The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)

Verse 1

सूत उवाच । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः । पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम् ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—भगवद्भक्तीचे माहात्म्य ऐकून मुनिवर नारद प्रसन्न झाले; ज्ञान-विज्ञानात पारंगत सनकांना त्यांनी पुन्हा प्रश्न विचारला ॥१॥

Verse 2

नारद उवाच । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग ॥ २ ॥

नारद म्हणाले—हे शास्त्रार्थपारंगत! परम दयेने मला सांगा—क्षेत्रांमध्ये सर्वोत्तम क्षेत्र कोणते आणि तीर्थांमध्येही सर्वोत्तम तीर्थ कोणते? ॥२॥

Verse 3

सनक उवाच । शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम् । दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम् ॥ ३ ॥

सनक म्हणाले—ऐक, ब्रह्माचे हे गूढ अंतरतत्त्व परम असून सर्व संपत्ती देणारे आहे; हे दुःस्वप्नांचा नाश करणारे, पुण्यदायक, धर्म्य, पापहर व शुभ आहे ॥३॥

Verse 4

श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम् ॥ ४ ॥

हे मुनिंनी नित्य श्रवण करावे; हे दुष्ट ग्रहांचे निवारण करते, सर्व रोग शांत करते आणि आयुष्यवृद्धीचे कारण ठरते ॥४॥

Verse 5

क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः ॥ ५ ॥

क्षेत्रांमध्ये हे परम श्रेष्ठ क्षेत्र आहे आणि तीर्थांमध्येही हेच सर्वोत्तम आहे—असे परमर्षी सांगतात—गंगा-यमुनेचा पावन संगम।

Verse 6

सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः । मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः ॥ ६ ॥

‘सितासितोदक’ नावाचे हे तीर्थ परम पुण्यदायक आहे। ब्रह्मा आदी सर्व देवता, तसेच मुनि आणि मनूही—पुण्याची इच्छा धरून—याचे सेवन करतात।

Verse 7

गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा । रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः ॥ ७ ॥

गंगा ही परम पुण्यनदी जाणावी, कारण ती विष्णूच्या चरणांतून उद्भवली आहे। हे ब्राह्मण, यमुना सूर्यापासून उत्पन्न; या दोघांचा संगम शुभफलदायक आहे।

Verse 8

स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने । सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्रवनाशिनी ॥ ८ ॥

हे मुने, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ गंगा केवळ स्मरणानेच दुःख नष्ट करते। ती सर्व पापांचा क्षय करणारी आणि सर्व उपद्रवांचा नाश करणारी आहे।

Verse 9

यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले । तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने ॥ ९ ॥

हे महामुने, समुद्रपर्यंत या पृथ्वीवर जितकी पुण्यक्षेत्रे आहेत, त्यांमध्ये ‘प्रयाग’ नावाचे स्थान सर्वाधिक पुण्यतम आहे असे जाणावे।

Verse 10

इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम् । तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान् ॥ १० ॥

तेथे विधात्याने यज्ञाने रमापती भगवंताचे पूजन केले; तसेच सर्व मुनींनीही विविध प्रकारचे यज्ञ-मख केले।

Verse 11

सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै । गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ११ ॥

सर्व तीर्थांतील स्नान-अभिषेकाने जे पुण्य मिळते ते खरेच; पण गंगेच्या एका बिंदूच्या अभिषेकाच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही ते पोहोचत नाही।

Verse 12

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः । सोऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान् ॥ १२ ॥

जो मनुष्य शंभर योजन दूर असूनही ‘गंगा, गंगा’ असे उच्चारतो, तोही पापांतून मुक्त होतो; मग जो गंगाजलाने अभिषिक्त/स्नात आहे त्याची तर काय कथा!

Verse 13

विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता । संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै ॥ १३ ॥

हे देवी! विष्णूच्या पादांपासून उत्पन्न होऊन विश्वेश्वराच्या शिरी स्थित असलेली तू मुनिंनीही सेविली जाते; मग सामान्य जनांनी तर किती अधिक श्रद्धेने वंदन करावे!

