Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)

Verse 1

नारद उवाच । कथं ससर्ज ब्रह्मादीनादिदेवः पुरा विभुः । तन्ममाख्याहि सनक सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—हे सनक! आदिदेव सर्वव्यापी प्रभूने प्राचीन काळी ब्रह्मा आदि देवांची सृष्टी कशी केली? आपण सर्वज्ञ आहात, म्हणून मला ते सांगा।

Verse 2

श्रीसनक उवाचा । नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः । तेनेदमखिलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ २ ॥

श्री सनक म्हणाले—नारायण अक्षर, अनंत, सर्वव्यापी व निरंजन आहेत. त्यांच्यामुळेच हे अखिल जगत—स्थावर व जंगम—पूर्णपणे व्यापलेले आहे।

Verse 3

आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदमधिष्ठाय मूर्त्तित्रिकमवासृजत् ॥ ३ ॥

सृष्टीच्या आदिकाळी स्वप्रकाश, जगन्मय महाविष्णूंनी गुणभेदांचे अधिष्ठान करून दिव्य मूर्तित्रय प्रकट केले।

Verse 4

सृष्ट्यर्थं तु पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्येरुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुने ॥ ४ ॥

सृष्टीसाठी पूर्वकाळी देवाने आपल्या दक्षिण अंगातून प्रजापतीला, आणि मध्यभागातून रुद्र नावाचा उग्र—जगदंतकर्ता—यास प्रकट केले, हे मुने।

Verse 5

पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् । केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे ॥ ५ ॥

या जगताच्या पालनासाठी वाम अंगातून अव्यय विष्णू प्रकट झाले। त्या आदिदेव, अजर प्रभूला काही ‘शिव’ असे म्हणतात; काही सदा सत्य ‘विष्णू’ म्हणतात; तर काही ‘ब्रह्मा’ असेही म्हणतात।

Verse 6

तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी । भावाभावस्वरुपा सा विद्याविद्येति गीयते ॥ ६ ॥

विष्णूची ती पराशक्ती जगताची कार्यप्रवृत्ती चालविते। भाव-अभाव अशा द्विस्वरूपिणी ती ‘विद्या’ व ‘अविद्या’ म्हणून गायी जाते।

Verse 7

यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते । तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम् ॥ ७ ॥

जेव्हा विश्व महाविष्णूपासून भिन्न असे भासते, तेव्हा अविद्या दृढ होते आणि तीच दुःखाचे साधन बनते।

Verse 8

ज्ञातृज्ञेयाद्युपाधिस्ते यदा नश्यति नारद । सर्वैकभावना बुद्धिः सा विद्येत्यभिधीयते ॥ ८ ॥

हे नारदा! ज्ञाता-ज्ञेय इत्यादी उपाधी नष्ट झाल्या की, सर्वत्र एकत्वाची भावना करणारी जी बुद्धी, तीच खरी विद्या असे सांगितले आहे.

Verse 9

एषं माया महाविष्णोर्भिन्ना संसारदायिनी । अभेदबुद्ध्या दृष्टा चेत्संसारक्षयकारिणी ॥ ९ ॥

महाविष्णूची ही माया, त्याच्यापासून भिन्न मानली तर संसारबंधन देणारी ठरते; पण अभेदबुद्धीने पाहिली तर संसाराचा क्षय करणारी होते.

Verse 10

विष्णुशक्तिसमुद्भूतमेतत्सर्वं चराचरम् । यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गेद्यच्चनेङ्गति ॥ १० ॥

हे सर्व चराचर विश्व विष्णूच्या शक्तीतून उत्पन्न झाले आहे. जे हालते आणि जे न हालते—हे सर्व त्याच्यापासून भिन्न नाही.

Verse 11

उपाधिभिर्यथाकाशो भिन्नत्वेन प्रतीयते । अविद्योपाधियोगेनतथेदमखिलं जगत् ॥ ११ ॥

जसे उपाधींमुळे आकाश भिन्न भिन्न भासते, तसेच अविद्या-उपाधीच्या योगाने हे अखिल जगत भेदयुक्त भासते.

