Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata
या अध्यायात सनत्कुमार नारदांना गणेश-साधनेची संपूर्ण विधी सांगतात। भोग व मोक्ष देणारे गणेश-मंत्र, नियंत्रणप्रधान मंत्र-रचना आणि २८ अक्षरी मंत्राचे ऋषि-छंद-देवता इत्यादी वर्णन येते। षडंग-न्यास, भूर्-भुवः-स्वः मध्ये भुवन-न्यास आणि संख्या-संकेतांसह वर्ण/पद-न्यासाची अचूक मांडणी दिली आहे। महागणपति गायत्री (विद्महे/धीमहि/प्रचोदयात्), ध्यानमूर्ती, जपसंख्या आणि आठ द्रव्यांनी होम सांगितला आहे। षट्कोण-त्रिकोण-अष्टदल-कमळ-भूपुरयुक्त यंत्र/मंडलात पीठपूजा, आवरण देवता-शक्ती, तसेच दिशांमध्ये सहचरीसह गणेशरूपांची स्थापना वर्णिली आहे। पुष्प, समिधा, तूप, मध इत्यादी अर्पणानुसार फलविशेष दिले आहेत। मासिक चतुर्थी-व्रत, ग्रहणपूजा, रक्षणनियम आणि स्वतंत्र वक्रतुण्ड मंत्राचे ऋष्यादि व आवरण-क्रमही येतो। दीक्षेच्या अटी, समृद्धी-संतान-प्रश्नसदृश कर्मे, गोपनीयतेची आज्ञा आणि श्रद्धाभक्तीने सिद्धी व मुक्तीचा आश्वास देऊन अध्याय समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये गणेशस्य मंत्रान्सर्वेष्टदायकान् । यान्समाराध्य विप्रेंद्र साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥ १ ॥
श्री सनत्कुमार म्हणाले—आता मी गणेशाचे सर्व इष्ट देणारे मंत्र सांगतो; हे विप्रेंद्र, ज्यांची आराधना केल्याने साधक भुक्ती व मुक्ती दोन्ही प्राप्त करतो.
Verse 2
अव्ययो विष्णुवनिता शंभुस्त्री मीनकेतनः । स्मृतिर्मांसेंदुमन्वाढ्या सा पुनश्चंद्रशेखरा ॥ २ ॥
तो अव्यय आहे; विष्णूची प्रिया आहे; शंभूची पत्नी आहे; मीनध्वज-चिन्हित आहे; पवित्र स्मृतीचे साक्षात् रूप आहे; देह व चंद्राने अलंकृत आहे; आणि पुन्हा चंद्रशेखरा आहे।
Verse 3
ङेतो गणपतिस्तोयं भुजंगो वरदेति च । सर्वांते जनमुञ्चार्य ततो मे वशमानय ॥ ३ ॥
‘ङेतो’, ‘गणपति’, ‘तोयं’, ‘भुजंग’ आणि ‘वरद’—हे शब्द उच्चारावेत; नंतर शेवटी त्या व्यक्तीचे नाव घेऊन ‘त्याला/तिला माझ्या वशात आण’ असे जपावे।
Verse 4
वह्निः प्रियांतो मंत्रोऽयष्टाविंशतिवर्णवान् । गणकोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री वियुदादिका ॥ ४ ॥
हा मंत्र ‘वह्नि’ शब्दाने आरंभ होऊन ‘प्रिया’ येथे समाप्त होतो आणि अठ्ठावीस वर्णांचा आहे। याचा ऋषी गणक, छंद गायत्री, आणि देवता वियुत्-आदि (विद्युत्-तत्त्व) आहेत।
Verse 5
गणेशो देवता बीजं षष्टशक्तिस्तदादिका । श्रीमन्महागणपतिप्रीतये विनियोगकः ॥ ५ ॥
याचा देवता गणेश आहे; बीज ‘षष्टि-शक्ति’सहित व त्याच्या अंगांसह सांगितले आहे। हा विनियोग श्रीमन् महागणपतीच्या प्रीत्यर्थ आहे।
Verse 6
ऋषिं शिरसि वक्रे तु छन्दश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ६ ॥
श्रेष्ठ साधकाने न्यास करावा—ऋषी शिरावर, छंद मुखावर, देवता हृदयात, बीज गुह्य-प्रदेशी, आणि शक्ति दोन्ही पायांवर स्थापावी।
Verse 7
षड्दीर्घाढ्येन बीजेन यं च बीजादिना पुनः । षङंगानि न्यसेदस्य जातियुक्तानि मंत्रवित् ॥ ७ ॥
मंत्र जाणणारा साधक सहा दीर्घस्वरांनी युक्त बीजाने षडंग-न्यास करावा आणि पुन्हा ‘यं’ आदिबीजानेही. अशा रीतीने जातियुक्त सहाही अंगे विधिपूर्वक न्यासावीत.
Verse 8
शैवी षडंगमुद्राय न्यस्तव्या हि षडंगके । गामाद्यं चैव भूर्लोकं नाभ्यंतं पादयोर्न्यसेत् ॥ ८ ॥
षडंगांवर शैवी षडंग-मुद्रेचा न्यास निश्चयाने करावा. तसेच ‘गाम्’ आद्य भूरलोकाचा न्यास नाभीपासून पायांपर्यंत करावा.
Verse 9
गीमाद्यं च भुवर्लोकं कंठांतं नाभितो न्यसेत् । स्वर्लोकं चैव गूमाद्यं कंठदिमस्तकावधि ॥ ९ ॥
‘गीम्’ आद्य भुवर्लोकाचा न्यास नाभीपासून कंठापर्यंत करावा. आणि ‘गूम्’ आद्य स्वर्लोकाचा न्यास कंठापासून मस्तक-शिखेपर्यंत करावा.
