The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)

Verse 1

नारद उवाच । किं तत्स्तोत्रं महाभाग कथं तुष्टो जनार्दनः । उत्तङ्कः पुण्यपुरुषः कीदृशं लब्धवान्वरम् 1. ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—हे महाभाग! ते स्तोत्र कोणते होते? जनार्दन कसा प्रसन्न झाला? आणि पुण्यपुरुष उत्तंकाला कोणता वर मिळाला?

Verse 2

सनक उवाच । उत्तङ्कस्तु तदा विप्रो हरिध्यानपरायणः । पादोदकस्य माहात्म्यं दृष्ट्वा तुष्टाव भक्तितः ॥ २ ॥

सनक म्हणाले—त्या वेळी हरिध्यानात पूर्ण तल्लीन असलेल्या ब्राह्मण उत्तंकाने प्रभूच्या चरणप्रक्षालन-तीर्थाच्या माहात्म्याचे दर्शन घेऊन भक्तिभावाने स्तुती केली।

Verse 3

उत्तङ्क उवाच । नतोऽस्मि नारायणमादिदेवं जगन्निवासं जगदेकबन्धुम् । चक्राब्जशार्ङ्गासिधरं महान्तं स्मृतार्तिनिघ्नं शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥

उत्तंक म्हणाला—मी आदिदेव नारायणाला नमस्कार करतो; तो जगाचा निवास व सर्व लोकांचा एकमेव बंधू आहे; चक्र, पद्म, शार्ङ्ग धनुष्य व खड्ग धारण करणारा महान आहे. जो स्मरण करणाऱ्यांची पीडा नाश करतो—त्याच्याच शरण मी जातो।

Verse 4

यन्नाभिजाब्जप्रभवो विधाता सृजत्यमुं लोकसमुच्चयं च । यत्क्रोधतो हन्ति जगच्च रुद्र स्तमादिदेवं प्रणतोऽस्मि विष्णुम् ॥ ४ ॥

मी त्या आदिदेव विष्णूला प्रणाम करतो—ज्याच्या नाभिकमळातून उत्पन्न झालेला विधाता ब्रह्मा हा लोकसमुच्चय सृष्टी करतो; आणि ज्याच्या क्रोधातून रुद्र संपूर्ण जगाचा संहार करतो।

Verse 5

पद्मापतिं पद्मदलायताक्षं विचित्रवीर्यं निखिलैकहेतुम् । वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं तेजोनिधिं विष्णुमहं प्रपन्नः ॥ ५ ॥

मी विष्णूच्या शरण जातो—तो पद्मा (लक्ष्मी)चा पती, कमळपाकळीसारखे विशाल नेत्र असलेला; अद्भुत पराक्रमाचा, सर्वांचा एकमेव कारण; वेदान्ताने जाणण्याजोगा पुरातन पुरुष, दिव्य तेजाचा निधी।

Verse 6

आत्माक्षरः सर्वगतोऽच्युताख्यो ज्ञानात्मको ज्ञानविदां शरण्यः । ज्ञानैकवेद्यो भगवाननादिः प्रसीदतां व्यष्टिसमष्टिरूपः ॥ ६ ॥

अच्युत नामाचा तो भगवान—अक्षर आत्मा, सर्वव्यापी, ज्ञानस्वरूप, ब्रह्मज्ञ जनांचा आश्रय; केवळ शुद्ध ज्ञानानेच जाणण्याजोगा, अनादी, आणि व्यष्टि व समष्टि—दोन्ही रूपांनी प्रकट—आमच्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 7

अनन्तवीर्यो गुणजातिहीनो गुणात्मको ज्ञानविदां वरिष्ठः । नित्यः प्रपन्नार्तिहरः परात्मा दयाम्बुधिर्मे वरदस्तु भूयात् ॥ ७ ॥

अनंत पराक्रमवान, गुण‑जाति यांच्या मर्यादांपलीकडे, तरीही सर्व सद्गुणांचा सार; तत्त्वज्ञान्यांमध्ये श्रेष्ठ; नित्य; शरणागतांचे दुःख हरिणारा परात्मा—करुणासागर—तोच माझा वरदाता सदैव होवो।