Verse 14

यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः । तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत् ॥ १४ ॥

श्रेष्ठ पुरुष जे पवित्र मृत्तिका/वाळूचे तिलक कपाळावर धारण करतात, त्याच ठिकाणी भुवईरेषेच्या अर्धमात्रा वर तेजस्वी दिव्य नेत्र आहे असे जाणावे।

Verse 15

यन्मज्जनं महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम् । सारूप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम ॥ १५ ॥

त्या तीर्थातील स्नान महापुण्यकारक आहे; ते त्रिदिववासींनाही दुर्लभ आहे. ते श्रीविष्णूचे सारूप्य देणारे—याहून श्रेष्ठ काय सांगावे?

Verse 16

यत्र स्नाताः पापिनोऽपि सर्वपापविवर्जिताः । महद्विमानमारूढाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ १६ ॥

जिथे स्नान केल्याने पापीही सर्व पापांपासून मुक्त होतात; आणि महान विमानावर आरूढ होऊन परम पदाला जातात.

Verse 17

यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै । सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै ॥ १७ ॥

जिथे महात्मा भक्त स्नान करतात, तिथे ते पितृकुल व मातृकुलातील सहस्रों कुलांचा उद्धार करून विष्णुलोकास जातात.

Verse 18

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विज । पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु स्थितवान्नात्र संशयः ॥ १८ ॥

हे द्विज! जो गंगेचे स्मरण करतो, तो जणू सर्व तीर्थांत स्नान करून आला; आणि सर्व पुण्यक्षेत्रांत स्थित झाला—यात संशय नाही.

Verse 19

यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापोऽपि स्वर्गभूमिभाक् । मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधिपो भवेत् ॥ १९ ॥

त्या पवित्र स्थानी स्नान केलेला पुरुष पाहताच पापीही स्वर्गाचा अधिकारी होतो; आणि माझ्या अंगस्पर्शमात्राने कोणी देवानामधील अधिपतीही होऊ शकतो.

Verse 20

तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भवा तथा । गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरूपताम् ॥ २० ॥

तुळशीच्या मुळापासून उत्पन्न झालेली माती, तसेच द्विजाच्या (ब्राह्मणाच्या) चरणांपासून आलेली माती, आणि विशेषतः गंगेतून जन्मलेली पवित्र मृत्तिका—या लोकातील जनांना अच्युत (विष्णु)सदृश अवस्थेला नेते।

Verse 21

गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला । अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि ॥ २१ ॥

गंगा, तुळशी आणि हरिभक्ती अचल—ही सर्व मनुष्यांस अत्यंत दुर्लभ; तसेच सद्धर्म सांगणाऱ्या गुरूमध्ये भक्तीही फारच दुर्मिळ आहे।

Verse 22

सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः । मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः ॥ २२ ॥

सद्धर्म सांगणाऱ्या वक्त्याच्या चरणांपासूनची माती, गंगेतून आलेली माती आणि तुळशीच्या मुळापासूनची माती—भक्तियुक्त मनुष्य ती शिरावर धारण करून विष्णुपद (धाम) प्राप्त करतो।

Verse 23

कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम् । वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥ २३ ॥

“मी कधी गंगेला जाईन? मी कधी तिचे दर्शन घेईन?”—अशी केवळ इच्छा करणारा देखील विष्णुपदास जातो।

Verse 24

गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि । न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २४ ॥

हे ब्रह्मन्, गंगेची महिमा शेकडो वर्षे सांगितली तरी पूर्ण सांगता येत नाही—विष्णूलाही पूर्णतः शक्य नाही; मग इतरांनी कितीही बोलले तरी काय होणार?

Verse 25

अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् । यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानाम्नि स्थितेऽपि हि ॥ २५ ॥

अहो! किती अद्भुत गोष्ट—माया सर्व जगताला मोहविते; म्हणून ‘गंगा’ नावाच्या स्थानी राहूनही लोक नरकास जातात।

Verse 26

संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि ॥ २६ ॥

गंगा-नाम संसारदुःख छेदणारे म्हणून कीर्तिले आहे; तसेच तुलसीवरील भक्ती आणि हरिकीर्ती सांगणाऱ्यावरची श्रद्धाही (परम पावन) आहे।

Verse 27

सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७ ॥

जो एकदाही ‘गंगा’ हे द्वाक्षर उच्चारतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 28

योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि ॥ २८ ॥

जो गंगेच्या तीरावर तीन योजन अंतर चालतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन निश्चयच सूर्यलोकास प्राप्त होतो।