Verse 10
व्यापकं मूलमन्त्रेण न्यासोऽयं भुवनाभिधः । मूलमंत्रं समुञ्चार्य मातृकावर्णमीरयेत् ॥ १० ॥
मूलमंत्राने केला जाणारा हा व्यापक न्यास ‘भुवन-न्यास’ म्हणून ओळखला जातो. प्रथम मूलमंत्र उच्चारून मग मातृका-वर्णांचे पठण करावे.
Verse 11
तदंतेऽपि च मूलं स्यान्नमोंऽतं मातृकास्थले । क्षांतं विन्यस्य मूलेन व्यापकं रचयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
त्याच्या शेवटीही मूलबीजाचा न्यास करावा; आणि मातृका-स्थानी ‘नमोँ’ अंताचा विन्यास करावा. ‘क्षां’ हे मूलासह स्थापून सुज्ञ साधक व्यापक-न्यास रचावा.
Verse 12
वर्णन्या सोऽयमाख्यातः पदन्यासस्तथोच्यते । पञ्चत्रिबाणवह्नींदुचंद्राक्षिनिगमैः क्रमात् ॥ १२ ॥
हाच ‘वर्ण-न्यास’ म्हणून सांगितला आहे; यालाच ‘पद-न्यास’ असेही म्हणतात. पाच, तीन, बाण, अग्नी, इंदू, चंद्र, नेत्र आणि निगम या परंपरागत संख्यासंकेतांच्या क्रमाने तो करावा।
Verse 13
विभक्तैर्मूलगायत्र्या हृदंतैरष्टभिः पदैः । भालदेशे मुखे कण्ठे हृदि नाभ्यूरुजानुषु ॥ १३ ॥
मूल गायत्रीच्या ‘हृत्’ अंत असलेल्या आठ विभागलेल्या पदांनी न्यास करावा—भाळप्रदेशी, मुखी, कंठी, हृदयी, नाभीवर, उरूंवर आणि गुडघ्यांवर।
Verse 14
पादयोश्चैव विन्यस्य मूलने व्यापकं चरेत् । वदेत्तत्पुरुषायांते विद्महेति पदं ततः ॥ १४ ॥
पायांवरही न्यास करून, मग मूळस्थानी व्यापक-न्यास करावा. तत्पुरुष-मंत्राच्या शेवटी त्यानंतर ‘विद्महे’ हे पद उच्चारावे।
Verse 15
वक्रतुंडाय शब्दांते धीमहीति समीरयेत् । तन्नो दंतिः प्रचोवर्णा दयादिति वदेत्पुनः ॥ १५ ॥
‘वक्रतुण्डाय’ या शब्दाच्या शेवटी ‘धीमहि’ असे उच्चारावे. मग पुन्हा म्हणावे—‘तन्नो दन्तिः प्रचोवर्णा दयात्’—तो दंती, तेजस्वी वर्णाचा, आम्हांवर दया करून प्रेरणा देवो।
Verse 16
एषोक्ता मूलगायत्री सर्वसिद्धिप्रदायिनी । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेदेवं हृदंबुजे ॥ १६ ॥
हीच घोषित मूल गायत्री सर्व सिद्धी देणारी आहे. अशा प्रकारे न्यासविधी करून, हृदयकमळात याच रीतीने ध्यान करावे।
Verse 17
उद्यन्मार्तण्डसदृशं लोकस्थित्यंतकारणम् । सशक्तिकं भूषितांगं दंत चक्राद्युदायुधम् ॥ १७ ॥
तो उगवत्या सूर्याप्रमाणे, जगत्स्थिती व प्रलयाचे कारण आहेत। स्वशक्तीसह, दिव्य भूषणांनी विभूषित अंगांचे, दंत, चक्र इत्यादी उचललेली आयुधे धारण करणाऱ्या प्रभूचे मी ध्यान करतो।
Verse 18
एवं ध्यात्वा चतुश्चत्वारिंशत्साहस्रसंयुतम् । चतुर्लक्षं जपेन्मंत्रं अष्टद्रव्यैर्दशांशतः ॥ १८ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून, मंत्राचा जप चार लक्ष आणि त्यासह चव्वेचाळीस हजार (अधिक) करावा. नंतर त्या संख्येचा दशांश, आठ द्रव्यांनी होम म्हणून करावा।
Verse 19
जुहुयाद्विधिवन्मंत्री संस्कृते हव्यवाहने । इक्षवः सक्तवो मोचाफलानि चिपिटास्तिलाः ॥ १९ ॥
मंत्रोच्चार करणारा पुरोहित विधिपूर्वक संस्कारित हव्यवाहन अग्नीत होम करावा—ऊस, सत्तू, केळी, चिवडा आणि तीळ इत्यादी आहुती द्याव्यात।
Verse 20
मोदका नारिकेलानि लाजा द्रव्याष्टकं स्मृतम् । पीठमाधारशक्त्यादिपरतत्वांतमर्चयेत् ॥ २० ॥
मोदक, नारळ आणि लाजा (लई/भाजलेले तांदूळ) हेही अष्टद्रव्यात स्मरण केले आहेत। आधार-शक्तीपासून आरंभ करून परतत्त्वापर्यंत पीठाचे अर्चन करावे।
Verse 21
षट्कोणांतस्त्रिकोणं च बहिरष्टदलं लिखेत् । भूपुरं तद्बहिः कृत्वा गमेशं तत्र पूजयेत् ॥ २१ ॥
षट्कोणाच्या आत त्रिकोण आणि बाहेर अष्टदल कमळ रेखाटावे। त्याच्या बाहेर भूपुर (चौकोनी आवरण) करून, तेथे गमेशाचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 22
तीव्राख्या ज्वालिनी नंदा भोगदा कामरूपाणी । अग्रा तेजोवती सत्या नवमी विध्ननाशिनी ॥ २२ ॥
ती तीव्रा म्हणून प्रसिद्ध; ती ज्वालिनी—दीप्त ज्वाला; ती नंदा—आनंद देणारी. ती भोगदा व इच्छेनुसार रूप धारण करणारी कामरूपिणी आहे. ती अग्र्या, तेजोवती, सत्यस्वरूपा, नवमी आणि विघ्ननाशिनी आहे.