Verse 12

यथा हरिर्जगद्यापी तस्य शक्तिस्तथा मुने । दाहशक्तिर्यथांगारे स्वाश्रयं व्याप्य तिष्टति ॥ १२ ॥

हे मुने! जसा हरि सर्व जगतात व्यापून आहे, तशीच त्याची शक्तीही सर्वत्र व्यापलेली आहे. जसे अंगारात दाहशक्ती आपल्या आश्रयाला व्यापून राहते, तसे ती शक्तीही आपल्या अधिष्ठानात परिपूर्ण राहते.

Verse 13

उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे । भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च ॥ १३ ॥

काही जण तिला ‘उमा’ म्हणतात; काही ‘शक्ती’ आणि काही ‘लक्ष्मी’ म्हणतात. काही ‘भारती’ असे म्हणतात, तर काही ‘गिरिजा’ व ‘अंबिका’ या नावांनीही तिची उपासना करतात.

Verse 14

दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीत्यपि । कौमारी वैष्णवी चेति वाराह्येन्द्री च शाम्भवी ॥ १४ ॥

ती ‘दुर्गा’, ‘भद्रकाली’, ‘चंडी’ आणि ‘माहेश्वरी’ म्हणून स्तुत्य आहे; ‘कौमारी’ व ‘वैष्णवी’ म्हणूनही; तसेच ‘वाराही’, ‘इंद्री’ आणि ‘शांभवी’ या नावांनीही कीर्तिली जाते.

Verse 15

ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा परे । प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षस्यः ॥ १५ ॥

काही तिला ‘ब्राह्मी’ म्हणतात; काही ‘विद्या-अविद्या’ असे म्हणतात. काही ‘माया’ म्हणतात; आणि परम ऋषी तिला ‘प्रकृती’ व ‘परा’ शक्ती असेही वर्णित करतात.

Verse 16

शेषशक्तिः परा विष्णोर्जगत्सर्गादिकारिणी । व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता ॥ १६ ॥

ती विष्णूची परा ‘शेषशक्ती’ आहे, जी जगताच्या सृष्टी इत्यादी क्रिया घडविते. ती व्यक्त व अव्यक्त अशा दोन्ही स्वरूपांनी सर्व जगतात सर्वत्र व्यापून स्थित आहे.

Verse 17

प्रकृतिश्चपुमांश्चैव कालश्चेति विधिस्थितिः । सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः ॥ १७ ॥

प्रकृती, पुरुष आणि काळ—अशीच विधीची स्थापना आहे. सृष्टी, स्थिती आणि विनाश यांचा एकच परम तत्त्व कारणरूपाने प्रकट होतो.

Verse 18

येनेदमखिलं जातं ब्रह्मरुपधरेण वै । तस्मात्परतरो देवो नित्यइत्यभिधीयते ॥ १८ ॥

ज्याने ब्रह्मरूप धारण करून हे अखिल विश्व उत्पन्न केले, तोच देव ‘नित्य’ म्हणून कथिला जातो; त्याहून पर कोणी नाही।

Verse 19

रक्षां करोति यो देवो नित्य इत्यभिधीयते । रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान् ॥ १९ ॥

जो देव रक्षण करतो तो ‘नित्य’ म्हणून ओळखला जातो; आणि जो सर्व लोकांचे रक्षण करतो तो परात्पर परम पुरुष आहे।

Verse 20

तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम् ॥ २० ॥

म्हणून त्याहूनही परे तेच आहे—अव्यय, परम पद, सर्वोच्च धाम।

Verse 21

अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः । यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः ॥ २१ ॥

तो अक्षर, निर्गुण, शुद्ध, परिपूर्ण, सनातन आहे; तोच परम ‘कालपु’ नावाने प्रसिद्ध, योगिजनांच्या ध्यानाचा विषय, परात्पर आहे।

Verse 22

परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः । ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः ॥ २२ ॥

परमात्मा परमानंदरूप असून सर्व उपाधींविना आहे; तो परम आहे, केवळ ज्ञानानेच जाणण्याजोगा, आणि ज्याचा विग्रह सच्चिदानंद आहे।

Verse 23

योऽसौ शुद्धोऽपि परमो ह्यहंकारेण संयुतः । देहीति प्रोच्यते मूढैरहोऽज्ञानविडम्बनम् ॥ २३ ॥

जो परमात्मा नित्य शुद्ध व परात्पर आहे, तोच अहंकाराच्या संयोगाने मूढ लोक ‘देही’ असे म्हणतात; अहो, अज्ञानाची ही किती विडंबना!

