Adhyaya 37

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । एवं वेनस्य चैवासीत्सृष्टिरेव महात्मनः । धर्माचारं परित्यज्य कथं पापमतिर्भवेत्

ऋषी म्हणाले—महात्मा वेनाची सृष्टीच अशी होती तर मग धर्माचार सोडून तो पापबुद्धीचा कसा झाला?

Verse 2

सूत उवाच । ज्ञानविज्ञानसंपन्ना मुनयस्तत्त्ववेदिनः । शुभाशुभं वदंत्येवं तन्न स्यादिह चान्यथा

सूत म्हणाला—ज्ञान-विज्ञानाने संपन्न, तत्त्ववेत्ते मुनी शुभ-अशुभ यथार्थ सांगतात; येथे अन्यथा होणे शक्य नाही.

Verse 3

तप्यमानेन तेनापि सुशंखेन महात्मना । दत्तः शापः कथं विप्रा न यथावच्च जायते

हे विप्रहो! तपश्चर्येत असलेल्या त्या महात्मा सुशंखाने दिलेला शाप यथाविधी फल न पावता कसा राहील?

Verse 4

वेनस्य पातकाचारं सर्वमेव वदाम्यहम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे प्रजापाले महात्मनि

वेनाच्या पापमय आचरणाचे सर्व काही मी सांगतो—त्या धर्मज्ञ, महात्मा, प्रजापालक राजाच्या राज्यकाळात.

Verse 5

पुरुषः कश्चिदायातश्छद्म लिंगधरस्तदा । नग्नरूपोवमहाकायःवशिरोमुंडो महाप्रभः

तेव्हा एक पुरुष आला—छद्म संन्यासी-लिंग धारण केलेला; नग्नरूप, महाकाय, मुंडित शिराचा आणि महातेजस्वी.

Verse 6

मार्जनीं शिखिपत्राणां कक्षायां स हि धारयन् । गृहीतं पानपात्रं तु नालिकेरमयं करे

मोरपिसांनी बनवलेली झाडू काखेत धरून तो उभा होता आणि हातात नारळाच्या कवचाचे पानपात्र घेतले होते.

Verse 7

पठमानो ह्यसच्छास्त्रं वेदधर्मविदूषकम् । यत्र वेनो महाराजस्तत्रायातस्त्वरान्वितः

वेदधर्माला कलुषित करणारे असत् शास्त्र पठत तो जिथे महाराज वेन होता तिथे घाईघाईने जाऊन पोहोचला.

Verse 8

सभायां तस्य वेनस्य प्रविवेश स पापवान् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं वेनः प्रश्नं तदाकरोत्

वेनाच्या सभेत तो पापी पुरुष प्रवेशला। त्याला तेथे आलेला पाहून वेनाने त्याला तेव्हा प्रश्न केला।

Verse 9

भवान्को हि समायात ईदृग्रूपधरो मम । सभायां वर्तमानस्य पुरः कस्मात्समागतः

तू कोण आहेस, जो असा रूप धारण करून येथे आला आहेस? मी सभेत उपस्थित असताना कोणत्या कारणाने माझ्यासमोर आला आहेस?

Verse 10

को वेषः किं नु ते नाम को धर्मः कर्म ते वद । को वेदस्ते क आचारः किं तपः का प्रभावना

तुझा वेष कोणता आणि तुझे नाव काय? सांग—तुझा धर्म व तुझे कर्म काय? तुझा वेद कोणता, तुझा आचार काय, तुझे तप काय आणि तुझी प्रभावशक्ती काय?

Verse 11

किं ज्ञानं कः प्रभावस्ते किं सत्यं धर्मलक्षणम् । तत्त्वं सर्वं समाचक्ष्व ममाग्रे सत्यमेव च

ज्ञान काय आणि तुझी खरी शक्ती कोणती? सत्य काय आणि धर्माचे लक्षण काय? माझ्यासमोर सर्व तत्त्वे सांग आणि फक्त सत्यच बोल.

