The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये महेशस्य मन्त्रं सर्वार्थसाधकम् । यं समाराध्य मनुजो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—आता मी महेशाचा सर्वार्थसाधक मंत्र सांगतो; ज्याची भक्तिभावाने आराधना केल्यास मनुष्य भोग आणि मोक्ष—दोन्ही प्राप्त करतो ॥ १ ॥

Verse 2

हृदयं सबकः सूक्ष्मो लांतोऽनन्तान्वितो मरुत् । पंचाक्षरो मनुः प्रोक्तस्ताराद्योऽयं षडक्षरः ॥ २ ॥

‘हृदय’ मंत्र ‘सबक’ नावाचा असून तो अत्यंत सूक्ष्म आहे; ‘मरुत्’ मंत्र ‘अनंत’युक्त होऊन ‘लाँ’ ने समाप्त होतो. ‘मनु’ पाच अक्षरी सांगितला आहे, आणि हा (दुसरा) मंत्र ‘तारा’ म्हणजे ‘ॐ’ ने आरंभ होऊन सहा अक्षरी आहे ॥ २ ॥

Verse 3

वामदेवी मुनीश्छन्दः पंक्तिरीशोऽस्य देवता । षड्भिर्वर्णैः षडङ्गानि कुर्यान्मंत्रेण देशिकः ॥ ३ ॥

या मंत्राचे ऋषी वामदेवी, छंद मुनिश, आणि देवता पंक्ती-ईश आहेत. मंत्रातील सहा वर्णांनी दीक्षित देशिकाने षडंग-न्यास करावा ॥ ३ ॥

Verse 4

मंत्रवर्णादिकान्न्यस्येन्मंत्रमूर्तिर्यथाक्रमम् । तर्जनीमध्ययोरंत्यानामिकांगुष्ठके पुनः ॥ ४ ॥

मंत्रातील वर्ण इत्यादींचा यथाक्रम न्यास करावा, ज्यायोगे मंत्रमूर्ती प्रतिष्ठित होते. पुन्हा (न्यास) तर्जनी व मध्यमेवर, तसेच अनामिका व अंगठ्यावर करावा ॥ ४ ॥

Verse 5

ताः स्युस्तत्पुरुषाघोरभववामेशसंज्ञिकाः । वक्त्रहृत्पादगुह्येषु निजमूर्द्धनि ताः पुनः ॥ ५ ॥

या शक्ती ‘तत्पुरुष’, ‘अघोर’, ‘भव’ आणि ‘वामेश’ या नावांनी ओळखल्या जातात। त्यांचा न्यास मुखी, हृदयी, पादांमध्ये व गुह्यप्रदेशी करावा, आणि पुन्हा स्वतःच्या मस्तकीही स्थापावा।

Verse 6

प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पंचसु । मन्त्रांगानिन्यसेत्पश्चाज्जातियुक्तानि षट् क्रमात् ॥ ६ ॥

नंतर पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर आणि मध्य—या पाच मुखांवर मंत्राचे अंगन्यास करावा। त्यानंतर क्रमाने ‘जाती’सहित त्या सहा भागांचेही विन्यास करावा।

Verse 7

कुर्वीत गोलकन्यासं रक्षायै तदनन्तरम् । हृदि वक्त्रेंऽसयोरूर्वोः कंठे नाभौ द्विपार्श्वयोः ॥ ७ ॥

यानंतर रक्षणासाठी ‘गोलक-न्यास’ करावा। तो हृदयात, मुखात, दोन्ही खांद्यांवर, दोन्ही उरूंवर, कंठात, नाभीत आणि दोन्ही पार्श्वांवर विन्यस्त करावा।

Verse 8

पृष्ठे हृदि तथा मूर्ध्नि वदने नेत्रयोर्नसोः । दोःपत्संधिषु साग्रेषु विन्यसेत्तदनन्तरम् ॥ ८ ॥

मग त्वरितच पाठीवर, हृदयात व मस्तकशिखरी न्यास करावा; मुखावर, नेत्रांवर व नासिकेवरही करावा; तसेच बाहू व पायांच्या सांध्यांमध्ये, अग्रभागांसह, विन्यास करावा।

Verse 9

शिरोवदनहृत्कुक्षिसोरुपादद्वये पुनः । हृदि वक्त्रांबुजे टंकमृगा भयवरेष्वथ ॥ ९ ॥

पुन्हा दोन्ही पादांमध्ये, उरूंमध्ये, कुक्षीत, हृदयात, मुखात व शिरात (न्यास/भावना करावी)। नंतर हृदयात आणि मुखकमळात अङ्कुश, मृग, अभयमुद्रा व वरमुद्रा—या चिन्हांचे ध्यान करावे।

Verse 10

वक्त्रांसहृत्सपादोरुजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । मूलमन्त्रस्य षड वर्णान्यथावद्देशिकोत्तमः ॥ १० ॥

उत्तम देशिकाने विधिपूर्वक क्रमाने मूलमंत्रातील सहा अक्षरांचा न्यास मुख, खांदे, हृदय, पाय, मांड्या व उदर येथे करावा।

Verse 11

मूर्ध्नि भालोदरांसेषु हृदये ताः पुनर्न्यसेत् । पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्वीत व्यापकं सुधीः ॥ ११ ॥

पुन्हा त्या शक्तींचा न्यास शिर, कपाळ, उदर, खांदे व हृदय येथे करावा; नंतर याच मंत्राने बुध्दिमान साधक व्यापक न्यास करावा।

Verse 12

नमोस्त्वनंतरूपाय ज्योतिर्लिंगामृतात्मने । चतुर्मूर्तिवपुश्छायाभासितांगाय शंभवे ॥ १२ ॥

अनंतरूप, ज्योतिर्लिंगरूपी अमृतस्वरूप, चतुर्मूर्ती देहाच्या छाया-प्रभेने उजळलेल्या अंगांचा शंभू यांस नमस्कार असो।

Verse 13

एवं न्यस्तशरीरोऽसौ चिन्तयेत्पार्वतीपतिम् । ध्यायेन्नित्यं महेशानं रौप्यपर्वतसन्निभम् ॥ १३ ॥

अशा रीतीने शरीरात न्यास करून तो पार्वतीपतीचे चिंतन करावे; रौप्य पर्वतासारख्या तेजस्वी महेशानाचे नित्य ध्यान करावे।

Verse 14

चारुचंद्रावतंसं च रत्नाकल्पोज्ज्वलांगकम् । परश्वधवराभीतिमृगहस्तं शुभाननम् ॥ १४ ॥

ज्यांच्या मस्तकी सुंदर चंद्रकलेचे अलंकार, ज्यांचे अंग रत्नालंकारांनी उजळलेले, ज्यांच्या हाती परशु, वरमुद्रा, अभयमुद्रा व मृग—असा शुभ मुख असलेला।

Verse 15

पद्मासीनं समंतात्तु स्तुतं सुमनसां गणैः । व्याघ्रकृत्तिं वसानं च विश्वाद्यं विश्वरूपकम् ॥ १५ ॥

कमलासनावर विराजमान, सर्व बाजूंनी सुमनस्क जनसमूहांनी स्तुत, व्याघ्रचर्म धारण करणारा—तोच विश्वाचा आदिकारण आणि विश्वरूप परमेश्वर आहे।

Verse 16

त्रिनेत्रं पंचवक्त्रं च सर्वभीतिहरं शिवम् । तत्त्वलक्षं जपेन्मंत्रं दीक्षितः शैववर्त्मना ॥ १६ ॥

शैवमार्गाने दीक्षित साधकाने त्रिनेत्र, पंचवक्त्र, सर्वभीतिहर शिवाचे ध्यान करून तत्त्वलक्षण मंत्राचा जप करावा।

Verse 17

तावत्संख्यसहस्राणि जुहुयात्पायसैः शुभैः । ततः सिद्धो भवेन्मन्त्रः साधकाऽभीष्टसिद्धिदः ॥ १७ ॥

त्या संख्येइतक्या सहस्र आहुती शुभ पायसाने द्याव्यात; मग मंत्र सिद्ध होऊन साधकास अभिष्ट सिद्धी देतो।

Verse 18

देवं संपूजयेत्पीठे वामादिनवशक्तिके । वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलपदादिका ॥ १८ ॥

वामा इत्यादी नवशक्तियुक्त पीठावर देवाचे सम्यक पूजन करावे—वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली, कलपदा इत्यादी।

Verse 19

विकारिण्याह्वया प्रोक्ता बलाद्या विकरिण्यथ । बलप्रमथनी पश्चात्सर्वभूतदमन्यथ ॥ १९ ॥

एक शक्ती ‘विकारिणी’ या नावाने सांगितली आहे; पुढे ‘बला’ व ‘विकरिणी’; त्यानंतर ‘बलप्रमथनी’ आणि मग ‘सर्वभूतदमनी’ असे कथन आहे।

Verse 20

मनोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस्य शक्तयः । नमो भगवते पश्चात्सकलादि वदेत्ततः ॥ २० ॥

‘मनोन्मनी’ इत्यादी शैवपीठाच्या शक्ती म्हणून सांगितल्या आहेत। त्यानंतर ‘नमो भगवते’ हा मंत्र उच्चारून मग ‘सकल’ आदि क्रमाने पठण करावे॥२०॥

Verse 21

गुणात्मशक्तिभक्ताय ततोऽनंताय तत्परम् । योगपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः ॥ २१ ॥

गुणस्वरूप शक्तीच्या भक्तास नमस्कार; नंतर अनंतास नमस्कार; आणि त्या परम तत्त्वास नमस्कार। पुन्हा योगपीठस्वरूप प्रभूस ‘तारा’ आदि मंत्रांनी वंदन केले जाते॥२१॥

Verse 22

अमुना मनुना दद्यादासनं गिरिजापतेः । मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तत्रावाह्य यजेच्छिवम् ॥ २२ ॥

याच मंत्रानेच गिरिजापती (शिव) यांना आसन अर्पण करावे। मूलमंत्राने मूर्तीचा संकल्प करून तेथे आवाहन करून शिवपूजन करावे॥२२॥

Verse 23

कर्णिकायां यजेन्मूर्तिरीशमीशानदिग्गजम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं दिक्षु तत्पुरुषादिका ॥ २३ ॥

कमळाच्या कर्णिकेत ईशस्वरूप मूर्तीची पूजा करावी, ईशान दिशेच्या दिग्गजासह। त्यांना शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी ध्यावे; आणि इतर दिशांत ‘तत्पुरुष’ आदि रूपे स्थापावीत॥२३॥

Verse 24

पीतांजनश्वेतरक्ताः प्रधानसदृशायुधाः । चतुर्वक्त्रसमायुक्ता यथावत्ताः प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥

त्यांना पीत, श्वेत व रक्त वर्णयुक्त, प्रधान देवासारखी आयुधे धारण करणारे, आणि चतुर्मुखी असे मानून विधिपूर्वक भक्तीने पूजावे॥२४॥

Verse 25

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । अङ्गानि केसरस्थानि विघ्नेशान्पन्नगान्यजेत् ॥ २५ ॥

मंडल/वेदीच्या कोपऱ्यांत निवृत्ती इत्यादी तेजोमय कलांचे क्रमाने पूजन करावे. केसर-स्थानी ठेवलेल्या अंगांचीही आराधना करावी आणि विघ्नेश व नागदेवतांचे पूजन करावे.

Verse 26

अनंतं सुखनामानं शिवोत्तममनंतरम् । एकनेत्रमेकरुद्रं त्रिमूर्तिं तदनंतरम् ॥ २६ ॥

तो अनंत आहे, सुख-नामस्वरूप आहे; परम शिव, ज्याचा अंत नाही। तो एकनेत्र, एकरुद्र आणि त्रिमूर्तीही आहे; पुढेही त्याचे स्तवन अनंतच आहे.