Verse 24

स देवः परमः शुद्धः सत्त्वदिगुणभेदतः । मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २४ ॥

तो परम देव नित्य शुद्ध आहे; सत्त्वादी गुणभेदांमुळे तो त्रिमूर्ती रूप धारण करून सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांचे कारण होतो.

Verse 25

योऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता यन्नाभिकमलोद्भवः । स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने ॥ २५ ॥

जो ब्रह्मा जगत्कर्ता आहे आणि ज्याचा जन्म त्याच्या नाभिकमळातून झाला, तोच खरा आनंदस्वरूप आत्मा आहे; म्हणून, हे मुने, त्याहून पर कोणी नाही.

Verse 26

अन्तर्यामी जगद्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः । भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः ॥ २६ ॥

परमेश्वर अंतर्यामी, जगद्व्यापी, सर्वसाक्षी व निरंजन आहे; तो भिन्न-अभिन्न अशा दोन्ही स्वरूपांनी स्थित असतो.

Verse 27

यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विश्त्रम्भधारिणी । विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥

ज्याची शक्ति महामाया आहे, जी जगताचा विस्तार धारण करते; विश्वोत्पत्तीचे कारण असल्याने तिला ज्ञानी ‘प्रकृती’ असे म्हणतात.

Verse 28

आदिसर्गे महाविष्णोर्लोकान्कर्त्तुं समुद्यतः । प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत् ॥ २८ ॥

आदि-सृष्टीच्या आरंभी महाविष्णु लोकांची निर्मिती करण्यास उद्यत असता, सृष्टीची प्रक्रिया त्रिविध मानली जाते—प्रकृती, पुरुष आणि काळ।

Verse 29

पश्यन्ति भावितात्मानो यं ब्रह्मत्यभिसंज्ञितम् । शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २९ ॥

भावितात्मा व शुद्धचित्त साधक ज्याला ‘ब्रह्म’ असे म्हणतात ते तत्त्व पाहतात; ते निर्मळ परम धामच विष्णूचे परम पद आहे।

Verse 30

एवं शुद्धोऽक्षरोऽनन्तः कालरुपी महेश्वरः । गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः ॥ ३० ॥

अशा प्रकारे तो शुद्ध, अक्षय व अनंत आहे—काळरूपी महेश्वर; तो गुणस्वरूप व गुणाधार, आणि जगतांचा आदिकर्ता सर्वव्यापी प्रभू आहे।

Verse 31

प्रकृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ । महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततोऽहं समवर्त्तत ॥ ३१ ॥

जगद्गुरु ‘पुरुष’ यांच्या सान्निध्यात प्रकृती क्षोभ पावली तेव्हा ‘महत्’ प्रकट झाले; त्यातून बुद्धी उत्पन्न झाली आणि बुद्धीतून ‘अहं’—अहंकार—उद्भवला।

Verse 32

अहंकाराश्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते ॥ ३२ ॥

अहंकारापासून सूक्ष्म तत्त्वे—तन्मात्रा व इंद्रिये—उत्पन्न होतात; आणि त्या तन्मात्रांपासून जगताच्या रचनेसाठी भूत (महाभूत) जन्मतात।

Verse 33

आकाशवाय्वग्रिजलभूमयोऽब्जभवात्मज । यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च ॥ ३३ ॥

हे कमलज ब्रह्म्याच्या पुत्रा! आकाश, वायु, अग्नी, जल आणि पृथ्वी—हे यथाक्रमाने एकेक करून पुढीलचे कारणत्व प्राप्त करतात।

Verse 34

ततो ब्रह्या जगद्धाता तामसानसृजत्प्रभुः । तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान् ॥ ३४ ॥

त्यानंतर जगद्धाता प्रभु ब्रह्म्याने तामस प्रकृतीचे सृष्टीकरण केले—तिर्यक्-योनीतील पशु, पक्षी, मृग इत्यादी जीव।

Verse 35

तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् । ततोवैमानुषं सर्गं कल्पयामास पव्मजः ॥ ३५ ॥

त्या सनातन देवसर्गालाही उद्दिष्टसिद्धीस अपुरा मानून, पद्मज ब्रह्म्याने मग मानुष-सृष्टीची रचना केली।

Verse 36

ततो दक्षादिकान्पुत्रान्सृष्टिसाधनतत्परान् । एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३६ ॥