Verse 12

श्रुत्वा वेनस्य तद्वाक्यं पापो वाक्यमुदाहरत् । पातक उवाच । करोष्येवं वृथा राज्यं महामूढो न संशयः

वेनाची ती वाणी ऐकून पापाने उत्तर दिले. पातक म्हणाला—‘अशा रीतीने तू व्यर्थच राज्य करशील; निःसंशय तू महामूढ आहेस.’

Verse 13

अहं धर्मस्य सर्वस्वमहं पूज्यतमोसुरैः । अहं ज्ञानमहं सत्यमहं धाता सनातनः

मी धर्माचे परम सार व सर्वस्व आहे; असुरांनाही मी अत्यंत पूज्य आहे. मी ज्ञान आहे, मी सत्य आहे; मी सनातन धाता व विधाता आहे.

Verse 14

अहं धर्मं अहं मोक्षः सर्वदेवमयो ह्यहम् । ब्रह्मदेहात्समुद्भूतः सत्यसंधोऽस्मि नान्यथा

मीच धर्म, मीच मोक्ष; खरोखर मी सर्व देवतामय आहे. ब्रह्मदेहातून उत्पन्न होऊन मी सत्यसंध आहे—याव्यतिरिक्त नाही.

Verse 15

जिनरूपं विजानीहि सत्यधर्मकलेवरम् । मामेव हि प्रधावंति योगिनो ज्ञानतत्पराः

जिनरूप ओळख—जो सत्य व धर्ममय देहधारी आहे; कारण ज्ञानतत्पर योगी निश्चयाने केवळ माझ्याकडेच धाव घेतात.

Verse 16

वेन उवाच । तवैव कीदृशं कर्म किं ते दर्शनमेव च । किमाचारो वदस्वैहि इत्युक्तं तेन भूभुजा

वेन म्हणाला—“तुझे कर्म कसे आहे? तुझे दर्शन कोणते? आणि तुझा आचार काय? येथे सांग.” असे त्या राजाने विचारले.

Verse 17

पातक उवाच । अर्हंतो देवता यत्र निर्ग्रंथो दृश्यते गुरुः । दया चैव परो धर्मस्तत्र मोक्षः प्रदृश्यते

पातक म्हणाला—“जिथे अर्हंत देवता म्हणून पूजिले जातात, जिथे निर्ग्रंथ गुरु म्हणून दिसतो, आणि जिथे दयाच परमो धर्म मानला जातो—तेथे मोक्ष प्रकट दिसतो.”

Verse 18

दर्शनेस्मिन्न संदेह आचारान्प्रवदाम्यहम् । यजनं याजनं नास्ति वेदाध्ययनमेव च

या दर्शनात संशय नाही; मी योग्य आचार सांगतो. येथे न यजन, न याजन—केवळ वेदाध्ययनच विधेय आहे.

Verse 19

नास्ति संध्या तपो दानं स्वधास्वाहाविवर्जितम् । हव्यकव्यादिकं नास्ति नैव यज्ञादिका क्रिया

‘स्वधा’ व ‘स्वाहा’ उच्चारांशिवाय येथे न संध्या-उपासना, न तप, न दान. देव-पितृनिमित्त हव्य-कव्य नाही, आणि यज्ञादि कोणतीही क्रिया नाही.

Verse 20

पितॄणां तर्पणं नास्ति नातिथिर्वैश्वदेविकम् । क्षपणस्य वरा पूजा अर्हतो ध्यानमुत्तमम्

क्षपणासाठी न पितृतर्पण, न अतिथिसत्कार, न वैश्वदेवविधी. त्याची श्रेष्ठ पूजा म्हणजे उत्तम सेवा, आणि परम साधना म्हणजे अर्हताचे ध्यान.

Verse 21

अयं धर्मसमाचारो जैनमार्गे प्रदृश्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं निजधर्मस्यलक्षणम्

हा धर्मसमाचार जैनमार्गात दिसून येतो. अशा रीतीने मी तुला निजधर्माची लक्षणे सर्वथा सांगितली.