Verse 27

पश्चाच्छीकंठनामानं शिखंडिनमिति क्रमात् । रक्तपीतसितारक्तकृष्णरक्तांजनासितान् ॥ २७ ॥

नंतर क्रमाने ‘श्रीकंठ’ नावाचा आणि ‘शिखंडी’ असे म्हटले आहे. पुढे ते लाल, पिवळे, शुभ्र, लाल, कृष्ण, लाल, अंजन-श्याम आणि काळे असे वर्णिले आहेत.

Verse 28

किरीटार्पितबालेंदून्पद्मस्थान्भूषणान्वितान् । त्रिनेत्राञ्छूलवज्रास्त्रचापहस्तान्मनोरमान् ॥ २८ ॥

मनोहर देवता दिसले—ज्यांच्या मुकुटांवर बालचंद्र अर्पित होता, जे कमळासनावर विराजमान, भूषणांनी विभूषित, त्रिनेत्र आणि हातात शूल, वज्रास्त्र व धनुष्य धारण करणारे होते.

Verse 29

उत्तरादि यजेत्पश्चाद्रुद्रं चंडेश्वरं पुनः । ततो नंदिमहाकालौ गणेशं वृषभं पुनः ॥ २९ ॥

उत्तर दिशेपासून आरंभ करून देवतांचे पूजन करावे; नंतर रुद्र व पुन्हा चंडेश्वर यांचे पूजन करावे. त्यानंतर नंदी व महाकाल, मग गणेश आणि पुन्हा वृषभ यांचे पूजन करावे.

Verse 30

अथ भृंगिं रिटिं स्कंदमेतान्पद्मासनस्थितान् । स्वर्णतोयारुणश्याममुक्तेंदुसितपाटलान् ॥ ३० ॥

त्यानंतर भृंगी, रिटी आणि स्कंद—पद्मासनावर विराजमान—यांचे ध्यान/चित्रण करावे; ज्यांची प्रभा सुवर्णजलासारखी, अरुण, श्याम-नील, तसेच मोत्यासारखी, चंद्रशुभ्र व पाटलवर्ण आहे।

Verse 31

इंद्रादयस्ततः पूज्या वज्राद्यायुधसंयुताः । इत्थं संपूजयेद्देवं सहस्रं नित्यशो जपेत् ॥ ३१ ॥

यानंतर इंद्रादी देवांची—वज्रादि आयुधांनी युक्त—पूजा करावी। अशा प्रकारे देवाची सम्यक् पूजा करून दररोज सहस्र वेळा जप करावा।

Verse 32

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नुयाद्वांछितं श्रियम् । द्विसहस्रं जपन् रोगान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ३२ ॥

सर्व पापांपासून मुक्त होऊन साधक इच्छित श्री-समृद्धी प्राप्त करतो। दोन सहस्र जप केल्यास रोगांपासूनही मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 33

त्रिसन्मंत्रं जपन्मंत्रं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । सहस्रवृद्धया प्रजपन्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ३३ ॥

मंत्राचा तीनदा शुद्ध जप केल्यास दीर्घायुष्य प्राप्त होते। सहस्रगुण वाढ करून जप केल्यास सर्व कामना पूर्ण होतात।

Verse 34

आज्यान्वितैस्तिलैः शुद्धैर्जुहुयाल्लक्षमादरात् । उत्पातजनितान् क्लेशान्नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥

तुपयुक्त शुद्ध तिळांनी आदरपूर्वक एक लक्ष आहुती द्याव्यात। त्यामुळे उत्पातांमुळे उत्पन्न झालेले क्लेश नष्ट होतात—यात संशय नाही।

Verse 35

शतलक्षं जपन्साक्षाच्छिवो भवति मानवः । षडक्षरः शक्तिरुद्धः कथितोऽष्टाक्षरो मनुः ॥ ३५ ॥

जो एक लक्ष वेळा जप करतो तो मनुष्य साक्षात् शिवतुल्य होतो. षडाक्षर हे अंतःस्थ बंधित शक्तिरूप असे सांगितले आहे आणि अष्टाक्षर हे ‘मनु’ म्हणजे मंत्र म्हणून कथिले आहे.

Verse 36

ऋषिश्छन्दः पुरा प्रोक्तो देवता स्यादुमापतिः । अंगानि पूर्वमुक्तानि सौम्यमीशं विचिंतयेत् ॥ ३६ ॥

ऋषी व छंद पूर्वीच सांगितले आहेत; येथे देवता उमापती (शिव) आहेत. पूर्वोक्त अंगांचे आचरण करून सौम्य, मंगलमय ईश्वराचे ध्यान करावे.

Verse 37

बंधूकाभं त्रिनेत्रं च शशिखंडधरं विभुम् । स्मेरास्यं स्वकरैः शूलं कंपालं वरदाभये ॥ ३७ ॥

मी त्या सर्वव्यापी प्रभूचे ध्यान करतो—जो बंधूकपुष्पासारखा अरुणवर्णी, त्रिनेत्रधारी, मस्तकी चंद्रकलाधारी आहे; मंदस्मितमुखी असून स्वहस्तांनी त्रिशूल, कपाल आणि वरद व अभय मुद्रा धारण करतो.

Verse 38

वहंतं चारुभूपाढ्यं वामोरुस्थाद्रिकन्यया । भुजेनाश्लिष्टदेहं तं चिंतयेन्मनसा हृदि ॥ ३८ ॥

हृदयात मनाने त्या सुंदर प्रभूचे ध्यान करावे—जो राजवैभवाने शोभायमान आहे; ज्याच्या वाम ऊरूवर गिरिकन्या विराजमान असून आपल्या भुजांनी त्याच्या देहाला आलिंगन देते.

Verse 39

मनुलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं यथाविधि । जुहुयान्मान्मधुससिक्तैरारग्वधसमिद्वरैः ॥ ३९ ॥

मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; त्यानंतर विधिपूर्वक एक हजार आहुती द्याव्यात—मधाने सिक्त केलेल्या उत्तम आरग्वध समिधांनी हवन करावे.

Verse 40

प्राक्प्रोक्ते पूजयेत्पीठे गंधपुष्पैरुमापतिम् । अंगावृतैर्बहिः पूज्या हृल्लेखाद्या यथापुरा ॥ ४० ॥

पूर्वी सांगितलेल्या पीठावर गंध‑पुष्पांनी उमापती शिवाची विधिपूर्वक पूजा करावी. आणि बाहेर हृल्लेखा इत्यादी देवतांची त्यांच्या-त्यांच्या अंगावरणांसह, पूर्वोक्त विधानाप्रमाणे पूजा करावी.

Verse 41

मध्यप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु विधानतः । यजेत्पूर्वादिपत्रेषु वृषभाद्याननुक्रमात् ॥ ४१ ॥

विधानानुसार मध्य, पूर्व, दक्षिण, उत्तर व पश्चिम या स्थानी पूजा करावी. आणि पूर्वादी पाकळ्यांवर वृषभापासून आरंभ करून इतर राशींचे क्रमाने पूजन करावे.

Verse 42

शूलटंकाक्षवलयकमंडलुलसत्करम् । रक्ताकारं त्रिनयनं चंडेशमथ पूजयेत् ॥ ४२ ॥

नंतर शूल, टंक, अक्ष (जपमाळ), वलय व कमंडलूने शोभणारे हात असलेल्या, रक्तवर्ण, त्रिनयन चंडेशाचे पूजन करावे.

Verse 43

चक्रशंखाभयाभीष्टकरां मरकतप्रभाम् । दुर्गां प्रपूजयेत्सौम्यां त्रिनेत्रां चारुभूषणाम् ॥ ४३ ॥

चक्र, शंख, अभय व अभीष्ट वर देणारे कर असलेली, मरकतप्रभा, सौम्य, त्रिनेत्री व सुंदर भूषणांनी विभूषित दुर्गा देवीची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 44

कल्पशाखांतरे घंटां दधानं द्वादशेक्षणम् । बालार्काभं शिशुं कांतंषण्मुखं पूजयेत्ततः ॥ ४४ ॥

त्यानंतर कल्प-रचनेच्या मधल्या शाखेत, घंटा धारण करणारा, द्वादश नेत्रांचा, उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शिशुरूप, कांत व षण्मुख देवाचे पूजन करावे.

Verse 45

नंदितं च यजेत्सौम्यां । रत्नभूषणमंडितम् परश्वधवराभीतिटंकिनं श्यामविग्रहम् ॥ ४५ ॥

सौम्य ‘नंदित’ रूपाचीही पूजा करावी—रत्नजडित भूषणांनी अलंकृत, परशु धारण करणारा, वर देणारा, अभयमुद्रा दर्शविणारा, लहान घंटा धारण करणारा आणि श्यामविग्रह असलेला।

Verse 46

पाशांकुशवराभीष्टधारिणं कुंकुमप्रभम् । विघ्ननायकमभ्यर्चेच्चंद्रार्द्धकृतशेखरम् ॥ ४६ ॥

पाश व अंकुश धारण करणारा, वर व अभीष्ट देणारा, कुंकुमप्रभेने तेजस्वी, विघ्ननायक गणेश—ज्याच्या शिरोभूषणात अर्धचंद्र आहे—त्याची भक्तिभावाने अर्चना करावी।

Verse 47

श्यामं रक्तोत्पलकरं वामांकन्यस्ततत्करम् । द्विनेत्रं रक्तवस्त्राढ्यं सेनापतिमथार्चयेत् ॥ ४७ ॥

नंतर सेनापतीची पूजा करावी—श्यामवर्ण, हातात रक्तकमळ धारण करणारा, डावा हात डाव्या मांडीवर ठेवलेला, द्विनेत्री आणि लाल वस्त्रांनी समृद्ध असा ध्यान करावा।

Verse 48

ततोऽष्टमातरः पूज्या ब्राह्याद्याः प्रोक्तलक्षणाः । इंद्रादिकान्लोकपालान्स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् ॥ ४८ ॥

त्यानंतर ब्राह्मी आदि, ज्यांची लक्षणे सांगितली आहेत, त्या अष्टमातृकांची पूजा करावी. तसेच इंद्र आदि लोकपालांचीही त्यांच्या त्यांच्या दिशांत विधिपूर्वक अर्चना करावी।

Verse 49

वज्रादीनि तदस्त्राणि तद्बहिः क्रमतोऽर्चयेत् । एवं यो भजते मन्त्री देवं शंभुमुमापतिम् ॥ ४९ ॥

मग वज्र इत्यादी त्यांची आयुधे, त्या अंतःपरिसराच्या बाहेर, क्रमाने अर्चावीत. अशा प्रकारे मंत्रविद साधक उमा-पती देव शंभूचे भजन करतो।

Verse 50

स भवेत्सर्वलोकानां सौभाग्यश्रेयसां पदम् । सांतसद्यांतसंयुक्तो बिन्दुभूषितमस्तकः ॥ ५० ॥

तो सर्व लोकांसाठी सौभाग्य व खरे श्रेय यांचे धाम होतो; योग्य आद्य-अंत वर्णांनी संयुक्त आणि मस्तकावर पवित्र बिंदू-तिलकाने भूषित असतो।

Verse 51

प्रासादाख्यो मनुः प्रोक्तो भजतां सर्वसिद्धिदः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगविधिरीरितः ॥ ५१ ॥

‘प्रासाद’ नावाचा हा मंत्र सांगितला आहे; भक्तिभावाने भजणाऱ्यांना तो सर्व सिद्धी देतो। सहा दीर्घ स्वरांनी युक्त बीजाने षडंग-विधी प्रतिपादित आहे।