मग त्यांनी दक्ष इत्यादी पुत्र उत्पन्न केले, जे सृष्टीकार्य साधण्यात तत्पर होते. या पुत्रांमुळे देव, असुर व मानवांसह हे जग व्यापून गेले।

Verse 37

भुर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्वैव जनस्तथा । तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः ॥ ३७ ॥

भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः आणि सत्य—अशा रीतीने हे लोक क्रमाने एकावर एक स्थित असून सर्वात वर सत्यलोक आहे।

Verse 38

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं च विप्रेन्द्र ततोऽधच्च रसातलम् ॥ ३८ ॥

अतल, वितल, सुतल व तलातल; तसेच महातलही—हे विप्रश्रेष्ठ—आणि त्यांच्या खाली रसातल आहे.

Verse 39

पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः । एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान् ॥ ३९ ॥

आणि खाली क्रमाने पाताल इत्यादी सात पाताळलोक आहेत. या सर्व लोकांत भगवंतांनी त्यांच्या-त्यांच्या लोकनाथांचीही सृष्टी केली आहे.

Verse 40

कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् । वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत् ॥ ४० ॥

त्यांनी पर्वतश्रेणी व नद्याही निर्माण केल्या; आणि प्रत्येक लोकातील निवास्यांसाठी आचार-व्यवहार व जीवनपद्धती यथायोग्य ठरविली.

Verse 41

भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः । लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः ॥ ४१ ॥

पृथ्वीच्या मध्यभागी मेरू पर्वत आहे, जो सर्व देवांचा आश्रय आहे. भूमीच्या सीमेवर लोकालोक पर्वत आहे; आणि त्याच्या आत सात सागर आहेत.

Verse 42

द्वीपाश्च सप्त विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः । बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः ॥ ४२ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ, सात द्वीप आहेत; आणि प्रत्येक द्वीपात त्याचे कुलाचल पर्वत आहेत. प्रसिद्ध बाह्य नद्याही आहेत, आणि तेथील जन अमरांसारखे तेजस्वी मानले जातात.

Verse 43

जम्बूप्लक्षाभिधानौ च शाल्मलश्च कुशस्तथा । क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः ॥ ४३ ॥

जंबूद्वीप, प्लक्ष नावाचा द्वीप, तसेच शाल्मल व कुश; आणि क्रौञ्च, शाक व पुष्कर—हे सर्व देवभूमी आहेत।

Verse 44

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सत्पसत्पभिरावृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम् ॥ ४४ ॥

हे सर्व द्वीप समुद्रांनी वेढलेले आहेत; क्रमाने ते समुद्र लवणजल, इक्षुरस, सुरा, घृत, दही आणि क्षीरजलाचे आहेत।

Verse 45

एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तशेत्तराः । ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात् ॥ ४५ ॥

हे द्वीप व समुद्र प्रत्येक पूर्वीपेक्षा उत्तरोत्तर मोठे आहेत; ते द्विगुण विस्ताराचे मानावे, लोकालोक पर्वतापर्यंत पसरलेले।

Verse 46

क्षारोदधेरुपत्तरं यद्धि माद्रेश्चैव दक्षिणाम् । ज्ञेयं तद्भारतं वर्षं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ४६ ॥

क्षारसागराच्या उत्तरेस आणि माद्र पर्वताच्या दक्षिणेस जो प्रदेश आहे, तोच भारतवर्ष; तो सर्व कर्मांचे फळ देणारा आहे।

Verse 47

अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद । तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिष्वनुक्रमात् ॥ ४७ ॥

येथे, हे नारद, प्राणी त्रिविध कर्मे करतात; आणि त्या कर्मांचे फळ क्रमाने भोगभूमींमध्ये भोगले जाते।

Verse 48

भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च । तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यतेऽन्यत्रजन्तुभिः ॥ ४८ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! भारतभूमीत केलेले कर्म—शुभ असो वा अशुभ—त्याचे फळ क्षयशील असते; देहत्यागानंतर अन्य लोकांत जीव ते फळ भोगतात।

Verse 49

अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले । संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम् ॥ ४९ ॥

आजही देवता भारतभूमीत जन्म घेण्याची इच्छा करतात; कारण तेथे अत्यंत महान पुण्य संचित होते—अक्षय, निर्मळ आणि शुभ।

Verse 50

कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु । कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम् ॥ ५० ॥

कधी आम्हाला भारतवर्षाच्या भूमीत जन्म लाभेल? कधी महान पुण्याने आम्ही परम पदास पोहोचू?