Verse 23
सर्वादिशक्तिकमलासनाय हृदयांतिकः । पीठमंत्रोऽयमेतेन दद्यादासनमुत्तमम् ॥ २३ ॥
हा पीठ-मंत्र आहे: सर्वादि शक्तींनी युक्त, कमलासनावर विराजमान प्रभू—जो हृदयांत वास करतो—यास या मंत्राने उत्तम आसन अर्पण करावे.
Verse 24
तत्रावाह्य गणाधीशं मध्ये सम्पूज्य यत्नतः । विकोणबाह्ये पूर्वादिचतुर्दिक्ष्वर्चयेत्क्रमात् ॥ २४ ॥
तेथे गणाधीश गणेशाचे आवाहन करून, मध्यभागी यत्नपूर्वक सम्यक पूजन करावे; नंतर बाह्य आवरणात पूर्वादि चारही दिशांत क्रमाने अर्चन करावे.
Verse 25
श्रियं श्रियः पतिं चैव गौरीं गौरी पतिं तथा । रतिं रतिपतिं पाश्चान्महीपूर्व च पोत्रिणम् ॥ २५ ॥
नंतर श्री (लक्ष्मी) व श्रीपति (विष्णू), गौरी व गौरीपति (शिव), रती व रतिपती (कामदेव), तसेच आद्य पृथ्वी आणि तिला उचलून धारण करणारा पोत्री वराह यांचेही भक्तिभावाने आवाहन करावे.
Verse 26
क्रमादिल्ववटाश्वत्थप्रियगूनामधोऽर्चयेत् । रमा पद्मद्वयकरा शंखचक्रधरो हरिः ॥ २६ ॥
क्रमाने बिल्व, वट, अश्वत्थ व प्रियगु वृक्षांच्या खाली अर्चन करावे. तेथे रमा हाती दोन कमळे धारण केलेली आणि हरि शंख-चक्र धारण केलेला असा ध्यान करावा.
Verse 27
गौरी पाशांकुशधरा टंकशूलधरो हरः । रतिः पद्मकरा पुष्पबाणचापधरः स्मरः ॥ २७ ॥
गौरी पाश व अंकुश धारण करते; हर (शिव) टंका व त्रिशूल धारण करतो। रतीच्या हाती कमळ; स्मर (कामदेव) पुष्पबाण व धनुष्य धारण करतो।
Verse 28
शूकव्रीह्यग्रहस्ता भूः पोत्री चक्रगदाधरः । देवाग्रे पूजयेल्लक्ष्मीसहितं तु विनायकम् ॥ २८ ॥
भूमीदेवीला शूक व व्रीही (धान्य) कणसे हातात धारण केलेली दाखवावी; पोत्री (यज्ञाची पळी)ही दर्शवावी; आणि चक्र-गदा धारण करणारा प्रभु (विष्णु) स्थापावा. देवांच्या अग्रभागी लक्ष्मीसहित विनायकाची पूजा करावी.
Verse 29
पूजयेत्षट्सु कोणेषु ह्यामोदाद्यान्प्रियायुतान् । आमोदं सिद्धिसंयुक्तमग्रतः परिपूजयेत् ॥ २९ ॥
सहा कोनांत आमोदादी देवतांची त्यांच्या प्रियांसह पूजा करावी. नंतर अग्रभागी सिद्धिसंयुक्त आमोदाची विशेष परिपूजा करावी.
Verse 30
प्रमोदं चाग्निकोणे तु समृद्धिसहितं यजेत् । ईशकोणे यजेत्कीर्तिसंयुतं सुमुखं तथा ॥ ३० ॥
अग्निकोणात (आग्नेय) समृद्धीसहित प्रमोदाची पूजा करावी. ईशानकोणात (ईश) कीर्तीसंयुक्त सुमुखाचीही पूजा करावी.
Verse 31
वारुणे मदनावत्या संयुतं दुर्मुखं यजेत् । यजेन्नैर्ऋत्यकोणे तु विघ्नं मदद्रवायुतम् ॥ ३१ ॥
वारुण दिशेत मदनावतीसहित दुर्मुखाची पूजा करावी. नैऋत्य कोनात (दक्षिण-पश्चिम) मदद्रवासहित विघ्नाची पूजा करावी.