Verse 52

षडर्णवत्तु मुन्याद्याः प्रोक्ताश्चास्यापि नारद । ईशानाद्या न्यसेन्मूर्तीरंगुष्ठादिषु देशिकः ॥ ५२ ॥

हे नारद! येथेही षडर्ण-विधानाप्रमाणे मुनि इत्यादींचे कथन केले आहे. तसेच देशिक आचार्याने अंगठा इत्यादी बोटांवर ईशानादि देवमूर्तींचा न्यास करावा।

Verse 53

ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोरं तदनंतरम् । वामदेवाह्वयं सद्योजातबीजं क्रमाद्विदुः ॥ ५३ ॥

क्रमाने ते जाणतात—प्रथम ‘ईशान’, मग ‘तत्पुरुष’, त्यानंतर ‘अघोर’, मग ‘वामदेव’ नावाचा, आणि शेवटी ‘सद्योजात’चे बीजमंत्र।

Verse 54

उकाराद्यैः पञ्चह्रस्वौर्विलोमान्संयुतं च यत् । तत्तदंगुलिभिर्भूयस्तत्तदिकान्न्यसेत् ॥ ५४ ॥

‘उ’ पासून सुरू होणाऱ्या पाच ह्रस्व स्वरांनी, तसेच उलट क्रमाने संयोगाने जे वर्ण बनतात तेही घेऊन—पुन्हा त्या-त्या बोटांवर क्रमाने त्यांचा न्यास करावा।

Verse 55

शिरोवदनहृद्गुह्यपाददेशे यथाक्रमात् । उर्द्धप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥ ५५ ॥

क्रमाने शिर, मुख, हृदय, गुह्य-प्रदेश व पाद-प्रदेश येथे—ऊर्ध्व, पूर्व, दक्षिण, उत्तर व पश्चिमाभिमुख मुखे स्थित आहेत।

Verse 56

ततः प्रविन्यसेद्विद्वानष्टत्रिंशत्कलास्तनौ । ईशानाद्या ऋचः सम्यगंगुलीषु यथाक्रमात् ॥ ५६ ॥

त्यानंतर विद्वान साधकाने देहावर अष्टत्रिंशत् कलांचा सम्यक् न्यास करावा; आणि ईशानापासून आरंभ करून ऋचा मंत्र बोटांमध्ये क्रमाने स्थापावेत।

Verse 57

अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं न्यसेद्देशिकसत्तमः । मूर्द्धास्यहृदयांभोजगुह्यपादे तु ताः पुनः ॥ ५७ ॥

श्रेष्ठ देशिकाने अंगठ्यापासून कनिष्ठेपर्यंत न्यास करावा; आणि नंतर त्याच (मंत्रशक्ती) पुन्हा शिर, मुख, हृदयकमळ, गुह्य-प्रदेश व पादांवर स्थापाव्यात।

Verse 58

वक्त्रे मूर्धादिषु न्यस्य भूयोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् । तारपंचकमुच्चार्य सर्वज्ञाय हृदीरितम् ॥ ५८ ॥

मुख, शिर इत्यादींवर न्यास करून पुन्हा अंग-न्यासांची रचना करावी। पंचतार उच्चारून सर्वज्ञ प्रभूस हृदयातून उद्गीत मंत्र जपावा।

Verse 59

अमृते तेजो मालिनि तृप्तायेति पदं पुनः । तदंते ब्रह्मशिरसे शिरोगं ज्वलितं ततः ॥ ५९ ॥

पुन्हा ‘अमृते, तेजः, मालिनि, तृप्ताय’ ही पदे उच्चारावीत। त्याच्या शेवटी ब्रह्मशिरस्-रूप शिरोमंत्र शिरावर स्थापावा; तेव्हा तो तेजस्वी होतो।

Verse 60

शिखिं शिखाय परतोऽनादिबोधाय तच्छिखा । वज्रिणे वज्रहस्ताय स्वतंत्राय तनुच्छदम् ॥ ६० ॥

शिखाधारी, शिखायुक्त परात्पर, अनादि-बोध जागविणारा त्या शिखारूप तेजस्वी प्रभूस नमस्कार। वज्रधारी, वज्रहस्त, स्वतंत्र स्वामी, देहधारणाचे आवरण व आधार—त्यांना प्रणाम।

Verse 61

सौं सौं हौमिति संभाष्य परतो तों गुह्यशक्तये । नेत्रमुक्तं श्लीपशुं हुं फडंते नेत्रं शक्तये ॥ ६१ ॥

“सौं सौं हौं” ही बीजाक्षरे उच्चारून, नंतर गुह्य-शक्तीसाठी “तों”चा विन्यास करावा. पुढे नेत्र-शक्तीसाठी “हुं फट्” अंतयुक्त नेत्र-मंत्राचा प्रयोग करून नेत्र-ऊर्जा मुक्त/सक्रिय करावी।

Verse 62

अस्त्रमुक्तं षडंगानि कुर्यादेवं समाहितः । पूर्वदक्षिणपश्चात्प्राक्सौम्यमध्येषु पंचसु ॥ ६२ ॥

अस्त्र-मंत्राचा विमोचन करून, साधक एकाग्रचित्ताने षडंग (सहायक क्रिया) करावी. हे पाच स्थानी—पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर आणि मध्य—विधिपूर्वक करावे।

Verse 63

वक्त्रेषु पंच विन्यस्येदीशानस्य कलाः क्रमात् । ईशानः सर्वविद्यानां शशिनी प्रथमा कला ॥ ६३ ॥

पाच मुखांमध्ये पाच कलांचा विन्यास करून, ईशानाच्या कलांना क्रमाने स्थापावे. ईशान सर्व विद्यांचा स्वामी आहे, आणि ‘शशिनी’ ही त्याची पहिली कला आहे।

Verse 64

ईश्वरः सर्वभूतानां मंगला तदनंतरम् । ब्रह्माधिपतिः शब्दांते ब्रह्मणोऽधिपतिः पुनः ॥ ६४ ॥

तो सर्व भूतांचा ईश्वर आहे; त्यानंतर त्याचे नाव ‘मंगला’ असे म्हटले आहे. पवित्र शब्दाच्या अंतास तो ‘ब्रह्माधिपती’; आणि पुन्हा तो ‘ब्रह्माचाही अधिपती’ आहे।

Verse 65

ब्रह्मेष्टदा तृतीयास्याच्छिवो मे अस्तु तत्परा । मरीचिः कथिता विप्र चतुर्थी च सदाशिवे ॥ ६५ ॥

‘ब्रह्मेष्टदा’ हा तृतीय विन्यास म्हणून करावा; माझा शिव त्यातच परम तन्मय असो. हे विप्र, या क्रमात मरीचि कथित आहे आणि चतुर्थ विन्यास सदाशिवात करावा.

Verse 66

अंशुमालिन्यथ परा प्रणवाद्या नमोन्विताः । पूर्वपश्चिमयाम्योदग्वक्त्रेषु तदनंतरम् ॥ ६६ ॥

यानंतर ‘अंशुमालिनी’ इत्यादी परा (मंत्रमाला) आणि मग प्रणव ‘ॐ’ ने आरंभ होऊन ‘नमः’ युक्त पुढील माला—ही पूर्व, पश्चिम, दक्षिण व उत्तर मुखांवर क्रमाने विन्यस्त करावी।

Verse 67

चतस्रो विन्यसेन्मंत्री पुरुषस्य कलाः क्रमात् । आद्या तत्पुरुषायेति विद्महे शांतिरीरिता ॥ ६७ ॥

मंत्रज्ञ साधकाने पुरुषाच्या चार कलांचा क्रमाने विन्यास करावा. पहिली—‘तत्पुरुषाय इति विद्महे’—असा जप; हाच शांतीचा प्रयोग म्हणून सांगितला आहे.

Verse 68

महादेवाय शब्दांते धीमहि स्यात्ततः परम् । विद्या द्वितीया कथिता तन्नो रुद्रः पदं ततः ॥ ६८ ॥

पवित्र शब्दाच्या शेवटी ‘महादेवाय’ म्हणत ‘धीमहि’—आपण ध्यान करावे; त्यातून परात्पर प्राप्त होते. ही द्वितीया विद्या सांगितली आहे; पुढे ‘तन्नो रुद्रः’—रुद्र आम्हांस ते पद प्रदान करो.

Verse 69

प्रतिष्ठा कथिता पश्चात्तृतीया स्यात्प्रचोदयात् । निवृत्तिस्तत्परा सर्वा प्रणवाद्या नमोन्विता ॥ ६९ ॥

प्रतिष्ठेचे निरूपण झाल्यावर तृतीय पाठ ‘प्रचोदयात्’ असा करावा. सर्व निवृत्ती त्या परात्परावरच केंद्रित आहे; हा प्रणव ‘ॐ’ ने आरंभ होऊन ‘नमः’ युक्त असतो.

Verse 70

हृदि चांसद्वये नाभिकुक्षौ पृष्ठेऽथ वक्षसि । अथोरसि कला न्यस्येदष्टौ मंत्री यथाविधि ॥ ७० ॥

मग हृदयात, दोन्ही खांद्यांवर, नाभी व उदरात, पाठीवर आणि वक्षस्थळी—अशा रीतीने देहावर—मंत्रज्ञ साधकाने विधिपूर्वक अष्टकलांचा न्यास करावा।

Verse 71

अघोरेभ्यस्तथा पूर्वमीरिता प्रथमा कला । अथ घोरेभ्य इत्यंते मोहास्यात्तदनंतरम् ॥ ७१ ॥

पूर्वी ‘अघोरेभ्यः’ पासून आरंभ करून पहिली कला सांगितली. नंतर ‘घोरेभ्यः’ येथे समाप्त झाल्यावर, त्यानंतर तत्क्षणी मोह उत्पन्न होतो.

Verse 72

अघोरांते क्षमा पश्चात्तृतीया परिकीर्तिता । घोरतरेभ्यो निद्रा स्यात्सर्वेभ्यः सर्वतत्परा ॥ ७२ ॥

अघोरा-अवस्थेच्या शेवटी ‘क्षमा’ ही तिसरी म्हणून कीर्तिली आहे. अधिक घोर अवस्थांपलीकडे ‘निद्रा’ असते; ती सर्वथा त्या तत्त्वात परायण व सर्वांवर अधिष्ठात्री आहे.

Verse 73

व्याधिस्तु पंचमी प्रोक्ता शर्वेभ्यस्तदनंतरम् । मृत्युर्निगदिता षष्ठी नमस्ते अस्तु तत्परम् ॥ ७३ ॥

‘व्याधि’ ही पाचवी म्हणून सांगितली आहे, त्या सर्वांनंतर तत्क्षणी. ‘मृत्यू’ सहावी म्हणून निगदित. त्या परम तत्त्वात परायण असणाऱ्या तुला नमस्कार असो.

Verse 74

क्षुधा स्यात्सप्तमी रुद्ररूपेभ्यः कथिता तृषा । अष्टमी कथिता एताध्रुवाद्या नमसान्विताः ॥ ७४ ॥

रुद्ररूपांमध्ये सातवी ‘क्षुधा’ (भूक) सांगितली आहे आणि आठवी ‘तृषा’ (तहान) कथिली आहे. ध्रुवा इत्यादी या सर्वांचा ‘नमः’ सहित नमस्कारपूर्वक जप करावा.

Verse 75

गुह्ययुग्मोरुयुग्मेषु जानुजंघास्फिजोः पुनः । कट्यां पार्श्वद्वये वामकला न्यस्येत्त्रयोदश ॥ ७५ ॥

गुह्ययुग्म व ऊरुयुग्मावर, पुन्हा जानू, जंघा व स्फिज (नितंब) यांवर; तसेच कटी व दोन्ही पार्श्वांवर वाम-कलाचे न्यास करावा—हा तेरावा न्यास होय.