Verse 29

सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता । मेषतौलिमृगार्केषु पावयत्यखिलं जगत् ॥ २९ ॥

ही गंगा महापुण्यदायिनी नदी आहे, जिची सेवा भक्तीने केली जाते; मेष, तुला व मृग राशीत सूर्य असता ती अखिल जगत पावन करते।

Verse 30

गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती । तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिन्दी बाहुदा तथा ॥ ३० ॥

गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, रेवा (नर्मदा), सरस्वती, तुंगभद्रा, कावेरी, कालिंदी (यमुना) तसेच बाहुदा—या सर्व पवित्र नद्यांचे स्मरण व पूजन करावे।

Verse 31

वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम । एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता ॥ ३१ ॥

हे द्विजोत्तमा! वेत्रवती, ताम्रपर्णी व सरयू इत्यादी तीर्थांमध्ये गंगा हीच सर्वश्रेष्ठ व मुख्य मानली जाते।

Verse 32

यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः । तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३२ ॥

जसा सर्वव्यापी विष्णू संपूर्ण जगत व्यापून प्रतिष्ठित आहे, तशी ही गंगा सर्वत्र व्यापून सर्व पापांचा नाश करणारी आहे।

Verse 33

अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् । पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः ॥ ३३ ॥

अहो! गंगा ही जगद्धात्री आहे; स्नान-पान इत्यादींनी ती जगत पवित्र करते. ‘पावनी’ म्हणून प्रसिद्ध असताना मनुष्य तिची सेवा का करीत नाहीत?

Verse 34

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम् ॥ ३४ ॥

तीर्थांमध्ये हे उत्तम तीर्थ आणि क्षेत्रांमध्ये उत्तम क्षेत्र आहे. ‘वाराणसी’ म्हणून ते विख्यात असून सर्व देवांनी सेविलेले आहे।

Verse 35

ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम् । इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुताऽसकृत् ॥ ३५ ॥

धन्य तेच दोन कान जे श्रवण करतात; कारण ते बहुश्रुत ज्ञान देतात. या लोकी श्रुतिमान पुरुषांसाठी काशी ही वारंवार ऐकलेली व स्तुत्य आहे.

Verse 36

ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम् । निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै ॥ ३६ ॥

हे द्विजोत्तम! जे ‘अविमुक्त’ या पवित्र धामाचे स्मरण करतात, ते सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन निश्चयाने शिवलोकास जातात.

Verse 37

योजनानां शतस्थोऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि । बहुपातकपूर्णोऽपि पदं गच्छत्यनामयम् ॥ ३७ ॥

कोणी शंभर योजन दूर असला तरी अविमुक्ताचे स्मरण केले, तर तो—अनेक पातकांनी भरलेला असला तरी—निर्दुःख, निरामय परम पदास पोहोचतो.

Verse 38

प्राणप्रयाणसमये योऽविमुक्तं स्मरेद्द्विज । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

हे द्विज! प्राणप्रयाणाच्या वेळी जो अविमुक्ताचे स्मरण करतो, तोही पापमुक्त होऊन शिवाचे परम पद प्राप्त करतो.

Verse 39

काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः । पृथिव्यामेकराड् भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक् ॥ ३९ ॥

काशी-स्मरणातून उत्पन्न पुण्य स्वर्गात भोगून, ते संपल्यावर मनुष्य पृथ्वीवर एकछत्र राजा होतो; आणि पुन्हा काशीला पोहोचून मुक्तीचा भागीदार होतो.

Verse 40

बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति । नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः ॥ ४० ॥

येथे वाराणसीच्या गुणांचे फार वर्णन करून काय? जे केवळ काशीचे नामही घेतात, त्यांच्यासाठी धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष हे चार पुरुषार्थ दूर राहत नाहीत।

Verse 41

गङ्गायमुनयोर्योगोऽधिकः काश्या अपि द्विज । यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम् ॥ ४१ ॥

हे द्विज! गंगा-यमुनेचा पवित्र संगम काशीपेक्षाही अधिक श्रेष्ठ आहे; ज्याचे केवळ दर्शनमात्राने मनुष्य परम गतीस जातात।

Verse 42

मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता । पुनाति स्नानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत् ॥ ४२ ॥

सूर्य मकरराशीत असताना गंगेत जिथे कुठे स्नान केले तरी, स्नान-पान इत्यादी पुण्यकर्मांनी ती जगत पावन करून प्राण्यांना इंद्रपुराकडे नेते।

Verse 43

यो गङ्गां भजते नित्यं शंकरो लोकशंकरः । लिङ्गरूपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते ॥ ४३ ॥

लोककल्याणकारी शंकरही जो गंगेचे नित्य भजन करतात; ती तर लिंगरूपिणी आहे—मग तिची महिमा कशी वर्णावी?