Verse 32
द्राविण्या विघ्नकर्तारं वायुकोणे समर्चयेत् । पाशांकुशाभयकरांस्तरुणार्कसमप्रभान् ॥ ३२ ॥
द्राविणी नामक मंत्र/अर्पणाने वायूकोनात (उत्तर-पश्चिम) विघ्नहर्त्याचे विधिपूर्वक पूजन करावे। तो उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असून हातांत पाश, अंकुश व अभयमुद्रा धारण करतो।
Verse 33
कपोलविगलद्दानगंधलुब्धा लिशोभितान् । षट्कोणोभयपार्श्वे तु शंखपद्मनिभौ क्रमात् ॥ ३३ ॥
कपोलांतून झरणाऱ्या मदरसाच्या सुगंधाने लोभलेल्या भुंग्यांनी ते शोभून दिसोत. आणि षट्कोणाच्या दोन्ही बाजूंना क्रमाने शंख व पद्मासारखी रूपे स्थापावीत।
Verse 34
सहितौ निजशक्तिभ्यां ध्यात्वा पूर्ववदर्चयेत् । केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु मातरः ॥ ३४ ॥
स्वस्व शक्तीं सहित त्या दोन्ही देवतांचे ध्यान करून, पूर्वीप्रमाणे विधीने पूजन करावे। केसरांवर षडंग न्यास करावा आणि पाकळ्यांवर अष्ट-मातृकांची स्थापना करावी।
Verse 35
इन्द्राद्यानपि वज्ज्रादीन्पूजयेद्धरणीगृहे । एवमाराध्य विघ्नेशं साधयेत्स्वमनोरथान् ॥ ३५ ॥
धरणीगृहात (पवित्र भूमीस्थानी) इंद्रादी देवतांचे तसेच वज्रादी दिव्य आयुध-चिन्हांचेही पूजन करावे. अशा रीतीने विघ्नेशाचे आराधन करून आपले मनोरथ सिद्ध होतात।
Verse 36
चतुश्चत्वारिंशताढ्यं चतुः शतमतंद्रितः । तर्पयेदंबुभिः शुद्धैर्गजास्यं दिनशः सुधीः ॥ ३६ ॥
सुधी साधकाने दररोज, आळस न करता, शुद्ध जलाने गजास्य (गणेश) यांचे तर्पण करावे—चव्वेचाळीस दिवसांपर्यंत आणि एकूण चारशे तर्पणे पूर्ण करावीत।
Verse 37
पद्मैस्तु वशयेद्भूपांस्तत्पत्नीश्चोत्पलैस्तथा । कुमुदैर्मंत्रिणोऽश्वत्थसमिद्भिर्वाडवाञ्शुभैः ॥ ३७ ॥
कमळपुष्पांनी राजे वश होतात; तसेच निळ्या उत्पलांनी त्यांच्या राण्या. कुमुदांनी मंत्री वश होतात, आणि शुभ अश्वत्थाच्या समिधांनी कुलीन स्त्रिया वशीभूत होतात।
Verse 38
उदुंम्बरोत्थैर्नृपतीन्वैश्यान्प्लक्षसमुद्भवैः । वटोद्भवैः समिद्भिश्च वशयेदंतिमान्बुधः ॥ ३८ ॥
उदुंबराच्या समिधांनी बुध साधक राजांना वश करतो; प्लक्षोत्पन्न समिधांनी वैश्यांना; आणि वट (वड) समिधांनी तो अंत्यजांनाही वशीभूत करतो।
Verse 39
आज्येन श्रियमाप्नोति स्वर्णाप्तिर्मधुना भवेत् । गोदुग्धेन गवां लाभो दध्ना सर्वसमृद्धिमान् ॥ ३९ ॥
तुपाची आहुती दिल्यास श्री-समृद्धी मिळते; मधाची आहुती दिल्यास सुवर्णलाभ होतो. गाईच्या दुधाच्या आहुतीने गोधन मिळते, आणि दह्याच्या आहुतीने सर्व प्रकारची संपन्नता प्राप्त होते।
Verse 40
अन्नाप्तिरन्नहोमेन समिद्भिर्वेतसां जलम् । वासांसि लभते हुत्वा कुसुंभकुसुमैः शुभैः ॥ ४० ॥
अन्नहोमाने अन्न मिळते; वेतस (विलो/बेंत) समिधांनी जलप्राप्ती होते. आणि शुभ कुसुंभाच्या फुलांची आहुती दिल्यास वस्त्रलाभ होतो।
Verse 41
अथ सर्वेष्टदं वक्ष्ये चतुरावृत्तितर्पणम् । मूलेनादौ चतुर्वारं प्रत्येकं च प्रतर्पयेत् ॥ ४१ ॥
आता सर्व इष्ट फल देणारे चतुरावृत्ती तर्पण सांगतो. आरंभी मूलमंत्राने चार वेळा तर्पण करावे, आणि नंतर प्रत्येकास स्वतंत्रपणे तृप्त करावे।
Verse 42
पूर्वमंत्राक्षरैर्मंत्रैः स्वाहांतैश्च चतुश्चतुः । मूलमंत्रैश्चतुर्वारपूर्वकं संप्रतर्प्य च ॥ ४२ ॥
पूर्व मंत्रातील अक्षरांपासून बनलेल्या, ‘स्वाहा’अंत मंत्रांनी प्रत्येकी चार वेळा तर्पण करावे; नंतर मूलमंत्र चार आवृत्तीपूर्वक पुन्हा तर्पण करावे।
Verse 43
मिथुनादींस्ततः पश्चात्पूर्ववत्संप्रतर्पयेत् । देवेन सहितां शक्तिं शक्त्या च सहितं तु तम् ॥ ४३ ॥
त्यानंतर मिथुनादींचेही पूर्ववत् तर्पण करावे—देवासह असलेल्या शक्तीचे, आणि शक्तीसह असलेल्या त्या देवाचेही।
Verse 44
एवंच षड्विंशतिधा मिथुनानि भवंति हि । स्वनामाद्यर्णबीजानि तानि सन्तर्पयेत्क्रमात् ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने मिथुने खरोखरच सव्वीस प्रकारची होतात. त्यांच्या स्वनामाने आरंभ होणाऱ्या वर्णबीजांनी क्रमाने त्यांचे संतर्पण (पोषण-तृप्ती) करावे।
Verse 45
