Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
सनत्कुमार प्रणवकेंद्रित, विष्णुसंबंधी मंत्रपद्धती सांगतात—ऋषी इंदु, छंद विराट्, देवता दधिवामन; बीज तारा/ॐ आणि शक्ती वह्निजाया. देहावर न्यास, अठरा मंत्रांची प्रतिष्ठा, नंतर पूजाविधी व होम यांचे सविस्तर वर्णन आहे—तीन लाख जप व त्याचा दशांश घृतसिक्त आहुतींनी होम. पायस, दही-भात, लाल कमळ, अपामार्ग इत्यादी आहुतींनी समृद्धी, भय-नाश, रोग-शमन, वशीकरण, बंधन-मोचन व अन्नवृद्धी अशी फळे सांगितली आहेत. पुढे यंत्र/मंडलरचना—कमल-कर्णिकेत पूजन, केसर व दलांवर षडंगपूजा, चार व्यूह, शक्ती, आयुधे, दिक्पाल, अष्टदिग्गज व त्यांच्या पत्न्यांचे विन्यास. दुसऱ्या मंत्रप्रवाहात हयग्रीव (तुरगानन)—ऋषी ब्रह्मा, छंद अनुष्टुप; बाह्य वलयांत वेदांग, मातृका, भैरव, अवतार, नद्या, ग्रह, पर्वत, नक्षत्रे. शेवटी अभिमंत्रित जल, ग्रहणकाळातील विधी व बीजसंस्कारयुक्त सरस्वत-सिद्धी—वाणी व विद्येचे प्रभुत्व—देणारी सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
सनत्कुमार म्हणाले—प्रणव ‘ॐ’ हे विष्णूचे हृदय आहे; त्याच्या अंतःस्थानी देवांचा अधिपतीही आहे. ‘स्वाहा’ने समाप्त हा मंत्र महाबलवानासाठी असून जग धारण करणारे अक्षर आहे.
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
या मंत्राचे ऋषी इंदु, छंद विराट् आणि देवता दधिवामन आहेत. बीज ‘तार’ म्हणजे प्रणव ‘ॐ’; आणि शक्ति ‘वह्निजाया’—अग्नीची पत्नी—अशी कीर्तिली आहे.
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
‘चंद्राक्षि, राम, बाण…’ इत्यादी मंत्रसमूहात, नेत्रसंख्येइतके मंत्रोत्पन्न वर्ण घेऊन षडंग-न्यास करून ते मस्तक, भाळ आणि दोन्ही नेत्रांवर विन्यस्त करावे.
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
कान व नाकपुड्यांत; ओठ, तालू, कंठ व भुजांवर; पाठीवर; हृदयप्रदेश व उदरात; नाभीवर; गुप्तस्थानी; आणि पुन्हा उरुस्थानी—(अशा ठिकाणी न्यास करावा)।
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
दोन्ही गुडघे, पोटऱ्या व पायांवर क्रमाने (मंत्र) विन्यस्त करावे. असे अठरा मंत्र स्थापित झाल्यावर, मग देवाचे ध्यान करावे.
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
मोत्यासारखा गौर, रत्नांनी भूषित, चंद्रचिन्हांकित, भुंग्यासारख्या काळ्या वळणदार अलकांनी शोभणारा मुख असलेला कलश शुद्ध जलाने परिपूर्ण होता।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
दही-भाताने भरलेला चषक दोन्ही भुजांनी धारण करून देवतेचे भजन-पूजन करावे। नंतर मंत्राचा तीन लक्ष जप करावा आणि त्याचा दहावा भाग घृतसिक्त हव्याने आहुती द्यावी।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
पायसान्नाने आहुती द्यावी आणि विधीनुसार दही-भातानेही हवन करावे। मग चंद्राकृतीच्या अंतभागी पूर्वोक्त रीतीने सिद्ध केलेल्या पीठावर त्या देवतेचे पूजन करावे।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
विधानानुसार संकल्पाने कल्पिलेल्या मूर्तीचे मूलस्थानी सम्यक् पूजन करावे। मग केसरांवर षडंगांचे पूजन करावे आणि दिग्दलांवरही त्यांचे पूजन करावे।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध यांचा न्यास करावा; तसेच कोणपत्रांवर शांती, श्री, सरस्वती आणि रती यांचीही स्थापना करावी।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
अष्टदल कमळाच्या आठ पाकळ्यांवर ध्वज, वैनतेय गरुड, कौस्तुभ मणी, वनमाला, शंख, चक्र, गदा आणि शार्ङ्ग धनुष्य—यांचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
नंतर पाकळ्यांच्या अग्रभागी केशव आदि देवता व दिक्पाल यांचे पूजन करावे। त्यांच्या आयुधांचेही सम्यक् पूजन करून, पुढे श्रद्धेने आठ दिग्गजांची अर्चना करावी।
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन, पुष्पदंत, सार्वभौम आणि सुप्रतीक—हेच दिग्गज होत।
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
क्रमाने करिणी—अभ्रमुखा, कपिला, पिंगला व अनुपमा; तसेच ताम्रकर्णी, शुभ्रदंती, चांगना आणि अंजनवती—अशा सांगितल्या आहेत।
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
अशा रीतीने आराधना झाल्यावर मंत्रसाधकाने ऋत्विजाला नियत दान द्यावे। जो श्री-समृद्धी इच्छितो, त्या बुध्दिमानाने पायसात तूप मिसळून सहस्र आहुती द्याव्यात।
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
महान श्री-समृद्धी प्राप्त होते; धान्य-होमाने अन्नधान्याची विपुल प्राप्ती होते. शतपुष्पेपासून उत्पन्न बीजांची सहस्र वेळा आहुती दिल्यास हे फल सिद्ध होते.