Verse 76

प्रथमा वामदेवाय नमोंते स्याद्रुजा कला । स्याज्ज्येष्ठाय नमो रक्षा द्वितीया परिकीर्तिता ॥ ७६ ॥

पहिला मंत्र—“वामदेवाय नमोऽस्तु”; ही रोगनाशिनी कला आहे. दुसरा—“ज्येष्ठाय नमः”; ही रक्षारूप कला म्हणून कीर्तिली आहे.

Verse 77

कलकामा पंचमी स्यात्ततो विकरणाय च । नमः संयमनी षष्ठी कथिता तदनन्तरम् ॥ ७७ ॥

पंचमी “कलकामा” अशी म्हणतात; त्यानंतर “विकरणाय” येते. पुढे षष्ठी “नमः संयमनी” अशी कथिली आहे.

Verse 78

बलक्रिया सप्तमीष्टा कला विकरणाय च । नमो वृद्धिस्त्वष्टमी स्याद्बलांते च स्थिरा कला ॥ ७८ ॥

सप्तमी कला “बलक्रिया” इष्ट मानली आहे, विकारनिवारिणीही. अष्टमी “नमो वृद्धिः” अशी म्हणतात; आणि बलाच्या पराकाष्ठेला “स्थिरा” कला प्रतिष्ठित आहे.

Verse 79

पश्चात्प्रमथनायांते नमो रात्रिरुदीरिता । सर्वभूतदमनाय नमोंते भ्रामणी कला ॥ ७९ ॥

यानंतर, प्रमथनाच्या शेवटी “नमो रात्रिः” असे उद्गारले आहे. सर्वभूतदमनासाठी “नमोऽस्तु”—ही भ्रामणी कलेला नमस्कार आहे.

Verse 80

नमोंते मोहिनी प्रोक्ता मन्त्रज्ञैर्द्वादशी कला । मनोन्मन्यै नमः पश्चाज्ज्वरा प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ ८० ॥

हे देवी, तुला ‘मोहिनी’ रूपाने नमस्कार—मंत्रज्ञांनी तिला द्वादशी कला म्हटले आहे। त्यानंतर ‘मनोन्मनी’ला नमः; आणि ‘ज्वरा’ त्रयोदशी कला म्हणून कथिली आहे।

Verse 81

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता नमोंतास्तु प्रकीर्तिताः । पाददोस्तननासासु मूर्ध्नि बाहुयुगे न्यसेत् ॥ ८१ ॥

मंत्र ‘प्रणव’ (ॐ) ने आरंभ होऊन चतुर्थी विभक्तीपर्यंत येतात आणि ‘नमोऽस्तु/नमः’ ने पूर्ण होतात असे सांगितले आहे. त्यांचा न्यास पायांवर, हातांवर, स्तनांवर, नाकपुड्यांवर, मस्तकावर व दोन्ही भुजांवर करावा।

Verse 82

सद्योजातभवाः सम्यगष्टौ मन्त्राः कलाः क्रमात् । सद्योजातं प्रपद्यामि सिद्धिः स्यात्प्रथमा कला ॥ ८२ ॥

क्रमाने सद्योजातापासून उत्पन्न आठ मंत्र व त्यांच्या कला सांगितल्या आहेत। ‘मी सद्योजातास शरण जातो’; पहिली कला ‘सिद्धी’ अशी म्हटली आहे।

Verse 83

सद्योजाताय वै भूयो नमः स्याद् वृद्धिरीरिता । भवेद्युतिस्तृतीया स्यादभवे तदनन्दरम् ॥ ८३ ॥

पुन्हा ‘सद्योजाताय नमः’—यास ‘वृद्धी’ असे निरूपित केले आहे। तिसरा प्रयोग ‘युती’ होय; आणि तो नसेल तर त्यानंतरचा त्वरित प्रयोग करावा।

Verse 84

लक्ष्मी चतुर्थी कथिता ततो नातिभवेपदम् । मेधा स्यात्पञ्चमी प्रोक्ता कलाभूयो भवस्व माम् ॥ ८४ ॥

अशा रीतीने ‘लक्ष्मी-चतुर्थी’ सांगितली; तिच्यामुळे विपत्तीत पडावे लागत नाही. ‘मेधा-पंचमी’ही कथिली आहे—माझ्यासाठी तू अधिकाधिक कला, सामर्थ्य व सिद्धीने समृद्ध हो।

Verse 85

प्राज्ञा समीरिता षष्ठी भवांते स्यात्प्रभा कला । उद्भवाय नमः पश्चात्सुधा स्यादष्टमी कला ॥ ८५ ॥

‘प्राज्ञा’ ही सहावी कला सांगितली आहे; पूर्व कलेच्या शेवटी ‘प्रभा’ नावाची कला असते। त्यानंतर “उद्भवाय नमः” असा नमस्कार येतो; आणि ‘सुधा’ ही आठवी कला म्हणतात॥

Verse 86

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता कलाः सर्वा नमोन्विताः । अष्टात्रिंशत्कलाः प्रोक्ताः पंच ब्रह्मपदादिकाः ॥ ८६ ॥

प्रणव (ॐ) पासून चतुर्थीपर्यंतच्या सर्व कला ‘नमो’ सहित जपाव्यात। या अडतीस कला सांगितल्या आहेत; आरंभ पाच ब्रह्मपदांपासून होतो॥

Verse 87

इति विन्यस्तदेहोऽसौ भवेद्गंगाधरः स्वयम् । ततः समाहितो भूत्वा ध्यायेदेवं सदाशिवम् ॥ ८७ ॥

अशा रीतीने देह विधिपूर्वक विन्यस्त केल्यावर साधक स्वतः गंगाधर (शिव) स्वरूप होतो. मग मन एकाग्र करून, या प्रकारे सदाशिवाचे ध्यान करावे॥

Verse 88

सितपीतासितश्वेतजपाभैः पंचभिर्मुखैः । अक्षैर्युतं ग्लौमुकुटं कोटिपूर्णेंदुसंप्रभम् ॥ ८८ ॥

त्यांची पाच मुखे—शुभ्र, पीत, नील-श्याम, तेजस्वी शुभ्र आणि जपापुष्पासारख्या अरुण प्रभेने दीप्त. ते अक्ष-माळा धारण करतात व ‘ग्लौ’ मुकुटाने शोभतात; त्यांची कांती कोटी पूर्णचंद्रांसारखी आहे॥

Verse 89

शूलं टंकं कृपाणं च वज्राग्न्यहिपतीन्करैः । दधानंभूषणोद्दीप्तं घण्टापाशवराभयान् ॥ ८९ ॥

ते करांमध्ये शूल, टंक (कुऱ्हाड), कृपाण, तसेच वज्र, अग्नी आणि अहिपती (नागराज) धारण करतात. आभूषणांनी दीप्त होऊन ते घण्टा, पाश, वर-मुद्रा आणि अभय-मुद्राही धारण करतात॥

Verse 90

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रं पञ्चलक्षं मधुप्लुतैः । प्रसूनैः करवीरोत्थैर्जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ ९० ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्राचा पाच लक्ष वेळा जप करावा; आणि मधात भिजविलेल्या करवीरपुष्पांनी त्याचा दहावा भाग अग्नीत हवन करावा।

Verse 91

पूर्वोदिते यजेत्पीठे मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् । आवाह्य पूजयेत्तस्यां मूर्तावावरणैः सह ॥ ९१ ॥

पूर्वोक्त शुभ काळी पीठावर यजन करावे; मूलमंत्राने मूर्तीची कल्पना/स्थापना करावी; मग आवाहन करून त्या मूर्तीची आवरणांसह पूजा करावी।

Verse 92

शक्तिं डमरुकाभीतिवरान्संदधतं करैः । ईशानं त्रीक्षणं शुभ्रमैशान्यां दिशि पूजयेत् ॥ ९२ ॥

शक्ती, डमरू, अभयमुद्रा व वरदहस्त धारण करणारा, त्रिनेत्र, उज्ज्वल ईशान याची ईशान्य दिशेस पूजा करावी।

Verse 93

परश्वेणवराभीतीर्दधानं विद्युदुज्ज्वलम् । चतुर्मुखं तत्पुरुषं त्रिनेत्रं पूर्वतोऽर्चयेत् ॥ ९३ ॥

पूर्वेकडे तोंड करून, परशु धारण केलेला, वरद व अभयमुद्रा असलेला, विद्युत्सम उज्ज्वल, चतुर्मुख त्रिनेत्र तत्पुरुष याची अर्चना करावी।

Verse 94

अक्षस्रजं वेदपाशौ ऋषिं डमरुकं ततः । खट्वांगं निशितं शूलं कपालं बिभ्रतं करैः ॥ ९४ ॥

त्यानंतर (त्याचे) हातांत अक्ष-माळा, वेद-पाश, ऋषिचिन्ह, डमरू; तसेच खट्वांग, तीक्ष्ण त्रिशूल आणि कपाल धारण केलेले (रूप) ध्यान करावे।

Verse 95

अंजनाभं चतुर्वक्त्रं भीमदंतं भयावहम् । अघोरं त्रीक्षणं याम्ये पूजयेन्मंत्रवित्तमः ॥ ९५ ॥

दक्षिण दिशेत मंत्रविद्येत श्रेष्ठ साधकाने अंजनासारखा श्यामवर्ण, चतुर्मुख, भीषण दंतांचा, भयावह पण तत्त्वतः अघोर, त्रिनेत्र देव याचे विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 96

कुंकुमाभचतुर्वक्त्रं वामदेवं त्रिलोचनम् । हरिणाक्षगुणाभीतिवरहस्तं चतुर्मुखम् ॥ ९६ ॥

कुंकुमवर्ण तेजस्वी चतुर्मुख, शुभ वामदेव, त्रिनेत्र; हरिणनयन, गुण, अभय व वर देणाऱ्या मुद्रांनी युक्त त्या चतुर्मुख प्रभूचे पूजन करावे।

Verse 97

बालेंदुशेखरोल्लासिमुकुटं पश्चिमे यजेत् । कर्पूरेंदुनिभं सौम्यं सद्योजातं त्रिलोचनम् ॥ ९७ ॥

पश्चिम दिशेत ज्याच्या मुकुटावर बालचंद्र शोभतो त्या रूपाचे यजन करावे; तो सौम्य, त्रिनेत्र, सद्योजात आणि कापूर व चंद्रासारखा उज्ज्वल आहे।

Verse 98

वराभयाक्षवलयकुठारान्दधतं करैः । विलासिनं स्मेरवक्त्रं सौम्ये सम्यक्समर्चयेत् ॥ ९८ ॥

सौम्य स्थानी त्या विलासी, स्मितमुख देवाचे सम्यक् पूजन करावे; जो हातांत वरमुद्रा, अभयमुद्रा, अक्ष-माळ, वलय (कंकण) आणि कुठार धारण करतो।

Verse 99

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । विघ्नेश्वराननन्ताद्यान्पत्रेषु परितो यजेत् ॥ ९९ ॥

कोपऱ्यांत निवृत्तीपासून आरंभ होणाऱ्या तेजोरूप कलांचे क्रमाने अर्चन करावे; आणि सभोवती पत्रांवर विघ्नेश्वर व अनंत इत्यादी देवतांचे यजन करावे।

Verse 100

उमादिकास्ततो बाह्ये शक्राद्यानायुधैः सह । इति संपूज्य देवेशं भक्त्या परमया युतः ॥ १०० ॥

मग बाहेर उमादि देवगण, इंद्रादि देवता आपल्या दिव्य आयुधांसह देवेश्वराचे विधिपूर्वक संपूजन करू लागले; आणि तो परम भक्तियुक्त होऊन पूजा सम्यक् पूर्ण करू लागला।