Verse 51

दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् । जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम् ॥ ५१ ॥

विविध दानांनी, यज्ञांनी किंवा तपांनी—आम्ही जगदीश्वर हरिला प्राप्त होऊ; तो नित्य आनंदस्वरूप व निरामय आहे।

Verse 52

यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारद ॥ ५२ ॥

हे नारद! जो भारतभूमीत जन्म घेऊन विष्णुपूजेत परायण होतो, त्याच्या समान त्रैलोक्यात दुसरा कोणी नाही।

Verse 53

हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्तानां प्रियोऽपि वा । शुक्षषुर्वापि महतः सवेद्यो दिविजैरपि ॥ ५३ ॥

जो हरिनामकीर्तनात रत आहे किंवा हरिभक्तांचा प्रिय आहे—तो बाहेरून कृश व क्षीण दिसला तरी तो महात्मा आहे; देवतांनीही त्यास जाणावे व पूजावे।

Verse 54

हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्तोऽषि वा । भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च याति विष्णोः परं पदम् ॥ ५४ ॥

जो भक्त नित्य हरिपूजेत रत असतो—किंवा भक्तिभावाने पूजेत उपस्थित राहतो—आणि भक्तांच्या उच्छिष्ट अन्नाचा (प्रसादाचा) सेवन करतो, तो विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो।

Verse 55

नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् । अहिंसादिपरः शन्तः सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ५५ ॥

जो “नारायण”, “कृष्ण” आणि “वासुदेव” अशी नावे उच्चारतो, आणि अहिंसा इत्यादी गुणांनी युक्त होऊन शांत राहतो—तोही श्रेष्ठ देवांनी वंदनीय आहे।

Verse 56

शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेतिच यः स्मरेत् । सर्वभूतहितो नित्यं सोऽभ्यर्च्यो दिविजैः स्मृतः ॥ ५६ ॥

जो “शिव”, “नीलकंठ” आणि “शंकर” या नामांनी (भगवंताचे) स्मरण करतो, तो नित्य सर्वभूतांच्या हितासाठी प्रवृत्त होतो; असा जन देवांनीही पूज्य मानला आहे।

Verse 57

गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः । अनसूयुःशुचिर्दक्षो यः सोऽप्यर्च्यःसुरेश्वरैः ॥ ५७ ॥

जो गुरुभक्त आहे, शिवध्यान करणारा आहे, स्वाश्रम-आचारात तत्पर आहे, जो असूयारहित, शुद्ध व दक्ष आहे—तो देवेश्वरांनीही पूज्य आहे।

Verse 58

ब्राह्यणानां हितकरः श्रध्दावान्वर्णधर्मयोः । वेदवादरतो नित्यं स ज्ञेयः पङ्किपावनः ॥ ५८ ॥

जो ब्राह्मणांच्या हितासाठी कार्य करतो, वर्णधर्मावर श्रद्धा ठेवतो आणि नित्य वेदविचार व अध्ययनात रत असतो—तो पंक्तिपावन म्हणून ज्ञात होय।

Verse 59

अभेददर्शी देवेशे नारायणशिवात्मके । सर्वं यो ब्रह्मण नित्यमस्मदादिषु का कथा ॥ ५९ ॥

जो देवेशात—जो नारायण-शिवस्वरूप आहे—भेद पाहत नाही आणि नित्य सर्वत्र ब्रह्मच पाहतो, त्याला आमच्यासारख्यांत भेदाची काय कथा?

Verse 60

गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिंदाविवर्जितः । अपरिग्रहशी लश्च देवपूज्यः स नारद ॥ ६० ॥

हे नारद! जो गायींबाबत क्षमाशील, ब्रह्मचर्यपालक, परनिंदावर्जित, अपरिग्रही आणि देवपूजेत रत असतो—तोच खरोखर पूजनीय आहे।

Verse 61

स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः ॥ ६१ ॥

जो चोरी इत्यादी दोषांपासून दूर, कृतज्ञ, सत्यवचनी व शुचिर्भूत असून परोपकारात निरत असतो—तो देव व असुर यांनाही पूजनीय ठरतो।