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
हे निःसंशय महाभयाचा नाश करते—यात विचार करण्याचे कारण नाही. शुद्ध दध्योदनाने (दही-भाताने) होम केल्यास दुर्गती व दुष्ट-भाग्यापासून मुक्ती मिळते.
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
त्रैविक्रम रूपाचे ध्यान करून, एकाग्रचित्ताने मंत्रजप करावा. मंत्रप्रभावाने बांधलेलाही कारागृहातून मुक्त होतो.
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
भिंतीवर—किंवा लाकडी फलकावर—देवेशाचे रूप तयार करून विधिपूर्वक पूजन करावे. नित्य सुगंधी पुष्प अर्पण केल्यास महान श्री-समृद्धी प्राप्त होते.
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
रक्तोत्पलांची आहुती दिल्यास मंत्रसाधक सर्व जग वश करू शकतो. शिजवलेल्या अन्नाने व तुपाने नित्य अष्टाविंशती (२८) आहुती द्याव्यात.
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
विधिपूर्वक साखर व तूपयुक्त अन्न प्राप्त केल्याने अक्षय अन्नसंपदा मिळते. तसेच षड्रसयुक्त अपूपांची (गोड पदार्थांची) एक सहस्र आहुती पवित्र अग्नीत अर्पण करावी.
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
अलक्ष्मीचा पराभव करून साधक महान श्री-समृद्धी प्राप्त करतो. मंत्रज्ञाने दध्यन्नात साखर मिसळून दहा हजार आहुती द्याव्यात.
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
तो जिथे जिथे वसेल तिथेच त्याला अन्नाचा पर्वतासारखा साठा प्राप्त होतो. बिल्ववृक्षाजवळ उभा राहून पद्माक्षरयुक्त (पवित्र मंत्राक्षरांनी) आहुती द्यावी.
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
तो तिथे तिथे महालक्ष्मी प्राप्त करतो—यात संशय नाही. पायसाने (दूधखिरीने) एक लक्ष आहुती दिल्यास तो वाचस्पती (बृहस्पती) समान वाणीवैभव प्राप्त करतो.
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
एक लक्ष जप करून त्याचा दशांश पुत्रजीवाच्या फळांनी हवन करावे. त्याच काष्ठाने प्रज्वलित अग्नीत केल्यास श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त होतो.
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
साधकाने तेजस्वी कमळाचे ध्यान करावे—ज्याच्या कर्णिकेवर साध्यतारेचे चिन्ह आहे, सुवर्ण केसर झळाळतात, आणि मंत्राच्या युग्म-अक्षरांनी आठ पाकळ्या बनलेल्या आहेत।
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
शेष युग्म-अक्षरांच्या अंतिम वर्णांनी बनलेले बाह्य पत्र द्वादशाक्षर मंत्राने वेष्टित असो. त्याच्या बाहेर मातृका-वर्णांनी असे यंत्र रचावे की ते मनुष्यांना संपत्ती-समृद्धी देईल।
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
रक्तवर्ण त्रिविक्रम (विष्णु) यांचे ध्यान करून मंत्रसाधकाने लाल फुलांनी दहा हजार आहुती द्याव्यात; असे केल्याने तो सर्वत्र विजयी होतो।
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
चंद्रासनावर विराजमान देवाचे ध्यान करून दहा हजार कमळफुलांची आहुती द्यावी; त्यामुळे तो कण्टकरहित (निर्विघ्न) राज्य, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, प्राप्त करतो।
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
मधाने लेपित लवंगा किंवा अपामार्गाची पाने—साध्याच्या नावासह—दहा हजार आहुती दिल्यास तो व्यक्ती निश्चयाने वशीभूत होतो।
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
शुभ अपामार्गाच्या पानांनी अष्टोत्तरशत आहुती देऊन, त्यानुसार सात रात्री जप केल्यास साधक महाभयंकर रोगातून मुक्त होतो।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
प्रथम “उहिरत्” हे पद उच्चारून, नंतर नियत ध्वनी-विधानाने प्रणव “ॐ” जपावा। शेवटी “सर्ववार्गीश्वर” म्हणावे, आणि त्यानंतर “ईश्वर” असे उच्चारावे।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
सर्व वेदमय ध्याननीय पदाच्या शेवटी “सर्वम्” असे उच्चारावे। हा मंत्र तारा (ॐ) पासून आरंभ होऊन “द्वि/त” अक्षरावर समाप्त होतो व बोध जागविणारा मानला आहे।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
या मंत्राचे ऋषी ब्रह्मा असे निर्दिष्ट आहेत आणि छंद अनुष्टुप् सांगितले आहे। देवता सर्वव्यापी हयग्रीव असून ते वाणीचे ऐश्वर्य व प्रभुत्व प्रदान करतात।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
तारा-मंत्राच्या पादांनी मंत्राचा पञ्चांग-न्यास विधिपूर्वक करावा. नंतर देवाचे ध्यान करावे—हिमालयाच्या हिमशिखरेसारखा उज्ज्वल श्वेत, आणि तुळशीच्या माळेने भूषित।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
अश्वमुख असलेल्या परम उन्नत सारस्वत देवास मी वंदन करतो. असे ध्यान करून मंत्राचा दहा हजार जप करावा आणि नंतर त्याच्या दशांशाने समापन-विधी करावी.