Verse 8

यः स्थूलसूक्ष्मादिविशेषभेदैर्जगद्यथावत्स्वकृतं प्रविष्टः । त्वमेव तत्सर्वमनन्तसारं त्वत्तः परं नास्ति यतः परात्मन् ॥ ८ ॥

स्थूल‑सूक्ष्म इत्यादी विशेष भेदांसह हे जग निर्माण करून, जसे आहे तसेच त्यात प्रवेश करणारा—तो तूच आहेस. हे सर्व अनंत‑सार तूच; तुझ्यापलीकडे काहीच नाही, हे परात्मन्।

Verse 9

अगोचरं यत्तव शुद्धरूपं मायाविहीनं गुणजातिहीनम् । निरञ्जनं निर्मलमप्रमेयं पश्यन्ति सन्तः परमार्थसंज्ञम् ॥ ९ ॥

इंद्रियांना अगोचर असे तुझे शुद्ध रूप—मायारहित, गुण‑जातिभेदरहित, निरंजन, निर्मळ व अप्रमेय—संतजन त्यालाच ‘परमार्थ’ म्हणून पाहतात।

Verse 10

एकेन हेम्नैव विभूषणानि यातानि भेदत्वमुपाधिभेदात् । तथैव सर्वेश्वर एक एव प्रदृश्यते भिन्न इवाखिलात्मा ॥ १० ॥

जसे एकाच सोन्यापासून बनलेले दागिने उपाधीभेदामुळे वेगवेगळे दिसतात, तसेच सर्वेश्वर खरे तर एकच आहे; पण अखिलात्मा जणू भिन्न भिन्न भासतो।

Verse 11

यन्मायया मोहितचेतसस्तं पश्यन्ति नात्मानमपि प्रसिद्धम् । त एव मायारहितास्तदेव पश्यन्ति सर्वात्मकमात्मरूपम् ॥ ११ ॥

मायेमुळे मोहित झालेले चित्त असलेले लोक त्या तत्त्वाला पाहतात, पण प्रसिद्ध आत्म्यालाही पाहत नाहीत. तेच जेव्हा मायारहित होतात, तेव्हा त्याच सत्याला सर्वात्मक आत्मस्वरूप म्हणून पाहतात।

Verse 12

विभुं ज्योतिरनौपम्यं विष्णुसंज्ञं नमाम्यहम् । समस्तमेतदुद्भूतं यतो यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥

मी त्या सर्वव्यापी, अनुपम तेजस्वी विष्णुनामक परमज्योतीस नमस्कार करतो; ज्याच्यापासून हे सर्व विश्व उत्पन्न झाले आणि ज्यामध्ये ते प्रतिष्ठित आहे.

Verse 13

यतश्चैतन्यमायातं यद्रू पं तस्य वै नमः । अप्रमेयमनाधारमाधाराधेयरूपकम् ॥ १३ ॥

ज्याच्यापासून चैतन्य प्रकट झाले आणि जो त्याचेच स्वरूप आहे—त्या अप्रमेय, निराधार, तसेच आधार व आधेय दोन्ही रूप धारण करणाऱ्यास माझा नमस्कार असो.

Verse 14

परमानन्दचिन्मात्रं वासुदेवं नतोऽस्म्यहम् । हृद्गुहानिलयं देवं योगिभिः परिसेवितम् ॥ १४ ॥

मी वासुदेवाला वंदन करतो—जो परमानंदस्वरूप, शुद्ध चैतन्यमात्र आहे; जो हृदयगुहेत निवास करणारा देव असून योगीजनांनी निरंतर सेवित आहे.

Verse 15

योगानामादिभूतं तं नमामि प्रणवस्थितम् । नादात्मकं नादबीजं प्रणवात्मकमव्ययम् ॥ १५ ॥

मी त्या परम तत्त्वाला नमस्कार करतो, जो सर्व योगांचा आदिस्रोत आहे, जो प्रणव (ॐ) मध्ये स्थित आहे—नादस्वरूप, नादबीज, आणि अव्यय प्रणवस्वरूप.