Verse 22

वेन उवाच । वेदप्रोक्तो यथा धर्मो यत्र यज्ञादिकाः क्रियाः । पितॄणां तर्पणं श्राद्धं वैश्वदेवं न दृश्यते

वेन म्हणाला—जिथे वेदप्रोक्त धर्म आहे आणि यज्ञादि कर्मे होतात, तिथे पितृतर्पण, श्राद्ध व वैश्वदेव दिसत नाहीत.

Verse 23

न दानं तप एवास्ति क्वास्ते धर्मस्य लक्षणम् । वद सत्यं ममाग्रे तु दयाधर्मं च कीदृशम्

दानही नाही, तपही नाही, तर तुझ्या धर्माची लक्षणे कुठे आहेत? माझ्यासमोर सत्य सांग—हा दयाधर्म कसा आहे?

Verse 24

पातक उवाच । पंचतत्त्वप्रवृद्धोयं प्राणिनां काय एव च । आत्मा वायुस्वरूपोयं तेषां नास्ति प्रसंगता

पातक म्हणाला—प्राण्यांचा हा देह पंचतत्त्वांनीच बनून वाढलेला आहे. पण आत्मा वायुस्वरूप आहे; आत्मा व देह यांचा खरा संबंध नाही.

Verse 25

यथा जलेषु भूतानामपिसंगमवेहि तत् । जायते बुद्बुदाकारं तद्वद्भूतसमागमः

जसे पाण्यात भूतांचा संग बुडबुड्यासारखा आकार घेतो, तसेच देहधारी प्राण्यांचा समागमही क्षणभंगुर—बुडबुड्यासारखा आहे.

Verse 26

पृथ्वीभावो रजःस्थस्तु चापस्तत्रैव संस्थिताः । ज्योतिस्तत्र प्रदृश्येत सुवायुर्वर्तते त्रिषु

पृथ्वी-तत्त्व रजोगुणात स्थित आहे आणि आपही तेथेच प्रतिष्ठित आहेत. तेथे तेज प्रकट होते, आणि शुभ वायु त्या तिघांत वावरते.

Verse 27

आकाशमावृणोत्पश्चाद्बुद्बुदत्वं प्रजायते । अप्सुमध्ये प्रभात्येव सुतेजो वर्तुलं वरम्

नंतर ते आकाशाला आच्छादित करते आणि मग बुडबुड्याची अवस्था उत्पन्न होते. पाण्याच्या मध्यभागी ते उत्तम, तेजस्वी, वर्तुळाकार तेजच चमकते.

Verse 28

क्षणमात्रं प्रदृश्येत क्षणान्नैव च दृश्यते । तद्वद्भूतसमायोगः सर्वत्र परिदृश्यते

हे केवळ क्षणभर दिसते आणि पुढल्याच क्षणी दिसेनासे होते। तसेच भूततत्त्वांचा संयोग सर्वत्र क्षणभंगुर म्हणूनच दिसून येतो।

Verse 29

अंतकाले प्रयात्यात्मा पंच पंचसु यांति ते । मोहमुग्धास्ततो मर्त्या वर्तंते च परस्परम्

अंतकाळी आत्मा निघून जातो आणि पाच (तत्त्व/इंद्रिये) आपापल्या पाचांत विलीन होतात। मग मोहाने मुग्ध झालेले मर्त्य परस्परांत गुंतून फिरत राहतात।

Verse 30

श्राद्धं कुर्वंति मोहेन क्षयाहे पितृतर्पणम् । क्वास्ते मृतः समश्नाति कीदृशोऽसौ नृपोत्तम

मोहाने लोक क्षयाहे (अमावास्येला) श्राद्ध व पितृतर्पण करतात। तो मृत कुठे बसून ते भोगतो? आणि तो कसा पुरुष आहे, हे नृपोत्तम?