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
मधुमिश्रित हवि व पायसाची आहुती देऊन, ‘विमला’ इत्यादी उपचारांसह, वैष्णव पीठावर मूलतः संकल्प करून मूर्तीचे आवाहन करून पूजन करावे.
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
कर्णिकेच्या चार दिशांत, पूर्वापासून क्रमाने सनंदन, सनक, श्री (लक्ष्मी) आणि तसेच पृथ्वी यांचे पूजन करावे.
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
त्यानंतर बाहेरील दिशांत षट्कोणांत वेदांचे अर्चन करावे. मग निरुक्त व ज्योतिष, आणि त्यानंतर व्याकरण यांचे पूजन करावे.
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
कल्प, शिक्षा आणि छंद—हीच वेदांगे आहेत. त्यानंतर अष्टदलाच्या मुळाशी अष्ट मातृकांचे सम्यक् पूजन करावे.
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
कमळ-दलांच्या मध्यभागी वक्रतुंड आदि आठ देवतांची विधिपूर्वक पूजा करावी. नंतर साधकाने दलांच्या अग्रभागी क्रमाने अष्टभैरवांचे अर्चन करावे.
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
असितांग, रुरु, भीषण, रक्तकनेत्रक, बटुक, कालदमन, दंतुर तसेच विकट—यांचेही आवाहन/स्मरण करावे.
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
त्याच्या बाहेर सोळा दलांवर हरिचे दशावतार विन्यस्त करावेत; तसेच शंख, चक्र, गदा, पद्म, नंदक (खड्ग) आणि शार्ङ्ग (धनुष्य)ही ठेवावीत.
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
त्याच्या बाहेर परिघ-गृहात इंद्रमुख दहा दिगीश्वरांची स्थापना करावी. आणि त्याही बाहेर द्वारांवर वज्रादी आयुधे क्रमाने ठेवावीत.
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
महागणपति, दुर्गा, क्षेत्रेश आणि बटुक—यांचेही पूजन करावे. तसेच प्रकटादि सर्व योगिनी त्या बाहेर स्थित असाव्यात.
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
त्याच्या बाहेर सात नद्या आहेत; त्यांच्या पलीकडे नऊ ग्रह आहेत. त्यांच्याही बाहेर आठ पर्वत आहेत आणि त्यापलीकडे पुन्हा नक्षत्रे आहेत.
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
अशा रीतीने पंधरा आवृत्तींच्या क्रमाने तुरगाननाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास, वाणीमध्ये तो वागीश्वरासमान आणि धनामध्ये धनपतिसमान होतो.
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
अशा प्रकारे मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधक त्याचे प्रयोग करण्यास योग्य होतो. मग तो शुद्ध पाण्याला मंत्राने एक हजार आठ वेळा अभिमंत्रित करावा.
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
जो बुद्धिमान व जितेंद्रिय पुरुष बीजासह एक महिना पान करतो, तो जन्ममूक असला तरीही निश्चयाने वाक्सिद्धी प्राप्त करतो.
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
‘वियत्’ व ‘भृगु’स्थानी ठेवलेले, ‘अर्धीरा’ व बिंदुयुक्त असे जे बीज सांगितले आहे, ते चंद्र किंवा सूर्यग्रहणकाळी सुवर्णपात्रात ठेवावे.
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
मग मंत्रसाधक कंठापर्यंत पाण्यात उभा राहून, स्पर्शक्षणापासून विधीच्या विमोचनापर्यंत श्रद्धेने मंत्रजप करावा।
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
ते सर्व लवकर पिऊन टाकावे; त्यामुळे त्याला शीघ्र सारस्वत सिद्धी (वाणी व विद्या) प्राप्त होते। ज्योतिष्मती वेलीचे बीज दररोज एकेक वाढवत सेवन करावे।
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
अभिमंत्रित पदार्थाचे एकशे आठपर्यंत भक्षण केल्यास, तो मनुष्य पृथ्वीवर खरोखर सरस्वतीचा अवतार होतो।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
हे विप्रेंद्र! अधिक काय सांगू—मनोराच्या प्रसादाने तो सर्व वेद, आगम इत्यादींचा ज्ञानी व्याख्याता होतो।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागात, बृहदुपाख्यानात, सनत्कुमार-विभागात, तृतीय पादात ‘हयग्रीव-उपासना-निरूपण’ नामक बहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.