Verse 16

सद्भावं सच्चिदानन्दं तं वन्दे तिग्मचक्रिणम् । अजरं साक्षिणं त्वस्य ह्यवाङ्मनसगोचरम् ॥ १६ ॥

मी त्या तीक्ष्ण चक्रधारी प्रभूला वंदन करतो—ज्याचे स्वरूप सत्-चित्-आनंद आहे; जो अजन्मा-अजर, सर्वांचा साक्षी, आणि वाणी व मनाच्या पलीकडे आहे.

Verse 17

निरञ्जनमनन्ताख्यं विष्णुरूपं नतोऽस्म्यहम् । इन्द्रि याणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥ १७ ॥

मी त्या निरंजन, ‘अनंत’ नामाने प्रसिद्ध, विष्णुरूप प्रभूला नमस्कार करतो. इंद्रिये, मन, बुद्धी, सत्त्व, तेज, बल आणि धैर्य—हे सर्व त्याच्यापासूनच असून त्याच्यातच स्थित आहे.

Verse 18

वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । विद्याविद्यात्मकं प्राहुः परात्परतरं तथा ॥ १८ ॥

ते म्हणतात की ‘क्षेत्र’ आणि ‘क्षेत्रज्ञ’ हे दोन्ही वासुदेवस्वरूप आहेत. विद्या व अविद्याही त्याच्याच स्वरूपात आहेत; आणि तो परात्पर, परमाहूनही परम आहे.

Verse 19

अनादिनिधनं शान्तं सर्वधातारमच्युतम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्तेषां मक्तिर्हि शाश्वती ॥ १९ ॥

जे महात्मे अनादि-अनंत, शांत, सर्वधारक, अच्युत प्रभूला शरण जातात—त्यांची मुक्ती खरोखरच शाश्वत असते.

Verse 20

वरं वरेण्यं वरदं पुराणं । सनातनं सर्वगतं समस्तम् । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयो । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयः ॥ २० ॥

त्या परम श्रेष्ठ, वरेण्य, वरद, पुराण, सनातन, सर्वव्यापी आणि सर्वसम्पूर्णाला मी पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो. पुन्हा नमस्कार, पुन्हा नमस्कार—वारंवार नमस्कार.

Verse 21

यत्पादतोयं भवरोगवैद्यो । यत्पादपांसुर्विमलत्वसिद्ध्यै । यन्नाम दुष्कर्मनिवारणाय । तमप्रमेयं पुरुषं भजामि ॥ २१ ॥

मी त्या अप्रमेय पुरुषोत्तमाचे भजन करतो—ज्याचे चरणामृत भव-रोगाचा वैद्य आहे, ज्याची चरणरज निर्मळता सिद्ध करते, आणि ज्याचे नाम दुष्कर्म दूर करते.

Verse 22

सद्रू पं तमसद्रू पं सदसद्रू पमव्ययम् । तत्तद्विलक्षणं श्रेष्ठं श्रेष्ठाच्छ्रेष्ठतरं भजे ॥ २२ ॥

मी त्या अव्यय परम तत्त्वाचे भजन करतो—जो सत्-रूपही आहे आणि असत्-पलीकडीलही; सत्-असत् उभयरूप असूनही सर्व वर्णनांहून विलक्षण; सर्वोच्च, आणि सर्वोच्चाहूनही श्रेष्ठतर।

Verse 23

निरञ्जनं निराकारं पूर्णमाकाशमध्यगम् । परं च विद्याविद्याभ्यां हृदम्बुजनिवासिनम् ॥ २३ ॥

तो निरंजन, निराकार, पूर्ण आहे—चैतन्य-आकाशाच्या मध्यभागी सर्वत्र व्याप्त; विद्या-अविद्या दोन्हींपलीकडील तो परम, हृदय-कमळात निवास करणारा।

Verse 24

स्वप्रकाशमनिर्देश्यं महतां च महत्तरम् । अणोरणीयांसमजं सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥ २४ ॥

तो स्वप्रकाश, अनिर्देश्य आहे; महानांहूनही महत्तर; अणूपेक्षाही अणीयान, अज, आणि सर्व उपाधींविना।

Verse 25

यन्नित्यं परमानन्दं परं ब्रह्म सनातनम् । विष्णुसंज्ञं जगद्धाम तमस्मि शरणं गतः ॥ २५ ॥