Verse 31

किं ज्ञानं कीदृशं कायं केन दृष्टं वदस्व नः । मिष्टान्नं भोजयित्वा च तृप्ता यांति च ब्राह्मणाः

आम्हाला सांगा—ते ज्ञान काय, तो देहरूप कसा, आणि ते कोणी पाहिले? आणि मिष्टान्न घालून ब्राह्मणांना जेववल्यावर तेही तृप्त होऊन निघून जातात।

Verse 32

कस्य श्राद्धं प्रदीयेत सा तु श्रद्धा निरर्थिका । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि वेदानां कर्म दारुणम्

श्राद्ध कोणाला द्यावे? अशी श्रद्धा तर निरर्थक ठरेल। आता मी दुसरे सांगतो—वेदोक्त कठोर व दारुण कर्मधर्म।

Verse 33

यदातिथिर्गृहे याति महोक्षं पचते द्विजः । अजं वा राजराजेंद्र अतिथिं परिभोजयेत्

जेव्हा घरी अतिथी येतो, तेव्हा द्विजाने महिष (म्हैस) शिजवावी; किंवा, हे राजराजेंद्र, बकरा शिजवून अतिथीला यथायोग्य भोजन घालावे।

Verse 34

अश्वमेधमखे अश्वं गोमेधे वृषमेव च । नरमेधे नरं राजन्वाजपेये तथा ह्यजान्

अश्वमेध यज्ञात अश्व, गोमेधात वृषभ; नरमेधात नर—आणि हे राजन्, वाजपेयातही तसेच बकऱ्यांचे (आहुतीचे) विधान सांगितले आहे।

Verse 35

राजसूये महाराज प्राणिनां घातनं बहु । पुंडरीके गजं हन्याद्गजमेधेऽथ कुंजरम्

हे महाराज, राजसूयात प्राण्यांचा फार वध होतो. पुंडरीक कर्मात हत्तीचा वध करतात, आणि गजमेध यज्ञातही कुंजर (हत्ती) वध करतात।

Verse 36

सौत्रामण्यां पशुं मेध्यं मेषमेव प्रदृश्यते । नानारूपेषु सर्वेषु श्रूयतां नृपनंदन

सौत्रामणी यागात मेध्य (शुद्ध) पशू म्हणून केवळ मेष (मेंढा)च दिसतो. अनेक रूपांची चर्चा आहे—हे नृपनंदन, सर्व वृत्तांत ऐक।

Verse 37

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । वेनोपाख्याने सप्तत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्र-संहितेच्या भूमिखंडात ‘वेनोपाख्यान’ नावाचा सदतीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 38

ज्ञेयं तदन्नमुच्छिष्टं क्रियते भूरिभोजनम् । अत्यंतदोषहीनांस्तान्हिंसंति यन्महामखे

ज्या अन्नामुळे अतिभोजन केले जाते ते उच्छिष्ट (अशुद्ध) जाणावे; कारण त्या महायज्ञात ते सर्वथा दोषरहित प्राण्यांची हिंसा करतात.

Verse 39

तत्र किं दृश्यते धर्मः किं फलं तत्र भूपते । पशूनां मारणं यत्र निर्दिष्टं वेदपंडितैः

हे भूपते! जिथे वेदपंडितांनी पशूंचे मारण निर्दिष्ट केले आहे, तिथे कोणता धर्म दिसतो आणि तिथे कोणते फळ उत्पन्न होईल?

Verse 40

तस्माद्विनष्टधर्मं च न पुण्यं मोक्षदायकम् । दयां विना हि यो धर्मः स धर्मो विफलायते

म्हणून धर्मरहित (धर्मविनष्ट) पुण्य मोक्ष देणारे नाही; दयेविना जो धर्म केला जातो तो धर्म निष्फळ ठरतो.

Verse 41

जीवानां पालनं यत्र तत्र धर्मो न संशयः । स्वाहाकारः स्वधाकारस्तपः सत्यं नृपोत्तम

जिथे जीवांचे पालन-रक्षण होते तिथे निःसंशय धर्म आहे; ‘स्वाहा’ व ‘स्वधा’चा उच्चार, तप आणि सत्य—हे नृपोत्तम—हेही धर्मच होय.