भवेत्संभूय सचतुश्चत्वारिंशञ्चतुः शतम् । एवं संतप्य तत्पश्चात्पूर्ववत्सोपचारकैः ॥ ४५ ॥
सर्व मिळून ते एकशे चव्वेचाळीस होते. अशा प्रकारे संस्कार/संतापन करून, नंतर पूर्ववत् उपचारांसह पुढील विधी करावी।
Verse 46
सर्वाभीष्टं च संप्रार्थ्य प्रणम्योद्वासयेत्सुधीः । भाद्रकृष्णचतुर्थ्यादिप्रतिमासमतंद्रितः ॥ ४६ ॥
सर्व अभिष्टाची प्रार्थना करून व प्रणाम करून, सुधी साधकाने विधिपूर्वक उद्वासन (समापन/विसर्जन) करावे; आणि भाद्रपद कृष्ण चतुर्थीपासून आरंभ करून, प्रत्येक महिन्यात निष्काळजीपणा न करता हे अनुष्ठान करावे।
Verse 47
आरभ्यार्कोदयं मंत्री यावच्चंद्रोदयो भवेत् । तावन्नोपविशेद्भूमौ जितवाविस्थरमानसः ॥ ४७ ॥
सूर्योदयापासून चंद्रोदय होईपर्यंत मंत्रसाधकाने उघड्या भूमीवर बसू नये; मनाचा बाह्य भटकाव व विस्तार जिंकून स्थिरचित्त राहावे।
Verse 48
ततश्चंद्रोदये मन्त्री पूजयेद्गणनायकम् । पूर्वोक्तविधिना सम्यङ्नानापुष्पोपहारकैः ॥ ४८ ॥
मग चंद्रोदयास, पूर्वोक्त विधीनुसार, विविध पुष्प व उपहारांनी मंत्री (अनुष्ठाता) गणनायक (गणेश) यांची यथाविधी पूजा करावी।
Verse 49
एकविंशतिसंख्याकान्मोदकांश्च निवेदयेत् । तदग्रे प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ४९ ॥
एकवीस मोदक नैवेद्य म्हणून अर्पण करावेत; मग त्या नैवेद्यापुढे मंत्राचा एक हजार आठ वेळा जप करावा।
Verse 50
ततः कर्पूरकाश्मीररक्तपुष्पैः सचन्दनैः । अर्ध्यं दद्यात्तु मूलांते ङेते गणपतिं ततः ॥ ५० ॥
मग कापूर, केशर, लाल पुष्प व चंदन यांसह मूळभागी अर्घ्य अर्पण करावे; नंतर नमस्कार करून गणपतीची पूजा करावी।
Verse 51
इदमर्ध्यं कल्पयामि हृदंतोऽर्ध्यमनुर्मतः । स्तुत्वा नत्वा विसृज्याथ यजेच्चंद्रमसं पुनः ॥ ५१ ॥
“हृदयपूर्वक परंपरेने मान्य असे हे अर्घ्य मी अर्पण करीत आहे।” असे म्हणत स्तुती व नमस्कार करून अर्घ्य विसर्जित करावे; मग पुन्हा चंद्राची पूजा करावी।
Verse 52
अर्ध्यं दद्याञ्चतुर्वारं पूजयित्वा गुरुं ततः । निवेदितेषु विप्राय दद्यादर्धांश्च मोदकान् ॥ ५२ ॥
गुरूचे विधिपूर्वक पूजन करून चार वेळा अर्घ्य अर्पण करावे. नैवेद्य निवेदन झाल्यावर ब्राह्मणास मोदकांचे अर्धे-अर्धे भाग द्यावेत.
Verse 53
स्वयमर्द्धान्प्रभुंजीत ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । एवं व्रतं यः कुरुते सम्यक्संवत्सरावधि ॥ ५३ ॥
ब्रह्मचारी व जितेंद्रिय होऊन तो स्वतः केवळ अर्धमात्र भोजन करावा. जो या प्रकारे एक वर्षभर हे व्रत सम्यक् रीतीने करतो, तो अभिष्ट फल प्राप्त करतो.
Verse 54
पुत्रान्पौत्रान्सुखं वित्तमारोग्यं लभते नरः । सूर्योदयादशक्तश्चेदस्तमारभ्य मंत्रवित् ॥ ५४ ॥
मनुष्याला पुत्र-पौत्र, सुख, धन व आरोग्य प्राप्त होते. आणि मंत्र जाणणारा जर सूर्योदयापासून आरंभ करू शकत नसेल, तर सूर्यास्तापासून आरंभ करावा.
Verse 55
चंद्रोदयांतं पूर्वोक्तविधिना व्रतमाचरेत् । एवं कृतेऽपि पूर्वोक्तं फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ५५ ॥
पूर्वोक्त विधीनुसार चंद्र उदय होईपर्यंत व्रत आचरावे. असे केले तरी तो निश्चितच पूर्वी सांगितलेले फल प्राप्त करतो.
Verse 56
गणिशप्रतिमां दंतिदंतेन कपिनापि वा । गजभग्रेन निंबेन सितार्केंणाथवा पुनः ॥ ५६ ॥
गणेशाची प्रतिमा हत्तीच्या दाताने, किंवा कपि (वानर) यानेही; अथवा हत्तीचा तुटलेला दाताचा तुकडा, किंवा निंबकाष्ठ, किंवा श्वेत अर्कशिला यांपासूनही घडविता येते.
Verse 57
कृत्वा तस्यां समावाह्य प्राणस्थापनपूर्वकम् । अभ्यर्च्य विधिवन्मन्त्री राहुग्रस्ते निशाकरे ॥ ५७ ॥
ते तयार करून, प्रथम प्राणस्थापन-विधी करून, मंत्रज्ञ पुरोहित त्यात देवतेचे आवाहन करील. राहुग्रस्त चंद्र (ग्रहणकाळी) तो शास्त्रोक्त विधीने पूजन करील.
Verse 58
स्पृष्ट्रा चैव निरहारस्तां शिखायां समुद्वहन् । द्यूते विवादे समरे व्यवहारे जयं लभेत् ॥ ५८ ॥
ते स्पर्श करून निराहार राहून, आणि ती शिखा विधिपूर्वक धारण केल्यास, द्यूत, वाद, समर व व्यवहारात विजय मिळतो.