Verse 101

प्रणीयेन्नृत्यगीताद्यैः स्तोत्रमैर्त्रीं मनोहरैः । तारो मायावियद्बिंदुमनुस्वरसमन्वितः ॥ १०१ ॥

हे नृत्य, गीत इत्यादींसह, मैत्री उत्पन्न करणाऱ्या मनोहर स्तोत्रांनी करावे; तसेच ‘तार’ (ॐ) हा माया, वियत् व बिंदू यांसह, अनुस्वारनादासहित प्रयोग करावा।

Verse 102

पञ्चाक्षरसमायुक्तो वसुवर्णो मनुर्मतः । पंचाक्षरोक्तवत्कुर्यादंगन्यासादिकं बुधः ॥ १०२ ॥

पंचाक्षरांनी संयुक्त आणि ‘वसु-वर्ण’युक्त जो मंत्र आहे, तोच विहित मंत्र मानला आहे. बुद्धिमान साधकाने पंचाक्षर-मंत्राच्या विधानाप्रमाणे अंगन्यास इत्यादी करावे।

Verse 103

सिंदूराभं लसद्रत्नमुकुटं चन्द्रमौलिनम् । दिव्यभूषांगरागं च नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ १०३ ॥

तो शेंदूरवर्णाचा, तेजस्वी रत्नजडित मुकुटधारी व चंद्रमौली होता; दिव्य भूषणांनी व सुगंधित अंगरागाने विभूषित होता; आणि नागाला यज्ञोपवीताप्रमाणे धारण करणारा होता।

Verse 104

वामोरुस्थप्रियोरोजन्यस्तहस्तं च बिभ्रतम् । वेदटंकेष्मभयं ध्यायेत्सर्वेश्वरं शिवम् ॥ १०४ ॥

सर्वेश्वर शिवाचे ध्यान करावे—तो निर्भय आहे; डाव्या मांडीवर बसलेल्या प्रियावर हात ठेवलेला आहे, आणि मांडीवर/कुशीत वेद धारण केलेले आहेत।

Verse 105

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं घृतान्वितैः । पायसैर्जुहुयात्पीठेमूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ १०५ ॥

अष्टलक्ष वेळा मंत्रजप करावा; नंतर तुपमिश्रित पायसाने हजार आहुती द्याव्यात. पीठावर मूल संकल्पाने देवमूर्तीची स्थापना व ध्यान करून होम करावा.

Verse 106

अंगैरावरणं पूर्वमनंताद्यैरनन्तरम् । उमादिभिः समुद्दिष्टं तृतीयं लोकनायकैः ॥ १०६ ॥

प्रथम आवरण अंगांनी युक्त आहे; त्यानंतर अनंत इत्यादींनी सांगितलेले आहे. तिसरे उमा इत्यादींनी निर्देशिलेले, लोकनायकांनी प्रतिपादिलेले आहे.

Verse 107

चतुर्थं पंचमं तेषामायुधैः परिकीर्तितम् । एवं प्रतिदिनं देवं पूजयेत्साधकोत्तमः ॥ १०७ ॥

त्यांचे चौथे व पाचवे (विन्यास) दिव्य आयुधांनी परिकीर्तित आहे. अशा रीतीने उत्तम साधकाने प्रतिदिन देवाची पूजा करावी.

Verse 108

पुत्रपौत्रादिगां लक्ष्मीं संप्राप्यह्यत्र मोदते । तारः स्थिरा सकर्णेंदुर्भघृगुः सर्गसमन्वितः ॥ १०८ ॥

येथे पुत्र-पौत्रादी रूप लक्ष्मी (समृद्धी) प्राप्त करून तो आनंदित होतो. (प्रसंगतः) तारा, स्थिरा, सकर्णेंदु, भागृगु व सर्ग—आपापल्या वर्गांसह—उल्लेखिले आहेत.

Verse 109

अक्षरात्मा निगदितो मंत्रो मृत्युञ्जयात्मकः । ऋषइः कहोलो देव्यादिगायत्री छन्द ईरितम् ॥ १०९ ॥

हा मंत्र अक्षरात्मा—अविनाशी अक्षर साररूप—आणि मृत्युञ्जयस्वरूप असा निगदित आहे. याचा ऋषी कहोल असून छंद ‘देव्यादि-गायत्री’ असे सांगितले आहे.

Verse 110

मृत्युञ्जयो महादेवो देवतास्य समीरितः । भृगुणा दीर्घयुक्तेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ११० ॥

या मंत्रकर्माची देवता म्हणून मृत्युञ्जय महादेव सांगितला आहे। भृगु-दीर्घ योग्य रीतीने लावून षडंग विधिपूर्वक आचरावे।

Verse 111

चंद्रार्कहुतभुङ्नेत्रं स्मितास्यं युग्मपद्मगम् । मुद्रापाशैणाक्षसूत्रलसत्पाणिं शशिप्रभम् ॥ १११ ॥

त्यांचे नेत्र चंद्र, सूर्य आणि हुतभुक् (अग्नी) आहेत; मुखावर मंद स्मित आहे; ते युग्म कमळांवर विराजमान आहेत. त्यांच्या हातांत मुद्रा, पाश, हरिण व अक्षसूत्र शोभतात; ते चंद्रप्रभेसारखे दीप्त आहेत।

Verse 112

भालेंदुविगलंत्पीयूषप्लुतांगमलंकृतम् । हाराद्यैर्निजकांत्या तु ध्यायेद्विश्वविमोहनम् ॥ ११२ ॥

भाळावरील चंद्रातून झरणाऱ्या अमृताने ज्यांचे अंग प्लावित आहेत, जे अलंकारांनी विभूषित आहेत—हारादि भूषणे त्यांच्या स्वतःच्या कांतिने झळाळतात—अशा विश्वविमोहन प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 113

गुणलक्षं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्सुधीः । अमृताशकलैः शुद्धदुग्धाज्यसमभिप्लुतैः ॥ ११३ ॥

सुधी साधकाने मंत्राचा ‘गुण-लक्ष’ जप करावा आणि त्याच्या दशांशाचे हवन करावे—अमृताशकाचे तुकडे शुद्ध दूध व तुपाने नीट भिजवून।

Verse 114

शैवे संपूजयेत्पीठे मूर्तिं संकल्पमूलतः । अंगावरणमाराध्यपश्चाल्लोकेश्वरान्यजेत् ॥ ११४ ॥

शैव पीठावर संकल्पाला मूळ मानून मूर्तीची संपूर्ण पूजा करावी। नंतर अंग-आवरणाची आराधना करून, शेवटी लोकेश्वरांचे पूजन करावे।

Verse 115

तदस्त्राणि ततो बाह्ये पूजयेत्साधकोत्तमः । जपपूजादिभिः सिद्धे मंत्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥ ११५ ॥

त्यानंतर साधकांतील उत्तम साधक मुख्य पूजास्थानाबाहेर त्या अस्त्रदेवतांचे पूजन करील. हे मुनिश्रेष्ठ, जप-पूजा इत्यादींनी हा मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधना फलदायी होते.

Verse 116

कुर्यात्प्रयोगान्कल्योक्तानभीष्टफलसिद्धये । दुग्धसिक्तैः सुधाखंडैर्हुत्वा प्रत्यहमादरात् ॥ ११६ ॥

इच्छित फलसिद्धीसाठी शास्त्रोक्त शुभ प्रयोग करावेत. दूधात भिजवलेल्या मिश्रीच्या खड्यांची आहुती तो दररोज आदराने द्यावी.

Verse 117

सहस्रमासपर्यंतं लभेदायुर्धनं सुतान् । सुधावटतितान्पूर्वा पयः सर्पिः पयो हविः ॥ ११७ ॥

हजार महिन्यांपर्यंत आयुष्य, धन आणि पुत्रलाभ होतो. पूर्वविधीत दूध, तूप, पुन्हा दूध व हवि-आहुती, तसेच अमृततुल्य वट-सुधेचा उल्लेख आहे.

Verse 118

सप्त द्रव्याणि वारेषु क्रमाद्दशशतं हुनेत् । सप्ताधिकान् द्विजान्नित्यं भोजयेन्मधुरान्वितम् ॥ ११८ ॥

आठवड्याच्या वारांनुसार क्रमाने सात द्रव्यांनी प्रत्येकी हजार आहुती द्याव्यात. आणि दररोज सात किंवा अधिक ब्राह्मणांना मधुर पदार्थांसह भोजन द्यावे.

Verse 119

ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यादरुणां गां पयस्विनीम् । गुरुं संप्रीणयेत्पश्चाद्धनाद्यैर्देवताधिया ॥ ११९ ॥

ऋत्विजांना दक्षिणा द्यावी—तांबूस वर्णाची, दूधाने परिपूर्ण गाय. नंतर देवताभावाने गुरूंना धन इत्यादी अर्पून संतुष्ट करावे.

Verse 120

अनेन विधिना साध्यः कृत्याद्रोहज्वंरादिभिः । विमुक्तः सुचिरं जीवेच्छरदां शतमञ्जसा ॥ १२० ॥

या विधीनुसार कृत्या, शत्रु-प्रयोग, ज्वर इत्यादींनी पीडित झालेला साधक त्यांतून मुक्त होतो आणि दीर्घकाळ जगून सहजच शंभर शरद् पूर्ण करतो।

Verse 121

अभिचारे ज्वरे स्तंभघोरोन्मादे शिरोगदे । असाध्यरोगे क्ष्वेडार्तौ मोहे दाहे महाभये ॥ १२१ ॥

अभिचार, ज्वर, स्तंभ, भयंकर उन्माद, शिरोरोग, असाध्य रोग, विषारी दंश/विषपीडा, मोह, दाह आणि महाभय—या सर्व अवस्थांत (हा प्रयोग) करावा।

Verse 122

होमोऽयं शांतिदः प्रोक्तः सर्वाभयप्रदायकः । द्रव्यैरेतैः प्रजुहुयात्त्रिजन्मसु यथाविधि ॥ १२२ ॥

हा होम शांतिदायक व सर्व भयांपासून अभय देणारा असे सांगितले आहे। याच द्रव्यांनी विधिपूर्वक तीन जन्मांपर्यंत आहुती द्यावी।

Verse 123

भोजयेन्मधुरैर्भोज्यैर्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । दीर्घमायुरवाप्नोति वांछितां विंदति श्रियम् ॥ १२३ ॥

मधुर व प्रिय अन्नाने वेदपारंगत ब्राह्मणांना भोजन घातल्यास दीर्घायुष्य मिळते आणि इच्छित श्री-समृद्धीही प्राप्त होते।

Verse 124

एकादशाहुतीर्नित्यं दूर्वाभिर्जुहुयाद् बुधः । अपमृत्युजिदेव स्यादायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ १२४ ॥

बुद्धिमानाने नित्य दूर्वेने अकरा आहुती द्याव्यात। यामुळे तो अपमृत्यूवर विजय मिळवतो आणि आयुष्य व आरोग्य वाढते।

Verse 125

त्रिजन्मसु सुधावल्लीकाश्मीरीबकुलोद्भवैः । समिद्वरैः कृतो होमः सर्वमृत्युगदापहः ॥ १२५ ॥

तीन जन्मांपर्यंत अखंडपणे सुधावल्ली, काश्मीरी व बकुळवृक्षोत्पन्न उत्तम समिधांनी केलेला होम सर्व प्रकारच्या प्राणघातक आपत्ती व रोगांचा नाश करतो।

Verse 126

सिद्धार्थैर्विहितो होमो महाज्वरविनाशनः । अपामार्गसमिद्धोमः सर्वामयनिषूदनः ॥ १२६ ॥