Verse 42

दयाहीनं चापलं स्यान्नास्ति धर्मस्तु तत्र हि । एते वेदा न वेदाः स्युर्दया यत्र न विद्यते

जिथे दया नाही तिथे चंचलता उत्पन्न होते आणि तिथे खरोखर धर्म नसतो; जिथे दया नाही तिथे हे वेदही वेद राहत नाहीत.

Verse 43

दयादानपरो नित्यं जीवमेव प्ररक्षयेत् । चांडालोऽप्यथ शूद्रो वा स वै ब्राह्मण उच्यते

जो नित्य दया व दानात तत्पर राहून सर्व जीवांचे रक्षण करतो—तो चांडाळ असो वा शूद्र—तोच खरा ब्राह्मण म्हणतात।

Verse 44

ब्राह्मणो निर्दयो यो वै पशुघातपरायणः । स वै सुनिर्दयः पापी कठिनः क्रूरचेतनः

जो ब्राह्मण निर्दयी होऊन पशुहिंसेत रमतो, तो अत्यंत निर्दय, पापी, कठोर व क्रूरचित्त असतो।

Verse 45

वंचकैः कथितो वेदो यो वेदो ज्ञानवर्जितः । यत्र ज्ञानं भवेन्नित्यं तत्र वेदः प्रतिष्ठति

वंचकांनी ‘वेद’ म्हटले तरी जो ज्ञानरहित आहे तो वेद नव्हे; जिथे नित्य ज्ञान असते तिथेच वेद प्रतिष्ठित असतो।

Verse 46

दयाहीनेषु वेदेषु विप्रेषु च महामते । नास्ति सत्यं क्रिया तत्र वेदविप्रेषु वै तदा

हे महामते! जेव्हा वेद व विप्र दयाहीन होतात, तेव्हा तिथे ना सत्य उरते ना धर्मक्रिया; अशा वेद-विप्रांत तसेच होते।

Verse 47

वेदा न वेदा राजेंद्र ब्राह्मणाः सत्यवर्जिताः । दानस्यापि फलं नास्ति तस्माद्दानं न दीयते

हे राजेंद्र! ब्राह्मण सत्यरहित झाले तर वेदही जणू वेद राहत नाहीत; तेव्हा दानाचेही फळ नसते, म्हणून अशा वेळी दान देऊ नये।

Verse 48

यथा श्राद्धस्य वै चिह्नं तथा दानस्य लक्षणम् । जिनस्यापि च यद्धर्मं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

जसे श्राद्धाची स्पष्ट चिन्हे असतात, तसेच खऱ्या दानाचीही निश्चित लक्षणे असतात। तसेच जिनदेवांनी सांगितलेला जो धर्म आहे, तोच भोग आणि मोक्ष—दोन्ही देणारा आहे।

Verse 49

तवाग्रेऽहं प्रवक्ष्यामि बहुपुण्यप्रदायकम् । आदौ दया प्रकर्तव्या शांतभूतेन चेतसा

तुमच्या समोर मी सांगतो—जे बहुपुण्य देणारे आहे। सर्वप्रथम शांत व स्थिर चित्ताने दया आचरावी।

Verse 50

आराधयेद्धृदा देवं जिनं येन चराचरम् । मनसा शुद्धभावेन जिनमेकं प्रपूजयेत्

ज्यांच्या द्वारा चराचर जग धारण होते त्या जिनदेवाची हृदयाने आराधना करावी। शुद्ध भाव व निर्मळ मनाने एकमेव जिनदेवाची भक्तिभावाने पूजा करावी।

Verse 51

नमस्कारः प्रकर्तव्यस्तस्य देवस्य नान्यथा । मातापित्रोस्तु वै पादौ कदा नैव प्रवंदयेत्

त्या देवालाच नमस्कार करावा, अन्यथा नाही। पण माता-पित्यांच्या चरणांना कधीही वंदन न करता राहू नये।

Verse 52

अन्येषामपि का वार्ता श्रूयतां राजसत्तम । वेन उवाच । एते विप्राश्च आचार्या गंगाद्याः सरितस्तथा

इतरांची गोष्टच कशाला? ऐका, हे राजश्रेष्ठ। वेन म्हणाला—हे विप्र आणि आचार्य आहेत, तसेच गंगा इत्यादी नद्या आहेत।

Verse 53

वदंति पुण्यतीर्थानि बहुपुण्यप्रदानि च । तत्किं वदस्व सत्यं मे यदि धर्ममिहेच्छसि

लोक म्हणतात की पुण्यतीर्थे फार पुण्य देतात. तर तू येथे धर्म इच्छित असशील, तर मला सत्य सांग—ते नेमके काय आहे?