Verse 62

वेदार्थश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा । सत्संगेऽपि च यस्यास्ति सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ६२ ॥

ज्याला वेदार्थ-श्रवणाची बुद्धी आहे, तसेच पुराण-श्रवणाचीही रुची आहे आणि सत्संगातही स्थैर्य आहे—तोही देवश्रेष्ठांकडून वंदनीय ठरतो।

Verse 63

एवमादीन्यनेकानि कर्माणि श्रद्धयान्वितः । करोति भारते वर्षे संबन्धोऽस्माभिरेव च ॥ ६३ ॥

अशा रीतीने श्रद्धायुक्त मनुष्य भारतवर्षात अनेक कर्मे व विधी करतो; आणि त्याचा खरा संबंध तर आमच्याशीच—गुरु-परंपरेशी—स्थापित होतो.

Verse 64

एतेष्वन्यतमो विप्रमात्मानं नारभेत्तु यः । स एव दुष्कृतिर्मूढो नास्त्यन्योऽस्मादचेतनः ॥ ६४ ॥

हे विप्र! यांपैकी कोणत्याही एका मार्गात जो स्वतःला प्रवृत्त करत नाही, तोच खरा दुष्कर्मी व मूढ आहे; त्याहून अधिक अचेतन दुसरा नाही.

Verse 65

संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्म सुपराङ्मुखः । पीयूषकलशं सुक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रितः ॥ ६५ ॥

भारतात जन्म मिळून जो सत्कर्मांपासून पराङ्मुख होतो, तो जणू अमृतकलश सोडून विषाच्या भांड्याचा आश्रय घेतो.

Verse 66

श्रुतिस्मृत्युदितैर्द्धर्मैर्नात्मानं पावयेत्तु यः । स एवात्मविधाती स्यात्पापिनामग्रणीर्मुने ॥ ६६ ॥

श्रुती-स्मृतीत सांगितलेल्या धर्मांनी जो स्वतःला पावन करत नाही, तोच, हे मुने, आत्मघातक ठरतो आणि पाप्यांमध्ये अग्रणी होतो.

Verse 67

कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत् । स च सर्वाधमः प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर ॥ ६७ ॥

हे मुनीश्वर! कर्मभूमी प्राप्त करूनही जो धर्माचरण करत नाही, त्याला वेदवेत्त्या ऋषींनी सर्वाधम म्हटले आहे.

Verse 68

शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति यः । कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं सं मार्गति ॥ ६८ ॥

जो शुभ कर्म सोडून दुष्कर्म करतो, तो जणू कामधेनूचा त्याग करून अर्काच्या दुधासारख्या रसाचा शोध घेतो।

Verse 69

एवं भारतभूभागं प्रशंसन्ति दिवौकसः । ब्रह्माद्या अपि विप्रेन्द्र स्वभोगक्षयभीरवः ॥ ६९ ॥

अशा रीतीने स्वर्गवासी भारतभूमीची प्रशंसा करतात। हे विप्रश्रेष्ठा, ब्रह्मा आदि देवही आपल्या भोगांचा क्षय होईल या भीतीने तिचे स्तवन करतात।

Verse 70

तस्मात्पुण्यतमं ज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् । देवानां दुर्लभं वापि सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ७० ॥

म्हणून भारतवर्ष हे परम पुण्यतम व उत्तम असे जाणावे; ते देवांनाही दुर्लभ असून सर्व कर्मांचे फळ देणारे आहे।

Verse 71

अस्मिन्पुण्ये च भूभागे यस्तु सत्कर्मसूद्यतः । न तस्य सदृशं कश्चित्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७१ ॥

या पुण्यभूमीत जो सत्कर्मांत मनोभावे तत्पर असतो, त्याच्या समान कोणीही त्रिलोकीत आढळत नाही।

Verse 72

अस्मिञ्जातो नरो यस्तु स्वंकर्मक्षपणोद्यतः । नररुपपरिच्छन्नः स हरिर्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥

जो या भूमीत मनुष्यरूपाने जन्म घेऊन आपल्या कर्मांचा क्षय करण्यास उद्यत असतो, तो नररूपाने आच्छादित हरिच आहे—यात संशय नाही।

Verse 73

परं लोकफलं प्रेप्सुः किर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः । निवेद्य हरये भक्त्या तत्फलं ह्यक्षयं स्मृतम् ॥ ७३ ॥