Verse 59
बीजं वराहो बिंद्धाढ्यौ मन्विंद्वान्नौ कलौ ततः । स्मृतिर्मांसेंदुमन्वाग्रा कर्णोच्छिष्टगणे वदेत् ॥ ५९ ॥
‘कर्णोच्छिष्ट-गण’ मध्ये स्मरणासाठी हा क्रम उच्चारावा— “बीज, वराह, बिंध व आढ्य, मनु-इंदु-आन्न, मग कलि; स्मृती, मांस, इंदु, मनु, आणि अग्र (श्रेष्ठ)।”
Verse 60
बकः सदीर्घपवनो महायक्षाय यं बलिः । बलिमंत्रोऽयमाख्यातो न चेद्वर्णोऽखिलेष्टदः ॥ ६० ॥
“बकः सदीर्घपवनः”— हा महायक्षासाठी अर्पण करण्याचा बळी आहे. यास बळी-मंत्र म्हटले आहे; आणि वर्ण/उच्चार बिघडल्यास तो सर्व इच्छित फल देत नाही.
Verse 61
प्रणवो भुवनेशानीस्वबीजांते नवार्णकः । हस्तीति च पिशाचीति लिखेञ्चैवाग्रिंसुंदरी ॥ ६१ ॥
प्रणव (ॐ) सहित आणि भुवनेशानीच्या स्व-बीजाने समाप्त होणारा हा नवाक्षरी मंत्र आहे. तो “हस्ती” व “पिशाची” या शब्दांसह, तसेच “अग्रिंसुंदरी” सह लिहावा.
Verse 62
नवार्णोऽयं समुद्दिष्टो भजतां सर्वसिद्धिदः । पदैः सर्वेण मंत्रेण पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् ॥ ६२ ॥
हा नवार्ण मंत्र विधिपूर्वक सांगितला आहे; भक्तांना तो सर्व सिद्धी देतो. मंत्रातील सर्व पदांनी त्याची पंचांगे विधिवत् रचावीत.
Verse 63
अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वमंत्रेण नारद । अथाभिधास्ये विधिवद्वक्रतुंडमनुत्तमम् ॥ ६३ ॥
हे नारद, उरलेले सर्व काही पूर्वमंत्राप्रमाणेच असावे. आता मी विधिपूर्वक अनुपम वक्रतुंड प्रभूचे वर्णन करीन.
Verse 64
तोयं विधिर्वह्नियुक्तकर्णेंद्वाढ्यो हरिस्तथा । सदीर्घो दारको वायुर्वर्मांतोऽयं रसार्णकः ॥ ६४ ॥
‘तोय’ यालाच ‘विधि’ असेही म्हणतात. ‘वह्नि’ हा ‘कर्ण’ व ‘इंदु’ युक्त होऊन विभूषित होतो; ‘हरि’ही तसेच. ‘वायु’ दीर्घ आहे, ‘दारक’ म्हणजे बालक. हा ‘वर्म’ने समाप्त होतो आणि ‘रसार्णक’—रसाचा सागर—असा कथित आहे.
Verse 65
भार्गवोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुब्देवो गणाधिपः । वक्रतुण्डाभिधो बीजं वं शक्तिः कवचं पुनः ॥ ६५ ॥
या मंत्राचे ऋषी भार्गव, छंद अनुष्टुप् आणि देवता गणाधिप (गणेश) आहेत. ‘वक्रतुंड’ हे बीज, ‘वं’ ही शक्ती, आणि पुन्हा हेच कवच आहे.
Verse 66
तारदृन्मध्यगैर्मंत्रवर्णैश्चंद्रविभूषितैः । कृत्वा षडंगमन्त्रार्णान्भ्रूमध्ये च गले हृदि ॥ ६६ ॥
तार व दृन् यांच्या मध्यभागी असलेल्या, चंद्रतत्त्वाने विभूषित मंत्रवर्णांनी त्या मंत्राक्षरांचा षडंग-न्यास करावा; भृूमध्य, कंठ व हृदय येथे विन्यास करावा.
Verse 67
नामौ लिंगे पदे न्यस्याखिलेन व्यापकं चरेत् । उद्यदर्कद्युतिं हस्तैः पाशांकुशवराभयान् ॥ ६७ ॥
लिंगावर व चरणांवर दोन्ही नामांचा न्यास करून, नंतर सर्वव्यापक ध्यानाचा अभ्यास करावा। उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी देवाचे ध्यान करावे—हातांत पाश, अंकुश, वरमुद्रा व अभयमुद्रा धारण करणारा।
Verse 68
दधतं गजवक्त्रं च रक्तभूषांबरं भजेत् । ध्यात्वैवं प्रजपेत्तर्कलक्षं द्रव्यैर्दशांशतः ॥ ६८ ॥
गजमुख धारण करणाऱ्या, लाल अलंकार व वस्त्रांनी शोभित देवाचे भजन-पूजन करावे। असे ध्यान करून एक लक्ष जप करावा, आणि योग्य द्रव्यांनी त्याचा दशांश हवन/आहुती द्यावी।
Verse 69
अष्टभिर्जुहुयात्पीठे तीव्रादिसहितेऽर्चयेत् । मूर्तिं मूर्तेन संकल्प्य तस्यामावाह्य पूजयेत् ॥ ६९ ॥
पीठावर आठ वेळा आहुती द्यावी आणि तीव्र आदि (मंत्र/विधी) सहित अर्चन करावे। देवमूर्ती साकार रूपाने मनात संकल्पून, त्यात आवाहन करून पूजन करावे।
Verse 70
षट्कोणेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु शक्तयः । यजेद्विद्यां विधात्रीं च भोगदां विप्रघातिनीम् ॥ ७० ॥
षट्कोणांत षडंगांचे विन्यास करावा आणि कमळपत्रांवर आठ शक्तींचा। विद्या—विधात्री—चे पूजन करावे, जी भोग देणारी व शत्रुबळाचा नाश करणारी आहे।
Verse 71
निधिप्रदीपां पापघ्नीं पुण्यां पश्चाच्छशिप्रभाम् । दलाग्रेषु वक्रतुंड एकदंष्ट्रमहोदरौ ॥ ७१ ॥
नंतर निधिप्रदीपा—पापनाशिनी व पुण्यदायिनी—आणि त्यानंतर शशिप्रभा (चंद्रप्रभा) यांचे ध्यान/विन्यास करावा। दलांच्या अग्रभागी वक्रतुंड, एकदंष्ट्र व महोदर यांचे चिंतन करावे।
Verse 72
गजास्यलंबोदरकौ विकटौ विध्नराट् तथा । धूम्रवर्णस्ततो बाह्ये लोकेशान्हेतिसंयुतान् ॥ ७२ ॥
तो गजास्य, लंबोदर, विकट आणि विघ्नांचा अधिपती ‘विघ्नराट्’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. पुढे बाह्य लोकी तो धूम्रवर्ण, लोकपाल व त्यांच्या आयुधांसह संयुक्त मानला जातो.