Verse 44

हरिरूपधरं लिङ्गं लिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः ॥ ४४ ॥

लिंग हरिरूप धारण करतो आणि हरि लिंगरूप धारण करतात। दोघांत किंचितही अंतर नाही; जो भेद करतो तो कुबुद्धी आहे।

Verse 45

अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः ॥ ४५ ॥

अनादि-अनंत असा देव, जो हरि व शंकर या नावांनी प्रसिद्ध आहे—अज्ञानसागरात बुडालेले पापी जन त्यांत भेद करतात।

Verse 46

यो देवो जगतामीशः कारणानां च कारणम् । युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः ॥ ४६ ॥

जो देव जगतांचा ईश्वर आणि कारणांचाही कारण आहे—युगांती त्यालाच ‘रुद्ररूप धारण करणारा हरि’ असे म्हणतात।

Verse 47

रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलंजगत् । ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः ह्येतत्त्रयं हरः ॥ ४७ ॥

रुद्रच विष्णुरूपाने अखिल जगताचे पालन करतो; ब्रह्मरूपाने सृष्टी करतो. म्हणून (चक्राच्या शेवटी) हे त्रय हराचेच आहे.

Verse 48

हरिशंकरयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः । भेदं करोति सोऽभ्येति नरकं भृशदारुणम् ॥ ४८ ॥

जो मनुष्य हरि-शंकरांत आणि त्यांच्यात व ब्रह्म्यातही भेद करतो, तो अत्यंत भयंकर नरकास जातो।

Verse 49

हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरूपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ४९ ॥

जो हर (शिव), हरि (विष्णु) आणि विधाता (ब्रह्मा) यांना एकाच रूप-तत्त्वात पाहतो, तो परम आनंदास पोहोचतो—हा शास्त्रांचा निश्चय आहे।

Verse 50

योऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः । नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरूपी जनार्दनः ॥ ५० ॥

तो जनार्दन अनादी, सर्वज्ञ, जगतांचा आदिकर्ता व सर्वव्यापी आहे; तो तेथे नित्य लिंगरूपाने सन्निहित असतो।

Verse 51

काशीविश्वेश्वरं लिङ्गं ज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते । तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्नोति मनुजोत्तमः ॥ ५१ ॥

काशीतील विश्वेश्वर-लिंगाला ‘ज्योतिर्लिंग’ म्हणतात; त्याचे दर्शन घेतल्याने मनुष्यांतील श्रेष्ठ जन परम ज्योतीस प्राप्त होतो।

Verse 52

काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी । सप्तद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना ॥ ५२ ॥

ज्याने त्रैलोक्य पावन करणारी काशी-प्रदक्षिणा केली, त्या मुनीने जणू सप्तद्वीप, समुद्र व पर्वतांसह सारी पृथ्वीच परिक्रमा केली।

Verse 53

धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयोऽमलाः । शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः ॥ ५३ ॥

धातू, माती, लाकूड, दगड किंवा रेखाटलेल्या इत्यादी मूर्ती निर्मळ आहेत; त्या शिवाच्या असोत वा अच्युताच्या—त्यांत हरि सन्निहित असतो।

Verse 54

तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा । पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ ५४ ॥

हे द्विजांनो, जिथे जिथे तुळशीचे कानन आहे, जिथे जिथे कमळवन आहे, आणि जिथे जिथे पुराणपठन होते—तिथे तिथेच हरि सन्निहित असतो।

Verse 55

पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते । तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्नानं दिने दिने ॥ ५५ ॥

पुराणसंहितेचा वक्ता तोच हरि असे म्हणतात। जे नर त्याची भक्ती करतात, त्यांना दररोज गंगास्नानासारखे पुण्य लाभते।

Verse 56

पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्नानसमा द्विज । तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता ॥ ५६ ॥