जो नित्य, परमानंद, परम व सनातन ब्रह्म आहे—‘विष्णु’ या नामाने प्रसिद्ध, जगताचे धाम व आधार—त्याच्याच शरणी मी गेलो आहे।

Verse 26

यं भजन्ति क्रियानिष्ठा यं पश्यन्ति च योगिनः । पूज्यात्पूज्यतरं शान्तं गतोऽस्मि शरणं प्रभुम् ॥ २६ ॥

ज्याचे भजन क्रियानिष्ठ करतात आणि ज्याचे दर्शन योगी घेतात—जो पूज्यांपेक्षाही अधिक पूज्य व शान्त आहे—त्या प्रभूच्या शरणी मी गेलो आहे।

Verse 27

यं न पश्यन्ति विद्वांसो य एतद्व्याप्य तिष्ठति । सर्वस्मादधिकं नित्यं नतोऽस्मि विभुमव्ययम् ॥ २७ ॥

ज्यांना विद्वानही पाहू शकत नाहीत, तरी जे या सर्व विश्वात व्यापून स्थित आहेत, जे सर्वांहून नित्य श्रेष्ठ आहेत—त्या सर्वव्यापी अव्यय विभूला मी नमस्कार करतो।

Verse 28

अन्तःकरणसंयोगाज्जीव इत्युच्यते च यः । अविद्याकार्यरहितः परमात्मेति गीयते ॥ २८ ॥

अंतःकरणाच्या संयोगामुळे ज्याला ‘जीव’ असे म्हणतात, तोच अविद्येच्या कार्यांपासून रहित असता ‘परमात्मा’ म्हणून गाईला जातो।

Verse 29

सर्वात्मकं सर्वहेतुं सर्वकर्मफलप्रदम् । वरं वरेण्यमजनं प्रणतोऽस्मि परात्परम् ॥ २९ ॥

जो सर्वांचा आत्मा, सर्वांचा हेतु आणि सर्व कर्मांचे फल देणारा आहे; जो श्रेष्ठ, वरेण्य आणि अजन्मा आहे—त्या परात्पर परमाला मी प्रणाम करतो।

Verse 30

सर्वज्ञं सर्वगं शान्तं सर्वान्तर्यामिणं हरिम् । ज्ञानात्मकं ज्ञाननिधिं ज्ञानसंस्थं विभुं भजे ॥ ३० ॥

मी हरिचे भजन करतो—जो सर्वज्ञ, सर्वगामी, शांत, सर्वांच्या अंतरीचा अंतर्यामी आहे; जो ज्ञानस्वरूप, ज्ञाननिधी, ज्ञानात स्थित आणि सर्वशक्तिमान विभू आहे।

Verse 31

नमाम्यहं वेदनिधिं मुरारिं । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थम् । सूर्येन्दुवत् प्रोज्ज्वलनेत्रमिन्द्रं । खगस्वरूपं वपतिस्वरूपम् ॥ ३१ ॥

मी मुरारीला नमस्कार करतो—जो वेदांचा निधी आहे, ज्याचा अर्थ वेदान्त-विज्ञानाने दृढ निश्चित झालेला आहे; ज्याचे नेत्र सूर्य-चंद्रासारखे प्रज्वलित आहेत; जो खगस्वरूप धारण करतो आणि जो स्वतः भूतांचा स्वामी आहे।

Verse 32

सर्वेश्वरं सर्वगतं महान्तं वेदात्मकं । वेदविदां वरिष्ठम् । तं वाङ्मनोऽचिन्त्यमनन्तशक्तिं । ज्ञानैकवेद्यं पुरुषं भजामि ॥ ३२ ॥

मी त्या परम पुरुषाचे भजन करतो—जो सर्वेश्वर, सर्वव्यापी व महान आहे; ज्याचे स्वरूपच वेद आहे, जो वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ आहे; जो वाणी व मनाला अचिंत्य, अनंत-शक्तिमान, आणि केवळ शुद्ध ज्ञानानेच जाणण्याजोगा आहे।

Verse 33

इन्द्रा ग्निकालासुरपाशिवायुसोमेशमार्त्तण्डपुरन्दराद्यैः । यः पाति लोकान् परिपूर्णभावस्तमप्रमेयं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥

मी त्या अप्रमेय परम सत्तेचे शरण घेतो—ज्याचा स्वभाव परिपूर्णता आहे—जो इंद्र, अग्नी, काळ, असुर, पाशी (वरुण), वायू, सोम, ईश, मार्तंड (सूर्य), पुरंदर इत्यादींमार्फत लोकांचे रक्षण करतो।

Verse 34

सहस्रशीर्षं च सहस्रपादं सहस्राबाहुं च सहस्रनेत्रम् । समस्तयज्ञैः परिजुष्टमाद्यं नतोस्मि तुष्टिप्रदमुग्रवीर्यम् ॥ ३४ ॥

मी त्या आद्य पुरुषाला नमस्कार करतो—ज्याचे सहस्र शिर, सहस्र पाय, सहस्र बाहू व सहस्र नेत्र आहेत; जो सर्व यज्ञांनी पूर्ण तुष्ट होतो; जो तृप्ती देतो आणि ज्याचे वीर्य उग्र आहे।

Verse 35

कालात्मकं कालविभागहेतुं गुणत्रयातीतमहं गुणज्ञम् । गुणप्रियं कामदमस्तसङ्गमतीन्द्रि यं विश्वभुजं वितृष्णम् ॥ ३५ ॥

मी त्या प्रभूचे ध्यान करतो—जो काळस्वरूप आहे व काळविभागांचा हेतु आहे; जो त्रिगुणातीत असूनही गुणांना जाणणारा आहे; जो सद्गुणप्रिय, धर्म्य कामना देणारा; सर्वसंगरहित, इंद्रियांपलीकडचा; विश्वाचा धारक-भोक्ता आणि पूर्णतः तृष्णारहित आहे।

Verse 36

निरीहमग्र्यं मनसाप्यगम्यं मनोमयं चान्नमयं निरूढम् । विज्ञानभेदप्रतिपन्नकल्पं न वाङ्मयं प्राणमयं भजामि ॥ ३६ ॥

मी त्या परम, निष्क्रिय तत्त्वाचे भजन करतो—जो मनालाही अगम्य आहे; जो मनोमय व अन्नमय (स्थूल) कोशांच्या पलीकडे प्रतिष्ठित आहे; जो विज्ञानभेदांद्वारेच कल्पितरूपे जाणला जातो; आणि जो न वाणीपुरता, न प्राणमय कोशात बांधलेला आहे।

Verse 37

न यस्य रूपं न बलप्रभावे न यस्य कर्माणि न यत्प्रमाणम् । जानन्ति देवाः कमलोद्भवाद्याः स्तोष्याम्यहं तं कथमात्मरूपम् ॥ ३७ ॥

ज्याचे रूप नाही, मोजता येईल असे बल-प्रभाव नाही; ज्याची कर्मे अगोचर आहेत आणि ज्याचा कोणताही प्रमाणमान नाही। कमलज ब्रह्मा आदि देवही त्याला यथार्थ जाणत नाहीत—त्या स्वात्मस्वरूप प्रभूची मी कशी स्तुती करू?

Verse 38

संसारसिन्धौ पतितं कदर्यं मोहाकुलं कामशतेन बद्धम् । अकीर्तिभाजं पिशुनं कृतघ्नं सदाशुचिं पापरतं प्रमन्युम् । दयाम्बुधे पाहि भयाकुलं मां पुनः पुनस्त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥

संसारसिंधूत पडलेला मी दीन, मोहाने व्याकुळ, शेकडो कामनांनी बांधलेला आहे. अपकीर्तीचा भागी, दुष्ट, कृतघ्न, सदैव अशुचि, पापरत आणि गर्वाने फुगलेला—हे दयासागर! भयाकुळ मला वाचवा; मी पुन्हा पुन्हा तुझ्या शरण येतो.

Verse 39

इति प्रसादितस्तेन दयालुः कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य भगवांस्तेजसां निधिः ॥ ३९ ॥

अशा प्रकारे त्याने प्रसन्न केलेला दयाळू कमलापती भगवान—दिव्य तेजाचा निधी—त्याच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाला.