सिद्धार्थ (पांढरी मोहरी) यांनी केलेला होम महाज्वराचा नाश करतो असे सांगितले आहे; आणि अपामार्गाच्या समिधांनी प्रज्वलित होम सर्व रोगांचा संहार करतो।

Verse 127

दक्षिणामूर्तये पूर्वं तुभ्यं पदमनंतरम् । वटमूलपदस्यांते प्रवदेच्च निवासिने ॥ १२७ ॥

प्रथम ‘दक्षिणामूर्तये’ हे पद उच्चारावे; त्यानंतर तत्क्षणी ‘तुभ्यं’ म्हणावे. मग ‘वटमूल’ या पदाच्या शेवटी ‘निवासिने’ असे सांगून अंतर्वासी देवाला अर्पण करावे।

Verse 128

ध्यानैकनिरतांगाय पश्चाद् ब्रूयान्नमः पदम् । रुद्राय शंभवे तारशक्तिरुद्धोऽयमीरितः ॥ १२८ ॥

ज्याचे अंग ध्यानात एकनिष्ठ झाले आहेत, त्यानंतर ‘नमः’ हे पद म्हणावे. ‘रुद्राय, शंभवे’—हा तारा-शक्ती (ॐ-शक्ती) ने आबद्ध ‘उद्ध’ मंत्र म्हणून सांगितला आहे।

Verse 129

षट्त्रिंशदक्षरो मंत्रः सर्वकामफलप्रदः । मुनिः शुकः समुद्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुप्प्रकीर्तितम् ॥ १२९ ॥

हा छत्तीस अक्षरांचा मंत्र असून तो सर्व कामनांचे फल देणारा आहे. याचा मुनि (ऋषि) शुक सांगितला आहे आणि छंद अनुष्टुप् म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 130

देवता दक्षिणामूर्तिर्नाम्ना शंभुरुदीरितः । तारशक्तियुक्तैः पूर्वं ह्रीमाद्यंतैश्च मंत्रजैः ॥ १३० ॥

अधिदेवता दक्षिणामूर्ती असून त्यांना ‘शंभू’ या नावानेही संबोधतात। प्रथम ताराशक्तियुक्त मंत्रांचा आणि ‘ह्रीं’ने आरंभ व ‘ह्रीं’नेच समाप्त होणाऱ्या मंत्रप्रयोगांचा विधिपूर्वक उपयोग करावा।

Verse 131

षट्षष्ठाष्टेषु वह्न्यर्णैर्हृदयाद्यंगकल्पनम् । मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके ॥ १३१ ॥

छह-छह आणि आठ अशा क्रमाने ‘वह्न्यर्ण’ (अग्निबीजाक्षर) घेऊन हृदयापासून आरंभ करून अङ्ग-न्यास करावा—मस्तक, कपाळ, दोन्ही डोळे, दोन्ही कान, दोन्ही गाल आणि नासिकेसह तेथे स्थापना करावी।

Verse 132

आस्यदोःसंधिषु गले स्तनहृन्नाभिमंडले । कट्यां गुह्ये पुनः पादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः ॥ १३२ ॥

मुख व बाहूंच्या संधिस्थानी, गळ्यात, स्तनप्रदेशी, हृदय व नाभिमंडळात मंत्रवर्णांचा न्यास करावा। नंतर कटीत, गुह्यस्थानी आणि पुन्हा पायांच्या संधिस्थानीही मंत्राक्षरांची स्थापना करावी।

Verse 133

व्यापकं तारशक्तिभ्यां कुर्याद्देहे ततः परम् । हिमाचलतटे रम्ये सिद्धिकिन्नरसेविते ॥ १३३ ॥

त्यानंतर तारासंबद्ध दोन शक्तींनी त्या शक्तीला देहात सर्वव्यापी करावे। मग हिमालयाच्या रम्य तटावर—जिथे सिद्ध व किन्नर सेवा करतात—साधना पुढे चालू ठेवावी।

Verse 134

विविधद्रुमशाखाभिः सर्वतो वारितातपे । सुपुष्पितैर्लताजालैराश्लिष्टकुसुमद्रुमे ॥ १३४ ॥

तेथे विविध वृक्षांच्या फांद्यांनी सर्व बाजूंनी सूर्यताप आडवला होता। आणि अतिशय फुललेल्या वेलींंच्या जाळ्यांनी आलिंगित झालेले पुष्पित वृक्ष शोभून दिसत होते।

Verse 135

शिलाविवरनिर्गच्छन्निर्झरानिलशीतले । गायद्देवांगनासंघे नृत्यद्बर्हि कदम्बके ॥ १३५ ॥

शिळांच्या विवरांतून बाहेर पडणाऱ्या झऱ्यांच्या शीतल वाऱ्याने थंड झालेल्या त्या स्थानी देवांगनांचे समूह गातात आणि कदंबवनात मोर नृत्य करतात।

Verse 136

कूजत्कोकिलसंघेन मुखरीकृतदिङ्मुखे । परस्परविनिर्मुक्तमात्सर्यमृगसेविते ॥ १३६ ॥

कूजणाऱ्या कोकिळांच्या थव्यांनी सर्व दिशा मुखर झालेल्या, आणि जिथे हरिणे परस्पर मत्सरमुक्त होऊन निर्भयपणे संचार करतात।

Verse 137

जलजैः स्थलजैः पुष्पैरामोदिभिरलंकृते । आद्यैः शुकाद्यैर्मुनिभिरजस्रसुखसेविते ॥ १३७ ॥

जलज व स्थलज सुगंधी पुष्पांनी ते अलंकृत होते, आणि आद्य मुनी—शुक आदि—अखंड आनंदाने तेथे सतत वावरत असत।

Verse 138

पुरंदरमुखैर्देवैः सांगनाद्यैर्विलोकिते । वटवृक्षं महोच्छ्रायं पद्मरागफलोज्ज्लम् ॥ १३८ ॥

तेथे एक अतिउंच वटवृक्ष उभा होता, पद्मरागासारख्या फळांनी तेजस्वी; पुरंदर (इंद्र) आदि देव, आपल्या संगिनी व सेवकांसह त्याचे दर्शन घेत होते।

Verse 139

गारुत्मतमयैः पत्रैर्निबिडैरुपशोभितम् । नवरत्नमयाकल्पैर्लंबमानैरलंकृतम् ॥ १३९ ॥

तो वृक्ष पन्न्यासारख्या (गारुत्मत) दाट पानांनी शोभून दिसत होता, आणि नवरत्नमय लोंबकळणाऱ्या अलंकारांनी अलंकृत होता।

Verse 140

संसारतापविच्छेदकुशलच्छायमद्भुतम् । तस्य मूले सुसंक्लृप्तरत्नसिंहासने शुभे ॥ १४० ॥

तो दिव्य वृक्ष अद्भुत होता; त्याची उत्तम छाया संसारताप छेदण्यात कुशल होती। त्याच्या मुळाशी नीट रचलेले, रत्नांनी शोभलेले शुभ सिंहासन विराजमान होते॥

Verse 141

आसीनमसिताकल्पं शरच्चंद्रनिभाननम् । कैलासाद्रिनिभं त्र्यक्षं चंद्रांकितकपर्दकम् ॥ १४१ ॥

त्यांनी त्याला आसनस्थ पाहिले—श्यामवर्ण, शरद्‌चंद्रासारखा मुख; कैलास पर्वतासारखा तेजस्वी, त्रिनेत्र, आणि जटांवर चंद्रचिन्ह धारण करणारा॥

Verse 142

नासाग्रालोकनपरं वीरासनसमास्थितम् । भद्राटके कुरंगाढ्यजानुस्थकरपल्लवम् ॥ १४२ ॥

तो वीरासनात स्थिर बसलेला, नासाग्रदर्शनात तत्पर होता; भद्रासनात स्थित, दृढ गुडघ्यांवर कोवळ्या पल्लवासारखे हात ठेवून ध्यानस्थ होता॥

Verse 143

कक्षाबद्धभुजंगं च सुप्रसन्नं हरं स्मरेत् । अयुतद्वयसंयुक्तगुणलक्षं जपेन्मनुम् ॥ १४३ ॥

भुजेला बांधलेल्या सर्पासह परम प्रसन्न हर (शिव) यांचे स्मरण करावे। आणि शुभ गुणलक्षणांनी युक्त त्या मंत्राचा वीस हजार वेळा जप करावा॥

Verse 144

तद्दशांशं तिलैः शुद्धैर्जुहुयात्क्षीरसंयुतैः । पंचाक्षरोदिते पीठे तद्विधानेन पूजयेत् ॥ १४४ ॥

त्याचा दशांश शुद्ध तीळ दूधासह मिसळून अग्नीत होम करावा। आणि पंचाक्षर मंत्राने निर्दिष्ट पीठावर त्याच विधीनुसार पूजन करावे॥

Verse 145

भिक्षाहारो जपेन्मासं मनुमेनं जितेंद्रियः । नित्यं सहस्रमष्टार्द्धं परां विंदति वाक्छ्रियम् ॥ १४५ ॥

भिक्षेवर निर्वाह करून व इंद्रिये जिंकून, एक महिना हा मंत्र जपावा। दररोज एक हजार आठ वेळा जप केल्यास वाणीची परम श्री (वाक्श्री) प्राप्त होते।

Verse 146

त्रिवारं जप्तमेतेन पयस्तु मनुना पिबेत् । दक्षिणामूर्तिंसंध्यानाच्छास्त्रव्याख्यानकृद्भवेत् ॥ १४६ ॥

हा मंत्र तीनदा जपून, मंत्रोच्चार करत दूध प्यावे. संध्योपासनेत दक्षिणामूर्तीचे ध्यान केल्यास शास्त्रव्याख्यान करण्याची क्षमता प्राप्त होते.

Verse 147

प्रणवो हृदयं पश्चाद्वदेद्भगवतेपदम् । ङेयुतं दक्षिणामूर्तिं मह्यंमेधामुदीरयेत् ॥ १४७ ॥

प्रथम हृदयबीज म्हणून प्रणव ‘ॐ’ उच्चारावा, नंतर ‘भगवते’ हे पद म्हणावे. त्यानंतर ङकारयुक्त दक्षिणामूर्तीचे आवाहन करून ‘मला मेधा दे’ असे उच्चारावे.

Verse 148

प्रयच्छ ठद्वयांतोऽयं द्वाविंशत्यक्षरो मनुः । मुनिश्चतुर्मुखश्छंदो गायत्री देवतोदिता ॥ १४८ ॥

हा मंत्र ‘प्रयच्छ’ म्हणत ‘ठ’ या द्वयाने समाप्त होतो; तो बावीस अक्षरी आहे. याचा ऋषी चतुर्मुख (ब्रह्मा), छंद गायत्री आणि देवता घोषित आहेत.

Verse 149

ताररुद्धैः स्वरैर्दीर्घैः षड्भिरंगानि कल्पयेत् । पदैर्मंत्रभवैर्वापिध्यानाद्यं पूर्ववन्मतम् ॥ १४९ ॥

तारस्वरात संयमित सहा दीर्घ स्वरांनी साधनेची सहा अंगे रचावीत. किंवा मंत्रजन्य पदांनी ध्यानादी क्रम पूर्वीप्रमाणेच मानला आहे.

Verse 150

लोहितोग्र्यासनः सद्यो बिंदुमान्प्रथमं ततः । द्वितीयं वह्निबीजस्था दीर्घा शांतीन्दुभूषिता ॥ १५० ॥

लोहित व उग्र आसनावर बसून तत्क्षणी बिंदुयुक्त प्रथम रूप उच्चारावे. नंतर वह्निबीजात स्थित द्वितीय जपावे—ते दीर्घ, शांतीचिन्हयुक्त व चंद्रचिन्हाने भूषित आहे.

