू कशाला चिंता करतोस? माझ्यासमोर तुझं दुःख सांग.”

Verse 42

वसुदत्त उवाचैनां मातरं मम नंदने । सुतां त्यक्त्वा गतो विप्रो जामाता शृणु वल्लभे

वसुदत्त म्हणाला— “माझ्या नंदनात ही माता आहे. ब्राह्मण जावई पत्नीला (माझ्या मुलीला) टाकून निघून गेला. हे वल्लभे, ऐक.”

Verse 43

इयं पापसमाचारा निर्घृणा पापचारिणी । अनया हि परित्यक्तः शिवशर्मा महामतिः

ही स्त्री पापाचारी, निर्दयी व दुष्कर्म करणारी आहे; हिच्यामुळेच महामती शिवशर्मा परित्यक्त झाला आहे.

Verse 44

समस्तस्य कुटुंबस्य दाक्षिण्येन महामतिः । ममायं स द्विजः कांते सुदेवां नैव भाषते

साऱ्या कुटुंबावर दाक्षिण्य दाखवून तो महामती आहे; हे कांते, माझा तो द्विज सुदेवाशी मुळीच बोलत नाही.

Verse 45

वसते सौम्यभावेन नैव निंदति कुत्सति । सुदेवां पापसंचारां स वै पंडितबुद्धिमान्

तो सौम्यभावाने राहतो; ना निंदा करतो ना अपमान. सुदेवा पापमार्गी असली तरी तो खरोखर पंडितबुद्धिमान आहे.

Verse 46

भविष्यति त्वियं दुष्टा सुदेवा कुलनाशिनी । अहमेनां परित्यज्य व्रजामि गृहवासिनि

ही सुदेवा पुढे दुष्टा होऊन कुलनाशिनी ठरेल. म्हणून, हे गृहिणी, हिला त्यागून मी निघून जातो.

Verse 47

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानातील सुकलाचरित्राचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 48

तावद्विलाडयेत्पुत्रं यावत्स्यात्पंचवार्षिकः । शिक्षाबुद्ध्या सदा कांत पुनर्मोहेन पोषयेत्

पुत्र पाच वर्षांचा होईपर्यंत त्याच्याशी खेळून लाड करावा. पण त्यानंतर, हे प्रिये, शिक्षेच्या बुद्धीने त्याचे पालन करावे; मोहाने नव्हे.

Verse 49

स्नानाच्छादनकैर्भक्ष्यैर्भोज्यैः पेयैर्न संशयः । गुणेषु योजयेत्कांत सद्विद्यासु च तं सुतम्

स्नान, वस्त्र, खाद्य, भोज्य व पेय देऊन—निःसंशय—हे कांत, त्या पुत्राला सद्गुणांत व सद्विद्यांतही प्रवृत्त करावे.

Verse 50

गुणशिक्षार्थंनिर्मोहः पिता भवति सर्वदा । पालने पोषणे कांत संमोहः परिजायते

गुणशिक्षेसाठी पिता नेहमी निर्मोह असावा; पण पालन-पोषणात, हे कांत, मोहासक्ती उत्पन्न होते.

Verse 51

सगुणं न वदेत्पुत्रं कुत्सयेच्च दिनेदिने । काठिन्यं च वदेन्नित्यं वचनैः परिपीडयेत्

पुत्राचे गुण सांगत बोलू नये; दिवसेंदिवस त्याला धारेवर धरावे। नेहमी कठोर वचनांनी त्याला पीडा देऊ नये.

Verse 52

यथाहि साधयेन्नित्यं सुविद्यां ज्ञानतत्परः । अभिमानेच्छलेनापि पापं त्यक्त्वा प्रदूरतः

जसा ज्ञानतत्पर साधक नित्य उत्तम विद्या साधतो, तसा अभिमानाच्या निमित्तानेही पाप दूरून टाकावे.

Verse 53

नैपुण्यं जायते नित्यं विद्यासु च गुणेषु च । माता च ताडयेत्कन्यां स्नुषां श्वश्रूर्विताडयेत्

विद्या व सद्गुणांनी नित्य कौशल्य परिपक्व होते. म्हणून माता कन्येला शिस्त लावो, आणि सासूनेही सुनेला तशीच शिस्त लावावी.

Verse 54

गुरुश्च ताडयेच्छिष्यं ततः सिध्यंति नान्यथा । भार्यां च ताडयेत्कांत अमात्यं नृपतिस्तथा

गुरूने शिष्याला शिक्षेसाठी दंड द्यावा; तेव्हाच सिद्धी होते, अन्यथा नाही—असे म्हणतात. तसेच पतीने पत्नीला व राजाने मंत्र्याला दंड द्यावा.