जो परलोकातील परम फल इच्छितो, त्याने आळस न करता कर्तव्यकर्म करावे। आणि त्या कर्माचे फळ भक्तीने हरिला अर्पण करावे; ते फळ अक्षय मानले आहे।

Verse 74

विरागी चेत्कर्मफलेष्वपि किंचित्र कारयेत् । अर्पयेत्सुकृतं कर्म प्रीयतामितिं मे हरिः ॥ ७४ ॥

वैरागी असला तरी कर्मफळाच्या दृष्टीने काही कर्म करवून घेतले, तर ते सुकृत कर्म प्रभूला अर्पण करावे आणि म्हणावे—“माझा हरि प्रसन्न होवो।”

Verse 75

आब्रह्यभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिदायकाः । फलागृध्नुः कर्मणां तत्प्रात्प्रोति परमं पदम् ॥ ७५ ॥

ब्रह्मलोकापर्यंतचे सर्व लोक पुनर्जन्मास कारणीभूत आहेत. पण जो कर्मफळाची आसक्ती ठेवत नाही, तो परम पद प्राप्त करतो।

Verse 76

वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टये । यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्रान्पोति पदमव्ययम् ॥ ७६ ॥

ईश्वराच्या तुष्टीसाठी वेदोक्त कर्मे करावीत. आणि आपल्या आश्रमानुसार, त्यागाची इच्छा झाल्यावर तो अव्यय पद प्राप्त करतो।

Verse 77

निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात्कर्म यथाविधि । स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ ७७ ॥

निष्काम असो वा सकाम, विधीनुसार कर्म करावे. पण जो स्वाश्रमाच्या आचारापासून शून्य आहे, त्याला ज्ञानी लोक पतित म्हणतात।

Verse 78

सदाचारपरो विप्रो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । तस्य विष्णुश्च तुष्टः स्याद्भक्तियुक्तस्य नारद ॥ ७८ ॥

सदाचारात तत्पर ब्राह्मण ब्रह्मतेजाने वाढतो; आणि भक्तियुक्त अशा जनावर विष्णु प्रसन्न होतो, हे नारद।

Verse 79

भारते जन्म संप्राप्य नात्मानं तारयेतु यः । पच्यते निरये धोरे स त्वाचन्द्रार्कतारकम् ॥ ७९ ॥

भारतात जन्म मिळूनही जो स्वतःचा उद्धार करीत नाही, तो चंद्र-सूर्य-तारे असेपर्यंत भयंकर नरकात भाजला जातो।

Verse 80

वासदेवपरो धर्मो वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरा गतिः ॥ ८० ॥

धर्म वासुदेवपर आहे, तप वासुदेवपर आहे; ज्ञान वासुदेवपर आहे, आणि परम गती वासुदेवच आहेत।

Verse 81

वासुदेवात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८१ ॥

हे सर्व जग—स्थावर-जंगम—वासुदेवस्वरूप आहे; ब्रह्म्यापासून तृणापर्यंत त्यांच्यावाचून अन्य काही नाही।

Verse 82

स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च स एव देवासुरयज्ञरुपः । स एवब्रह्माण्डमिदं ततोऽन्यन्न किंचिदस्ति व्यतिरिक्तरुपम् ॥ ८२ ॥

तोच धाता (स्रष्टा) आहे, तोच त्रिपुरांतक आहे; तोच देव-असुरांच्या यज्ञाचा स्वरूप आहे. तोच हे समस्त ब्रह्मांड आहे; त्याच्याहून भिन्न असे काहीही नाही।

Verse 83

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मादणीयान्नतथा महीयान् । व्यात्पं हि तेनेदमिदं विचित्रं तं देवदेवं प्रणमेत्समीङ्यम् ॥ ८३ ॥

ज्याच्या पलीकडे काहीच नाही आणि ज्याच्यापासून वेगळेही काही नाही; तो अणूपेक्षाही सूक्ष्म, आणि केवळ आकारानेच महान नाही। त्यानेच हे अद्भुत जग सर्वत्र व्यापले आहे; त्या देवाधिदेव, उपास्य प्रभूला नमस्कार करावा।

Verse 84

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिभरतखण्डप्राशस्त्यभूगोलानां वर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘सृष्टीवर्णन, भारतखण्डप्राशस्त्य व भूगोलवर्णन’ नामक तिसरा अध्याय समाप्त झाला।