Verse 73
एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्गणनायकम् । साधंयेदखिलान्कामान्वक्रतुंड प्रंसादतः ॥ ७३ ॥
अशा रीतीने पाच ‘आवरणां’सह गणनायकाचे पूजन केल्यास, वक्रतुंड प्रभूच्या प्रसादाने साधक सर्व कामना सिद्ध करतो.
Verse 74
लब्ध्वा गुरुमुखान्मंत्रं दीक्षासंस्कारपूर्वकम् । ब्रह्मचारी हविष्याशी सत्यवाक् च जितेंद्रियः ॥ ७४ ॥
गुरुमुखातून दीक्षा-संस्कारपूर्वक मंत्र प्राप्त करून साधकाने ब्रह्मचारी राहावे—हविष्याहार करावा, सत्य बोलावे आणि इंद्रिये जिंकावीत.
Verse 75
जपेदर्कसहस्रं तु षण्मासं होमसंयुतम् । दारिद्य्रं तु पराभूय जायते धनदोपमः ॥ ७५ ॥
सहा महिने होमासह अर्कसहस्राचा जप केल्याने, दारिद्र्याचा पराभव होऊन साधक धनद (कुबेर) समान समृद्ध होतो.
Verse 76
चतुर्थ्यादि चतुर्थ्यंतं जपेदयुतमादरात् । अष्टोत्तरशतं नित्यं हुत्वा प्राग्वत्फलं लभेत् ॥ ७६ ॥
चतुर्थीपासून पुढील चतुर्थीपर्यंत आदराने दहा हजार जप करावा. आणि दररोज १०८ आहुती दिल्यास, पूर्वीप्रमाणेच फल मिळते.
Verse 77
पक्षयोरुभयोर्मंत्री चतुर्थ्यां जुहुयाच्छतम् । अपूपैर्वत्सरे स स्यात्समृद्धेः परमं पदम् ॥ ७७ ॥
शुक्ल व कृष्ण—दोन्ही पक्षांच्या चतुर्थीला मंत्रसाधक अपूप (पूए) यांनी शंभर आहुती देईल. एका वर्षात तो समृद्धीचे परम पद प्राप्त करतो.
Verse 78
अङ्गारकचतुर्थ्यां तु देवमिष्ट्वा विधानतः । हविषा पा यसान्नेन नैवेद्यं परिकल्पयेत् ॥ ७८ ॥
अंगारक चतुर्थीला विधिपूर्वक देवतेचे पूजन करून, हवि व पायस (खीर) यांचे नैवेद्य सिद्ध करावे.
Verse 79
ततो गुरुं समभ्यंर्त्य भोजयेद्विधिवत्सुधीः । निवेदितेन जुहुयात्सहरस्रं विधिवद्वसौ ॥ ७९ ॥
नंतर गुरूजवळ आदराने जाऊन त्यांचे पूजन करून विधिपूर्वक त्यांना भोजन घालावे. आणि अर्पित नैवेद्याने अग्नीत विधिवत् एक हजार आहुती द्याव्यात.
Verse 80
एवं संवत्सरं कृत्वा महतीं श्रियमाप्नुयात् । अथान्यत्साधनं वक्ष्ये लोकानां हितकाम्यया ॥ ८० ॥
अशा प्रकारे एक वर्ष केल्यास महान् श्री (समृद्धी) प्राप्त होते. आता लोकहिताच्या इच्छेने मी दुसरे साधन सांगतो.
Verse 81
इष्ट्वा गणेशं पृथुकैः पायसापूपमोदकः । नानाफलैस्ततोमंत्री हरिद्रामथ सैन्धवम् ॥ ८१ ॥
पृथुक (चिवडा), पायस, अपूप, मोदक व नानाफळे यांनी गणेशाचे पूजन करून, नंतर मंत्रविद् हरिद्रा व सैन्धव (सेंधेनमक) अर्पण करावा.
Verse 82
वचां निष्कार्द्धभागं च तदर्द्धं वा मनुं जपेत् । विशोध्य चूर्णं प्रसृतौ गवां मूत्रे विनिक्षिपेत् ॥ ८२ ॥
वचा अर्ध निष्क प्रमाणात, किंवा त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात घेऊन मंत्रजप करावा. नंतर ते शुद्ध करून बारीक चूर्ण करावे व त्या चूर्णाच्या दोन प्रसृती गोमूत्रात घालाव्यात.
Verse 83
सहस्रकृत्वो मनुना मंत्रयित्वा प्रयत्नतः । स्नातामृतुदिने शुद्धां शुक्लांबरधरां शुभाम् ॥ ८३ ॥
नियत मंत्राने प्रयत्नपूर्वक सहस्र वेळा अभिमंत्रित करून, ऋतुदिनी स्नान केलेली, शुद्ध व शुभ, श्वेत वस्त्र परिधान केलेली त्या स्त्रीला (तयार/स्थिर) करावे.