Verse 40

अतसीपुष्पसङ्काशं फुल्लपङ्कजलोचनम् । किरीटिनं कुण्डलिनं हारकेयूरभूषितम् ॥ ४० ॥

तो अतसीपुष्पासारखा नीलवर्ण तेजस्वी, फुललेल्या कमळासारख्या नेत्रांचा; मुकुटधारी, कुंडलधारी आणि हार-केयूरांनी भूषित होता.

Verse 41

श्रीवत्सकौस्तुभधरं हेमयज्ञोपवीतिनम् । नासाविन्यस्तमुक्ताभवर्धमानतनुच्छविम् ॥ ४१ ॥

मी त्या प्रभूचे ध्यान करतो जो श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणी धारण करतो, सुवर्ण यज्ञोपवीत परिधान करतो, आणि नासिकेवर ठेवलेल्या मोत्याच्या भूषणामुळे ज्याची देहकांती अधिकच वाढल्यासारखी भासते.

Verse 42

पीताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम् । तुलसीकोमलदलैरर्चिताङिघ्रं महाद्युतिम् ॥ ४२ ॥

मी त्या दिव्य प्रभूचे ध्यान करतो—जो पीतांबरधारी आहे, वनमालेने विभूषित आहे, ज्याचे चरण कोमल तुळशीदलांनी अर्चिलेले आहेत आणि जो महान तेजाने प्रकाशमान आहे।

Verse 43

किङ्किणीनूपुराद्यैश्च शोभितं गरुडध्वजम् । दृष्ट्वा ननाम विप्रेन्द्रो दण्डवत्क्षितिमण्डले ॥ ४३ ॥

किंकिणी-नूपुर इत्यादी झंकारणाऱ्या अलंकारांनी शोभित, गरुडध्वजधारी प्रभूला पाहून ब्राह्मणश्रेष्ठाने भूमीवर दंडवत् प्रणाम केला।

Verse 44

अभ्यषिञ्चद्धरेः पादावुत्तङ्को हर्षवारिभिः । मुरारे रक्ष रक्षेति व्याहरन्नान्यधीस्तदा ॥ ४४ ॥

तेव्हा उत्तंकाने आनंदाश्रूंनी हरीच्या चरणांचे अभिषेक केले आणि “हे मुरारे, रक्षण कर—रक्षण कर” असे वारंवार उच्चारत त्या वेळी दुसरे काहीही मनात धरले नाही।

Verse 45

तमुत्थाप्य महाविष्णुरालिलिङ्ग दयापरः । वरं वृणीष्व वत्सेति प्रोवाच मुनिपुङ्गवम् ॥ ४५ ॥

तेव्हा दयापर महाविष्णूंनी त्याला उठवून आलिंगन दिले आणि मुनिश्रेष्ठास म्हणाले, “वत्सा, वर माग.”

Verse 46

असाध्यं नास्ति किञ्चित्ते प्रसन्ने मयि सत्तम । इतीरितं समाकर्ण्य ह्युत्तङ्कश्चक्रपाणिना । पुनः प्रणम्य तं प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥

“हे सत्तम, मी प्रसन्न असता तुझ्यासाठी काहीही असाध्य नाही।” चक्रपाणि प्रभूचे हे वचन ऐकून उत्तंकाने पुन्हा प्रणाम केला आणि देवदेव जनार्दनास निवेदन केले।

Verse 47

किं मां मोहयसीश त्वं किमन्यैर्देव मे वरैः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽस्तु जन्मजन्मान्तरेष्वपि ॥ ४७ ॥

हे ईश्वरा! तू मला का मोहात पाडतोस? हे देवा! इतर वरांनी मला काय उपयोग? जन्मोजन्मीही तुझ्यावरील माझी भक्ती दृढ राहो।

Verse 48

कीटेषु पक्षिषु मृगेषु सरीसृपेषु रक्षःपिशाचमनुजेष्वपि यत्र तत्र । जातस्य मे भवतु केशव ते प्रसादात्त्वय्येव भक्तिरचलाव्यभिचारिणी च ॥ ४८ ॥

कीटक, पक्षी, मृग, सरीसृप, तसेच जिथे-तिथे राक्षस, पिशाच किंवा मनुष्ययोनीत माझा जन्म झाला तरी—हे केशवा! तुझ्या कृपेने केवळ तुझ्यातच माझी भक्ती अचल व अव्यभिचारिणी राहो।