Verse 55

हयं च ताडयेद्धीरो गजं मात्रो दिनेदिने । शिक्षाबुद्ध्या प्रसिध्यंति ताडनात्पालनाद्विभो

हे विभो, धीर व विवेकी पुरुषाने घोडा व हत्ती यांना रोज मर्यादेत शिस्त लावावी. शिक्षेच्या बुद्धीने दंड व पालन—दोन्हीने ते सुसंस्कृत होतात.

Verse 56

त्वयेयं नाशिता नाथ सर्वदैव न संशयः । सार्धं सुब्राह्मणेनापि भवता शिवशर्मणा

हे नाथ! तिलाच तूच नाश केला आहे—यात कधीही संशय नाही. तू शिवशर्मा त्या सद्ब्राह्मणासह मिळून हे कृत्य केलेस.

Verse 57

निरंकुशा कृता गेहे तेन नष्टा महामते । तावद्धि धारयेत्कन्यां गृहे कांतवचः शृणु

हे महामते! घरात तिला निरंकुश सोडल्यामुळे ती नष्ट झाली. म्हणून कन्येला घरात संयमात ठेवावे—हे हितवचन ऐक.

Verse 58

अष्टवर्षान्विता यावत्प्रबलां नैव धारयेत् । पितुर्गेहस्थिता पुत्री यत्पापं हि प्रकुर्वती

ती आठ वर्षांची होईपर्यंत तिच्यावर कठोर बंधने लादू नयेत. पित्याच्या घरी राहणारी कन्या स्वभावतः कधी पाप करून बसू शकते.

Verse 59

उभाभ्यामपि तत्पापं पितृभ्यामपि विंदति । तस्मान्न धार्यते कन्या समर्था निजमंदिरे

ते पाप दोघांनाही लागते आणि माता-पित्यांनाही ते भोगावे लागते. म्हणून समर्थ असली तरी कन्येला स्वतःच्या घरात (अविवाहित) ठेवू नये.

Verse 60

यस्य दत्ता भवेत्सा च तस्य गेहे प्रपोषयेत् । तत्रस्था साधयेत्कांतं सगुणं भक्तिपूर्वकम्

ज्याला ती विवाहाने दिली आहे, त्याच्याच घरी तिचे पालनपोषण व निर्वाह व्हावा. तेथे राहून ती सगुण, साक्षात् प्रिय प्रभूची भक्तिपूर्वक आराधना करो.

Verse 61

कुलस्य जायते कीर्तिः पिता सुखेन जीवति । तत्रस्था कुरुते पापं तत्पापं भुंजते पतिः

तिच्यामुळे कुलाची कीर्ती वाढते आणि पिता सुखाने जगतो; पण ती स्त्री तेथे राहून पाप करील तर त्या पापाचा भोग पतीलाच भोगावा लागतो।

Verse 62

तत्रस्था वर्द्धते नित्यं पुत्रैः पौत्रैः सदैव सा । पिता कीर्तिमवाप्नोति सुतायाः सुगुणैः प्रिय

तेथे राहून ती पुत्र-पौत्रांमुळे नित्य वाढत-फुलत राहते। हे प्रिय, कन्येच्या सद्गुणांमुळे पितालाही कीर्ती प्राप्त होते।

Verse 63

तस्मान्न धारयेत्कांत गेहे पुत्रीं सभर्तृकाम् । इत्यर्थे श्रूयते कांत इतिहासो भविष्यति

म्हणून, हे प्रिय, पतीची इच्छा धरणारी कन्या घरात ठेवू नये। याच अर्थाने, हे प्रिय, एक इतिहास ऐकू येतो—पुढे कथा सांगितली जाईल।

Verse 64

अष्टविंशतिके प्राप्ते युगे द्वापरके महान् । उग्रसेनस्य वीरस्य यदुज्येष्ठस्य यत्प्रभो

अठ्ठाविसावे द्वापरयुग प्राप्त झाल्यावर, हे प्रभो, यदूंमध्ये ज्येष्ठ अशा वीर उग्रसेनाच्या येथे तो महान् (पुरुष) प्रकट झाला।

Verse 65

चरित्रं ते प्रवक्ष्यमि शृणुष्वैकमना द्विज

मी तुला हे चरित्र सांगतो; हे द्विज, एकाग्र मनाने ऐक।