Verse 151

तृतीया लांगलीशार्णमंत्रो बीजत्रयान्वितः । नीलकंठात्मकः प्रोक्तो विषद्वयहरः परः ॥ १५१ ॥

तृतीय ‘लांगलीशारण-मंत्र’ असून तो त्रिबीजयुक्त आहे. तो नीलकंठस्वरूप असा सांगितला असून द्विविध विषाचा परम नाशक आहे.

Verse 152

हरद्वयं वह्निजाया हृदयं परिकीर्तितम् । कपर्द्दिने पदयुगं शिरोमंत्र उदाहृतः ॥ १५२ ॥

‘हरद्वय’ हे वह्निजाया (अग्निपत्नी)चे हृदय सांगितले आहे. ‘कपर्दिने’ हे पदयुग (दोन्ही चरण) मानले आहे आणि ‘शिरोमंत्र’ हे शिरः-मंत्र म्हणून कथिले आहे.

Verse 153

नीलकंठाय ठद्वंद्वं शिखामंत्रोऽयमीरितः । कालकूटपदस्यांते विषभक्षणङेयुतम् ॥ १५३ ॥

नीलकंठासाठी ‘ठ-द्वंद्व’ असे विधान आहे—हा शिखामंत्र सांगितला आहे. ‘कालकूट’ या पदाच्या शेवटी ‘विषभक्षण’ दर्शक शब्दासह तो जाणावा.

Verse 154

हुं फट् कवचमुद्दिष्टं नीलकंठिन इत्यतः । स्वाहांतमस्त्रमेतानि पंचागानि मनोर्विदुः ॥ १५४ ॥

‘हुं फट्’ हे कवच म्हणून निर्दिष्ट आहे; आणि ‘नीलकंठिनी’पासून पुढे ‘स्वाहा’अंत हे अस्त्र मानले आहे. विद्वान यांना मंत्राची पंचांगे म्हणतात.

Verse 155

मूर्ध्नि कंठे हृदंभोजे क्रमाद्वीजत्रयं न्यसेत् । बालार्कायुतवर्चस्कं जटाजूटेंदुशोभितम् ॥ १५५ ॥

मस्तक, कंठ व हृदयकमळ येथे क्रमाने त्या द्विजत्रयाचा न्यास करावा। कोट्यवधी उदयत्या सूर्यांसारखा तेजस्वी व जटाजूटावर चंद्रशोभा असलेला असा ध्यान करावा॥

Verse 156

नागाभूषं जपवटीं शूलं ब्रह्यकपालकम् । खट्वांगं दधतं दोर्भिस्त्रिनेत्रं चिंतयेद्धरम् ॥ १५६ ॥

नागभूषणांनी विभूषित, जपमाळ धारण केलेला, त्रिशूळ व ब्रह्मकपाल तसेच खट्वांग भुजांत धारण करणारा—त्रिनेत्र, भयप्रद तेजस्वी हर याचे ध्यान करावे॥

Verse 157

लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं ससर्पिषा । हविषा जुहुयात्सम्यक्संस्कृते हव्यवाहने ॥ १५७ ॥

मंत्राचा तीन लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांश प्रमाणात तूप व हविर्द्रव्याने, विधिपूर्वक संस्कारित हव्यवाहन अग्नीत आहुती द्यावी॥

Verse 158

शैवं पीठे यजेद्देवं नीलकंठं समाहितः । मृत्युं जयविधानेन विषद्वयविनाशनम् ॥ १५८ ॥

समाधानी मनाने शैव पीठावर नीलकंठ देवाचे पूजन करावे। मृत्युंजय-विधानाने हे द्विविध विषाचा नाश करणारे आहे॥

Verse 159

अग्निः संवर्तकादित्यरानिलौ षष्टिबिंदुमान् । चिंतामणिरिति ख्यातं बीजं सर्वसमृद्धिदम् ॥ १५९ ॥

अग्नि, संवर्तक, आदित्य, रा आणि अनिल—साठ बिंदूंनी युक्त हे बीज ‘चिंतामणी’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व समृद्धी देणारे आहे॥

Verse 160

कश्यपो मुनिराख्यातश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । अर्द्धनारीश्वरः प्रोक्तो देवता जगतां पतिः ॥ १६० ॥

या मंत्राचे ऋषी मुनि कश्यप सांगितले आहेत आणि छंद अनुष्टुप् म्हटले आहे। देवता जगत्पती अर्धनारीश्वर असे वर्णिले आहेत॥१६०॥

Verse 161

रेफादिव्यंजनैः षड्भिः कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । त्रिनेत्रं नीलमणिभं शूलपाशं कपालकम् ॥ १६१ ॥

‘र’ पासून सुरू होणाऱ्या सहा व्यंजनांनी क्रमाने षडंग-न्यास करावा. त्रिनेत्री, नीलमणीसारखा तेजस्वी, शूल-पाश व कपाल धारण करणाऱ्या देवाचे ध्यान करावे॥१६१॥

Verse 162

रक्तोत्पलं च हस्ताब्जैर्दधतं चारुभूषणम् । बालेंदुबद्धमुकुटमर्द्धनारीश्वरं स्मरेत् ॥ १६२ ॥

कमळासारख्या हातांनी रक्तोत्पल धारण करणारे, सुंदर अलंकारांनी विभूषित, आणि बालचंद्राने बांधलेला मुकुट धारण करणारे अर्धनारीश्वर स्मरावे॥१६२॥

Verse 163

एकलक्षं जपेन्मंत्रं त्रिशतं मधुराप्लुतैः । तिलैर्हुनेद्यजेत्पीठे शैवेंगावरणैः सह ॥ १६३ ॥

मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर मधाने ओलसर केलेल्या द्रव्यांनी तीनशे आहुती द्याव्यात. तिळांनी हवन करून, शैव अंग-आवरणांसह पीठावर पूजन करावे॥१६३॥

Verse 164

वृषाद्यैर्मातृभिः पश्चाल्लोकपालैस्तदायुधैः । प्रासादाद्यं जपेन्मंत्रमयुतं रोगशांतये ॥ १६४ ॥

वृषा आदी मातृगणांना मागे स्थापून, तसेच लोकपालांना त्यांच्या-त्यांच्या आयुधांसह ठेवून, ‘प्रासाद’ पासून सुरू होणारा मंत्र दहा हजार वेळा जपावा—रोगशांतीसाठी॥१६४॥

Verse 165

स्वाहावृत्तमिदं बीजं विगलत्परमामृतम् । चन्द्रबिंबस्थितं मूर्ध्नि ध्यातं क्ष्वेडगदापहम् ॥ १६५ ॥

“स्वाहा”ने वेढलेले हे बीजाक्षर परमामृत झिरपते. मस्तकाच्या शिखरी चंद्रमंडळात स्थित मानून ध्यान केल्यास क्ष्वेड-विषजन्य व्याधी नष्ट होते.

Verse 166

प्रतिलोमस्वराढ्या च बीजं वह्निगृहे स्थितम् । रेफादिव्यंजनोल्लासिषट्कोणाभिवृतं बहिः ॥ १६६ ॥

उलट क्रमाने मांडलेल्या स्वरांनी समृद्ध असे ते बीज अग्निगृहात (अग्निस्थानी) न्यावे. बाहेर रेफ (र) इत्यादी व्यंजनांच्या तेजाने उजळलेल्या षट्कोणाने त्यास आवरावे.

Verse 167

भूतार्तस्य स्मृतं मूर्ध्नि भूतमाशु विनाशयेत् । पीडितांगे स्मृतं तत्तत्पीडां शमयति ध्रुवम् ॥ १६७ ॥

भूतपीडिताच्या मस्तकावर याचे स्मरण (जप) केल्यास तो भूत त्वरेने नष्ट होतो. पीडित अवयवावर स्मरण केल्यास ती ती वेदना निश्चयाने शमते.

Verse 168

प्रणवो हृदयं पश्चान् ङेंतः पशुपतिः पुनः । तारो नमो भूतपदं ततोऽधिपतये ध्रुवम् ॥ १६८ ॥

प्रथम हृदयात प्रणव ‘ॐ’ न्यास करावा; नंतर ‘ङें’कारान्त पद ठेवावे. पुन्हा ‘पशुपति’ म्हणावे. मग तारक ‘ॐ’, त्यानंतर ‘नमो’, मग ‘भूत’ पद; आणि शेवटी ठामपणे ‘अधिपतये’ म्हणावे.

Verse 169

नमोरुद्राय युगलं खङ्गरावण शब्दतः । विहरद्वितयं पश्चान्नरीनृत्ययुगं पृथक् ॥ १६९ ॥

‘नमो रुद्राय’पासून सुरू होणारे युगल खड्गांच्या झंकारेसारख्या नादाने उच्चारावे. नंतर ‘विहरद्’चे द्वय म्हणावे; आणि मग वेगळे करून ‘नारी-नृत्य’संबंधी युगल जपावे.

Verse 170

श्मशानभस्माचितांते शरण्याय ततः परम् । घंटाकपालमालादिधरायेति पदं पुनः ॥ १७० ॥

नंतर ‘श्मशानभस्माने लिप्त देह असलेल्या शरण्य प्रभू’ यासाठी मंत्रपद जपावे; त्यानंतर पुन्हा ‘घंटा, कपाल, माळ इत्यादी धारण करणाऱ्या’ यासाठी मंत्रपद उच्चारावे।

Verse 171

व्याघ्रचर्मपदस्यांते परिधानाय तत्परम् । शशांककृतशब्दांते शेखराय ततः परम् ॥ १७१ ॥

‘व्याघ्रचर्म’ या शब्दानंतर ‘परिधानाय’ (परिधान करण्याजोगे वस्त्र) हे पद समजावे; तसेच ‘शशांककृत’ या शब्दानंतर ‘शेखराय’ (शिरोभूषण) हे पद समजावे।

Verse 172

कृष्णसर्पपदात्पश्चाद्वदेद्यज्ञोपवीतिने । बलयुग्मं चलायुग्ममनिवर्तकपालिने ॥ १७२ ॥

‘कृष्णसर्प’ पदाने आरंभ होणारा मंत्र उच्चारून, यज्ञोपवीतधारी साधक पुढे म्हणावा—‘बलयुग्म, चलायुग्म—हे अनिवर्तकपालिन्!’