Verse 84
देवस्य पुरतः स्थाप्य पाययेदौषधं सुधीः । सर्वलक्षणसंपन्नं वंध्यापि लभते सुतम् ॥ ८४ ॥
तिला देवासमोर बसवून, सुज्ञ पुरुषाने ती औषधी पाजावी. तेव्हा वंध्याही सर्व शुभलक्षणांनी युक्त पुत्र प्राप्त करते.
Verse 85
अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् । गोचर्ममात्रां धरणीमुपलिप्य प्रयत्नतः ॥ ८५ ॥
आता मी आणखी एक परम अद्भुत रहस्य सांगतो. प्रयत्नपूर्वक गोचर्माएवढी भूमी लिंपून-पोतीन तयार करावी.
Verse 86
विकीर्य धान्यप्रकरैस्तत्र संस्थापयेद्धटम् । शुद्धोदकेन संपूर्य तस्योपरि निधापयेत् ॥ ८६ ॥
तेथे धान्याचे ढीग पसरवून, त्यात एक घट स्थापावा. तो शुद्ध पाण्याने भरून, मग त्यावर (निर्दिष्ट वस्तू) ठेवावी.
Verse 87
कपिलाज्येन संपूर्णं शरावं नूतनं शुभम् । षडष्टाक्षरमंत्राभ्यां दीपमारोपयेच्छुभम् ॥ ८७ ॥
कपिला-तुपाने परिपूर्ण असा नवा व शुभ शराव घेऊन, षडाक्षर व अष्टाक्षर मंत्रांचा जप करीत शुभ दीप स्थापावा।
Verse 88
दीपे देवं समावाह्य गंधपुष्पादिभिर्यजेत् । स्नातां कुमारीमथवा कुमारं पूजयेत्सुधीः ॥ ८८ ॥
दीपात देवाचे आवाहन करून चंदन, पुष्प इत्यादींनी पूजा करावी। नंतर स्नान केलेली कुमारी किंवा कुमार यांचा सुज्ञाने श्रद्धेने सत्कार करावा।
Verse 89
दीपस्य पुरतः स्थाप्यध्यात्वा देवं जपेन्मनुम् । प्रदीपे स्थापिते पश्येद्द्विजरूपं गणेश्वरम् ॥ ८९ ॥
दीपापुढे (वस्तू) ठेवून देवाचे ध्यान करावे व मंत्रजप करावा। दीप स्थापन झाल्यावर द्विजरूप गणेश्वराचे दर्शन घ्यावे।
Verse 90
पृष्टस्ततः संपदि वा नष्टं चैवाप्यनागतम् । सकलं प्रवदेदेवं कुमारी वा कुमारकः ॥ ९० ॥
नंतर संपत्ती, हरवलेली गोष्ट किंवा येणाऱ्या काळाविषयी विचारले असता, कुमारी किंवा कुमार या प्रकारे सर्व काही सांगेल।
Verse 91
षडक्षरो हृदंतश्चेद्भवेदष्टाक्षरो मनुः । अन्येऽपि मंत्रा देवर्षे सन्ति तंत्रे गणेशितुः ॥ ९१ ॥
षडाक्षर मंत्राच्या शेवटी ‘हृद्’ बीज आल्यास तो अष्टाक्षर मंत्र होतो। हे देवर्षी, गणेश-तंत्रात इतरही मंत्र आहेत।
Verse 92
किंत्वत्र यन्न साध्यं स्यात्र्रिषु लोकेषु साधकैः । अष्टविंशरसार्णाभ्यां तन्न पश्येदपि क्वचित् ॥ ९२ ॥
परंतु येथे असे कोणते साध्य आहे जे त्रिलोकीतील सिद्ध साधकांना असाध्य ठरेल? या अठ्ठावीस ‘रस’ व ‘अर्ण’ तत्त्वांनी कुठेही काहीही अप्राप्य राहत नाही।
Verse 93
एतद्गणेशमंत्राणां विधानं ते मयोदितम् । शठेभ्यः परशिष्येभ्यो वंचकेभ्योऽपि मा वद ॥ ९३ ॥
गणेश-मंत्रांचे हे विधान मी तुला सांगितले. कपटी, परशिष्य आणि फसवणाऱ्यांना हे कधीही सांगू नकोस।
Verse 94
एवं यो भजते देवं गणेशंसर्वसिद्धिदम् । प्राप्येह सकलान्भोगनिंते मुक्तिपदं व्रजेत् ॥ ९४ ॥
जो असा सर्वसिद्धिदाता देव गणेशाचे भजन करतो, तो येथे सर्व भोग प्राप्त करून शेवटी मुक्तिपदाला जातो।
Frequently Asked Questions
Nyāsa is presented as the ritual “installation protocol” that aligns mantra, body, and cosmos: ṣaḍaṅga nyāsa stabilizes the mantra’s limbs, bhuvana-nyāsa maps Bhūr–Bhuvar–Svar onto the practitioner, and varṇa/pada-nyāsa installs phonemic and semantic power (mātṛkā) so that japa and homa operate as an integrated consecration rather than mere recitation.
It specifies a center-and-enclosure logic: a geometrically defined yantra (hexagon/triangle/lotus/bhūpura), pīṭha worship from Ādhāra-Śakti to Paratattva, directional placements, corner deities with consorts, mātṛkā and ṣaḍaṅga installations on petals/filaments, and lokapāla associations—hallmarks of layered protective “coverings” (āvaraṇas).
It openly promises siddhis (prosperity, influence, victory, fertility, protection) through calibrated offerings and vows, while framing Gaṇeśa-mantra worship as also yielding liberation when performed with proper initiation, restraint (brahmacarya), truthfulness, and disciplined observance—thus placing pragmatic results within a soteriological horizon.