हे द्विजा! पुराणश्रवणातून होणारी भक्ती गंगास्नानासमान मानली आहे; आणि त्या पुराणवक्त्यावरील भक्ती प्रयागासारखी स्मरली जाते।

Verse 57

पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् । संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥

जो पुराण व धर्मकथनांनी संसारसागरात बुडालेल्या जगाचा उद्धार करतो, तोच हरि (विष्णु) म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 58

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ५८ ॥

गंगेसमान तीर्थ नाही; मातेसमान गुरु नाही; विष्णूसमान दैवत नाही; आणि गुरूने दिलेल्या तत्त्वापेक्षा श्रेष्ठ तत्त्व नाही।

Verse 59

वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्टस्तारकाणां यथा शशी । यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता ॥ ५९ ॥

वर्णांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे, जसा तारकांमध्ये चंद्र. आणि जसा नद्यांमध्ये समुद्र महान, तशीच गंगा परा म्हणून स्मरली जाते।

Verse 60

नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः । नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी ॥ ६० ॥

शांतीसारखा मित्र नाही; सत्याहून श्रेष्ठ तप नाही। मोक्षाहून मोठा लाभ नाही; आणि गंगेसारखी नदी नाही।

Verse 61

गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः । भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः ॥ ६१ ॥

गंगेचे परम नाम ‘पापारण्यदावानल’ असे आहे। गंगा भव-व्याधी हरते; म्हणून प्रयत्नपूर्वक तिची सेवा-पूजा करावी।

Verse 62

गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते । एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज ॥ ६२ ॥

गायत्री व जाह्नवी—दोन्ही—सर्वपापहरिणी म्हणून स्मृत आहेत। हे द्विज, जो या दोघींविषयी भक्तिहीन आहे, त्याला पतित समजावे।

Verse 63

गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी । उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते ॥ ६३ ॥

गायत्री छंदांची माता आहे आणि जाह्नवी लोकाची माता आहे। या दोघीही सर्व पापांच्या नाशाचे कारण झाल्या आहेत।

Verse 64

यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति । विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे ॥ ६४ ॥

ज्याच्यावर गायत्री प्रसन्न होते त्याच्यावर गंगाही प्रसन्न होते। विष्णुशक्तियुक्त या दोघीही इच्छित कामनांची सिद्धी देण्यात समान प्रसिद्ध आहेत।

Verse 65

धर्मार्थकामरूपाणां फलरुपे निरञ्जने । सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे ॥ ६५ ॥

हे निरंजन परब्रह्मा! धर्म, अर्थ व कामरूप फळे जरी दिसत असली, तरी हे महोत्तमा, ती सर्व लोकांच्या अनुग्रह व कल्याणासाठीच प्रवर्ततात।

Verse 66

अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा । तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी ॥ ६६ ॥

मनुष्यांसाठी अत्यंत दुर्लभ आहेत—गायत्रीची भक्ती व जाह्नवी (गंगे)चे पूजन; तसेच तुलसीची भक्ती आणि हरिची सात्त्विक (शुद्ध) भक्तीही दुर्लभ आहे।

Verse 67

अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी । हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारूप्यदायिनी । यत्र स्नाता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम् ॥ ६७ ॥

अहो! महाभागा गंगा—स्मरणमात्राने पाप नाश करणारी; दर्शनाने हरिलोक देणारी; पान केल्याने प्रभूचे सारूप्य देणारी आहे। जिच्यात स्नान करून नर विष्णूचे अनुत्तम पद प्राप्त करतात।

Verse 68

नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः । गङ्गास्नानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥ ६८ ॥

नारायण—जगद्धाता, सनातन वासुदेव—गंगास्नानात परायण असणाऱ्यांना निश्चयच वांछित अर्थांचे फळ प्रदान करतो।

Verse 69

गङ्गाजलकणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ६९ ॥

गंगाजलाच्या एका थेंबानेही जो मनुजोत्तम सिक्त होतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम पदाला पोहोचतो।

Verse 70

यद्बिन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः । विसृज्य राक्षसं भावं संप्राप्तः परमं पदम् ॥ ७० ॥

त्या पवित्र बिंदूचे केवळ सेवन केल्याने सगरवंशात जन्मलेला तो राक्षसी भाव टाकून परम पदास पोहोचला।

Verse 71

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘गंगामाहात्म्य’ नावाचा सहावा अध्याय समाप्त झाला।