Verse 173

हनुयुग्मं ततो भूतांस्त्रासयद्वितयं पुनः । भूयो मंडलमध्ये स्यात्कटयुग्मं ततः परम् ॥ १७३ ॥

त्यानंतर जबड्यांचे युग्म रचावे; मग पुन्हा भय उत्पन्न करणाऱ्या दोन भूतांचा विन्यास करावा। पुढे मंडलाच्या मध्यभागी त्यानंतर कटीचे (कंबरेचे) युग्म असावे।

Verse 174

रुद्रांकुशेन शमय प्रवेशययुगं ततः । आवेशययुगं पश्चाञ्चंडासिपदमीरयेत् ॥ १७४ ॥

मग रुद्रांकुशाने ‘शमय’ व ‘प्रवेशय’ या युग्म मंत्रपदांचा जप करावा; त्यानंतर ‘आवेशय’ युग्माचा जप करून शेवटी ‘चंडासि’ हे मंत्रपद उच्चारावे।

Verse 175

धाराधिपतिरुद्रोऽयं ज्ञापयत्यग्निसुंदरी । खड्गरावणमंत्रोऽयं सप्तत्यूर्द्धशताक्षरः ॥ १७५ ॥

हा मंत्र ‘धारांचा अधिपती रुद्र’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; अग्निसुंदरी तो प्रकट करते. हा खड्ग-रावण मंत्र असून एकशे सत्तर अक्षरांचा आहे॥

Verse 176

भूताधिपतये स्वाहा पूजामन्त्रोऽयमीरितः । सिद्धमंत्रोऽयमुदितो जपादेव प्रसिद्ध्यति ॥ १७६ ॥

‘भूताधिपतये स्वाहा’—हा पूजामंत्र म्हणून सांगितला आहे. हा सिद्ध मंत्र उपदेशिला असून, केवळ जपानेच सिद्धी व प्रसिद्धी मिळते॥

Verse 177

अयुतद्वितयात्पश्चाद्भूतादिग्रहणे क्षमः । माया स्फुरद्वयं भूयः प्रस्फुरद्वितयं पुनः ॥ १७७ ॥

दोन ‘अयुत’ (वीस हजार) नंतर ते तत्त्व येते, जे भूतादींचे ग्रहण करण्यास समर्थ आहे. मग माया द्विस्फुरणरूपाने प्रकटते; आणि पुन्हा आणखी द्विस्फुरणाने विस्तारते॥

Verse 178

घातयद्वितयं वर्मफडंतः समुदीरितः । एकपंचाशदर्णोऽयमघोरास्त्रं महामनुः ॥ १७८ ॥

‘घातय’ हे दोनदा उच्चारून शेवटी ‘वर्म-फट्’ म्हणत जपल्यास, एकावन्न अक्षरांचा हा महामंत्र ‘अघोरास्त्र’ म्हणून ओळखला जातो॥

Verse 179

अघोरोऽस्य नुनिः प्रोक्तस्त्रिवृच्छंदं उदाहृतम् । अघोररुद्रः संदिष्टो देवता मन्त्रनायकः ॥ १७९ ॥

या मंत्राचे ऋषी ‘अघोर’ असे सांगितले आहेत; छंद ‘त्रिवृक्’ असे उदाहृत आहे; आणि देवता—मंत्रनायक—‘अघोररुद्र’ असे निर्दिष्ट आहेत॥

Verse 180

हृदयं पंचभिः प्रोक्तं शिरः षड्भिरुदाहृतम् । शिखा दशभिराख्याता नवभिः कवचं मतम् ॥ १८० ॥

हृदय-मंत्र पाच अक्षरी सांगितला आहे, शिरो-मंत्र सहा अक्षरी. शिखा-मंत्र दहा अक्षरी कथिला आहे आणि कवच-मंत्र नऊ अक्षरी मानला आहे.

Verse 181

वसुवर्णैः स्मृतं नेत्रं दशार्णैरस्त्रमीरितम् । मूर्ध्नि नेत्रास्यकंठेषु हृन्नाभ्यामूरुषु क्रमात् ॥ १८१ ॥

नेत्र-मंत्र आठ अक्षरी स्मृत आहे आणि अस्त्र-मंत्र दहा अक्षरी सांगितला आहे. हे क्रमाने मस्तकी; नेत्र, मुख व कंठी; हृदय व नाभीवर; आणि ऊरूंवर न्यास करावा.

Verse 182

जानुजंघापदद्वंद्वे रुद्रभिन्नाक्षरैर्न्यसेत् । पञ्चषट्काष्टवेदांगद्विव्द्यब्धिरसलोचनैः ॥ १८२ ॥

जानू, जंघा व पादद्वंद्वावर रुद्र-भिन्न अक्षरांनी न्यास करावा—पाच, सहा, आठ, वेदांग, दोन, समुद्र, रस आणि नेत्र यांनी सूचित केलेल्या क्रमाने.

Verse 183

श्यामं त्रिनेत्रं सपार्ढ्यं रक्तवस्त्रांगरांगकम् । नानाशस्त्रधरं ध्यायेनदघोराख्यं सदाशिवम् ॥ १८३ ॥

श्यामवर्ण, त्रिनेत्र, आभरणयुक्त, अंगराग लावलेला व रक्त वस्त्रे धारण केलेला, नानाविध शस्त्रे धारण करणारा ‘अघोर’ नामक सदाशिव याचे ध्यान करावे.

Verse 184

भूतवेतालकादीनां क्षयोऽयं निग्रहे मनुः । तारो वांतो धरासंस्थो वामनेत्रेंदुभूषितः ॥ १८४ ॥

भूत, वेताळ इत्यादींच्या निग्रहासाठी हा मंत्र त्यांच्या क्षयास कारणीभूत आहे. याचा ऋषी मनु, देवता/स्वरूप ‘तार’, विनियोग ‘धरासंस्थ’, आणि लक्षण वाम नेत्रावर चंद्रभूषण असे आहे.

Verse 185

पाशी बकः कर्णनेत्रवर्मास्त्रांतः षडक्षरः । मनुः पाशुपतास्त्राख्यो ग्रहक्षुद्रनिवारणः ॥ १८५ ॥

हे मंत्र आहेत—‘पाशी’, ‘बक’, ‘कर्ण-नेत्र-वर्मास्त्रांत’; तसेच षडक्षर मंत्र; आणि ‘पाशुपतास्त्र’ नावाचा मंत्र—हे सर्व ग्रहजन्य पीडा व क्षुद्र दुष्ट बाधा दूर करण्यासाठी आहेत।

Verse 186

षड्भिर्वर्णैः षडंगानि हुंफडंतैः सजातिभिः । मध्याह्नार्कप्रभं भीमं त्र्यक्षं पन्नगभूषणम् ॥ १८६ ॥

षडक्षराने षडंग-न्यास करावा, ‘हुं’ ‘फट्’ इत्यादी बीजाक्षरे व त्यांचे सहचर वर्णांसह; नंतर मध्याह्नसूर्यासारखा तेजस्वी, भीषण, त्रिनेत्री व सर्पभूषणधारी देव ध्यानात धरावा।

Verse 187

नानाशस्त्रं चतुर्वक्त्रं स्मरेत्पशुपतिं हरम् । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ १८७ ॥

अनेक शस्त्रे धारण करणाऱ्या, चतुर्मुख पशुपति-हराचे स्मरण करावे। मंत्राचा एक लक्ष (वर्णगणनेने) जप करावा आणि त्याच्या दशांशाइतके हवन करावे।

Verse 188

गव्येन सर्पिषा मन्त्रो संस्कृते हव्यवाहने । शैवे पीठे यजेदंगमातृलोकेश्वरायुधैः ॥ १८८ ॥

गव्य तुपाने संस्कारित अग्नीत मंत्राची आहुती द्यावी। शैव पीठावर विधिपूर्वक अंगदेवता, मातृगण, लोकेश्वर आणि त्यांच्या आयुधांचे प्रतीक घेऊन यजन/पूजा करावी।

Verse 189

अनेन मन्त्रितं तोयं भूतग्रस्तमुखे क्षिपेत् । सद्यः स मुंचति क्रंदान्महामंत्रप्रभावतः ॥ १८९ ॥

या मंत्राने अभिमंत्रित केलेले पाणी भूतग्रस्त व्यक्तीच्या मुखात शिंपडावे. या महामंत्राच्या प्रभावाने तो तत्क्षणी आक्रोश/रडणे सोडून देतो।

Verse 190

अनेन मन्त्रितान्बाणान्विसृजेद्युधि यो नरः । जयेत्क्षणेन निखिलाञ्छत्रून्पार्थ इवापरः ॥ १९० ॥

जो नर या मंत्राने अभिमंत्रित केलेले बाण युद्धात सोडतो, तो क्षणात सर्व शत्रूंवर विजय मिळवितो—जणू दुसराच पार्थ (अर्जुन)।

Verse 191

वर्णान्तिमो बिन्दुयुतः क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ॥ १९१ ॥

वर्णमालेतील अंतिम अक्षरास बिंदू जोडून जो हृन्मंत्र होतो, तोच क्षेत्रपालासाठी सांगितला आहे।

Verse 192

ताराद्यो वसुवर्णोऽयं क्षेत्रपालस्य कीर्तितः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगं न्यस्य चिन्तयेत् ॥ १९२ ॥

‘तारा’ने आरंभ होणारा व सुवर्णवर्ण तेजस्वी असा हा मंत्र क्षेत्रपालाचा सांगितला आहे। सहा दीर्घस्वरयुक्त बीजाने षडंग-न्यास करून मग देवाचे चिंतन करावे।

Verse 193

नीलाचलाभं दिग्वस्त्रं सर्पभूषं त्रिलोचनम् । पिंगोर्ध्वकेशान्दधतं कपालं च गदां स्मरेत् ॥ १९३ ॥

नीलाचलासारखा निळा प्रभायुक्त, दिग्वस्त्र (आकाशवस्त्र) धारण करणारा, सर्पभूषणांनी विभूषित, त्रिलोचन, पिंगट उर्ध्वकेश धारण करणारा, कपाल व गदा धारण करणारा शंभू स्मरावा।

Verse 194

लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः । चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रे समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दहाव्या भागाएवढे घृतसिक्त चरूने हवन करावे; त्यानंतर क्षेत्र/मंदिरात विधिपूर्वक समर्चन करावे।

Verse 195

धर्मादिकल्पिते पीठे सांगावरणमादरात् । तस्मै सपरिवाराय बलिमेतेन निर्हरेत् ॥ १९५ ॥

धर्मविधीनुसार कल्पिलेल्या पीठावर साङ्ग-आवरणासह बलि आदराने अर्पण करावी। या विधीने सपरिवार देवतेस बलि निवेदावी।

Verse 196

पूर्वमेहिद्वयं पश्चाद्विद्विषं पुरुषं द्वयम् । भञ्जयद्वितयं भूयो नर्तयद्वितयं पुनः ॥ १९६ ॥

प्रथम त्या द्वयास पुढे आणावे; नंतर वैरी पुरुषांचे द्वय पुढे आणावे. मग पुन्हा त्या द्वयास भञ्जित करावे आणि पुन्हा त्या द्वयास नाचवावे.

Verse 197

ततो विघ्नपदद्वन्द्वं महाभैरव तत्परम् । क्षेत्रपालबलिं गृह्णद्वयं पावकसुन्दरी ॥ १९७ ॥

त्यानंतर विघ्ननाशास तत्पर हे महाभैरव! हे पावकसुंदरी! क्षेत्रपालासाठी ठरविलेली बलि-द्वय स्वीकार.

Verse 198

बलिमन्त्रोऽयमाख्यातः सर्वकामफलप्रदः । सोपदेशं बृहत्पिण्डे कृत्वा रात्रिषु साधकः ॥ १९८ ॥

हा बलिमंत्र सांगितला आहे; तो सर्व कामनांचे फल देणारा आहे. गुरु-उपदेशासह मोठ्या पिंडावर तो करून साधकाने रात्री साधना करावी.

Verse 199

स्मृत्वा यथोक्तं क्षेत्रेशँ तस्य हस्ते बलिं हरेत् । बलिनानेन सन्तुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ॥ १९९ ॥

विधीनुसार क्षेत्रेशाचे स्मरण करून त्याच्या हस्ती बलि अर्पण करावी. या बलिने संतुष्ट होऊन क्षेत्रपाल इच्छित फल देतो.

Verse 200

कांतिं मेधां बलायोग्यं तेजः पुष्टिं यशः श्रियम् । उद्धरेद्बटुकं ङेंतमापदुद्धारणं तथा ॥ २०० ॥

हा (मंत्र) कांती, मेधा, बलास योग्यत्व, तेज, पुष्टी, यश आणि श्री देतो; तसेच आपत्तीच्या वेळी ‘ङेंतम्’ उच्चाराने बटुक (ब्रह्मचारी)ला संकटातून उध्दरतो—म्हणून हा आपदुद्धारणाचा उपाय आहे।