Verse 54

पातक उवाच । आकाशाद्वै महाराज मेघा वर्षंति वै जलम् । भूमौ हि पर्वतेष्वेवं सर्वत्र पतिते जलम्

पातक म्हणाला—हे महाराज, आकाशातून मेघ निश्चयच जलवृष्टी करतात. ते जल भूमीवर व पर्वतांवर सर्वत्र पडून यथायोग्य वाहू लागते.

Verse 55

स आप्लाव्य ततस्तिष्ठेद्दयां सर्वत्र भावयेत् । नद्यः पापप्रवाहास्तु तासु तीर्थं श्रुतं कथम्

स्नान करून मग स्थिर उभे राहून सर्वांप्रती दयाभाव करावा. पण नद्या तर पाप वाहून नेणाऱ्या प्रवाह आहेत; मग त्यांत तीर्थ कसे म्हणतात?

Verse 56

जलाशया महाराज तडागाः सागरास्तथा । पृथिव्याधारकाश्चैव गिरयो अश्मराशयः

हे महाराज, जलाशय—तलाव व सागर—तसेच पृथ्वीला धारण करणारे पर्वत आणि दगडांचे राशी—हे सर्व असेच समजावे.

Verse 57

नास्त्येतेषु च वै तीर्थं जलैर्जलदमुत्तमम् । स्नाने यदा महत्पुण्यं कस्मान्मत्स्येषु वै नहि

या जलांमध्ये तीर्थ नाही; जलच सर्वोत्तम आहे. जर स्नानाने महान पुण्य मिळते, तर मग माशांमध्येही ते का नसावे?

Verse 58

दृष्टा स्नानेन वै सिद्धिर्मीनाः शुद्ध्यंति नान्यथा । यत्र जिनस्तत्र तीर्थं तत्र धर्मः सनातनः

स्नानानेच सिद्धी होते, असे खरोखर दिसून येते; मासे पाण्यानेच शुद्ध होतात, अन्यथा नाही. जिथे जिन आहेत तिथे तीर्थ; तिथेच सनातन धर्म वास करतो.

Verse 59

तपोदानादिकं सर्वं पुण्यं तत्र प्रतिष्ठितम्

तप, दान इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारे सर्व पुण्य तेथेच प्रतिष्ठित आहे.

Verse 60

एको जिनः सर्वमयो नृपेंद्र नास्त्येव धर्मं परमं हि तीर्थम् । अयं तु लाभः परमस्तु तस्माद्ध्य्यास्व नित्यं सुसुखो भविष्यसि

हे नृपेंद्र! एकच जिन सर्वमय व सर्वकारण आहेत; तीर्थापेक्षा श्रेष्ठ असा परम धर्म नाही. म्हणून हा परम लाभ आहे—त्यांचे नित्य ध्यान कर; तू खरोखर सुखी होशील.

Verse 61

विनिंद्य धर्मं सकलं सवेदं दानं सपुण्यं परयज्ञरूपम् । पापस्वभावैर्बहुबोधितो नृपस्त्वंगस्य पुत्रो भुवि तेन पापिना

वेदांसह संपूर्ण धर्माची निंदा करून, आणि दानाला—जे स्वतः पुण्य व परम यज्ञस्वरूप आहे—तिरस्कार करून, पृथ्वीवर अङ्गाचा पुत्र असा एक राजा होता; पापस्वभाव असलेल्या त्या पाप्याने वारंवार बोध केल्याने तोही पापी झाला.