Verse 49

एवमस्त्विति लोकेशः शङ्खप्रान्तेन संस्पृशन् । दिव्यज्ञानं ददौ तस्मै योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४९ ॥

“एवमस्तु” असे म्हणत लोकेशाने शंखाच्या अग्रभागाने स्पर्श करून त्याला दिव्य ज्ञान दिले—जे योगिनांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 50

पुनः स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं देवदेवो जनार्दनः । इदमाह स्मितमुखो हस्तं तच्छिरसि न्यसन् ॥ ५० ॥

विप्रश्रेष्ठ पुन्हा स्तुती करीत असता, देवदेव जनार्दन मंद हास्याने, त्याच्या शिरावर हात ठेवून हे वचन बोलला।

Verse 51

श्री भगवानुवाच । आराधय क्रियायोगैर्मां सदा द्विजसत्तम । नरनारायणस्थानं व्रज मोक्षं गमिष्यसि ॥ ५१ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! क्रियायोगाच्या साधनांनी सदैव माझी आराधना कर. नर-नारायणाच्या पवित्र स्थानी जा; तू मोक्ष प्राप्त करशील।

Verse 52

त्वया कृतमिदं स्तोत्रं यः पठेत्सततं नरः । सर्वान्कामानवाप्यान्ते मोक्षभागी भवेत्ततः ॥ ५२ ॥

तुझ्या रचलेल्या या स्तोत्राचे जो मनुष्य सतत पठण करतो, तो सर्व इच्छित फल प्राप्त करून शेवटी मोक्षाचा भागी होतो।

Verse 53

इत्युक्त्वा माधवो विप्रं तत्रैवान्तर्दधे मुने । नरनारायणस्थानमुत्तङ्कोऽपि ततो ययौ ॥ ५३ ॥

हे मुने! असे बोलून माधव त्या विप्रासमोर तेथेच अंतर्धान पावला. त्यानंतर उत्तंकही नर-नारायणांच्या पवित्र स्थानी निघून गेला.

Verse 54

तस्माद्भक्तिः सदा कार्या देवदेवस्य चक्रिणः । हरिभक्तिः परा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा ॥ ५४ ॥

म्हणून देवदेव चक्रधारी प्रभूची भक्ती सदैव करावी. हरिभक्ती परम सांगितली आहे; ती सर्व इच्छित फळे देणारी आहे.

Verse 55

उत्तङ्को भक्तिभावेन क्रियायोगपरो मुने । पूजयन्माधवं नित्यं नरनारायणाश्रमे ॥ ५५ ॥

हे मुने! उत्तंक भक्तिभावाने परिपूर्ण होऊन आणि क्रियायोगात तत्पर राहून नर-नारायण आश्रमात नित्य माधवाची पूजा करी.

Verse 56

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः सञ्च्छिन्नद्वैतसंशयः । अवाप दुरवापं वै तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५६ ॥

ज्ञान-विज्ञानाने संपन्न होऊन आणि द्वैतजन्य सर्व संशय छेदून त्याने खरोखर विष्णूचे दुर्लभ परम पद प्राप्त केले.

Verse 57

पूजितो नमितो वापि संस्मृतो वापि मोक्षदः । नारायणो जगन्नाथो भक्तानां मानवर्द्धनः ॥ ५७ ॥

पूजिला, नमस्कार केला किंवा केवळ स्मरण केला तरी नारायण—जगन्नाथ—मोक्ष देतो आणि भक्तांची आध्यात्मिक उन्नती वाढवितो।

Verse 58

तस्मान्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ५८ ॥

म्हणून जो इहलोकी व परलोकी सुख इच्छितो, त्याने भक्तियुक्त होऊन अनंत, अपराजित देव नारायणाची पूजा करावी।

Verse 59

यः पठेदिदमाख्यानं शृणुयाद्वा समाहितः । सोऽपि सर्वाघनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ ५९ ॥

जो एकाग्र मनाने हे आख्यान पठतो किंवा ऐकतो, तोही सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या धामास जातो।

Verse 60

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘विष्णुमाहात्म्य’ नावाचा अडतीसावा अध्याय समाप्त झाला।