Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
सनक ऋषींना सांगतात की श्रौत‑स्मार्त कर्म, व्रत व दान यांसाठी अचूक तिथी‑निर्णय अत्यावश्यक आहे. उपवासास योग्य तिथी सांगून परविद्धा‑पूर्वविद्धा, पूर्वाह्न‑अपराह्न, प्रदोषकाल तसेच क्षय‑वृद्धी तिथीप्रमाणे स्वीकार‑नियम स्पष्ट केले आहेत. तिथी‑नक्षत्राधारित व्रतांचा निर्णय, विशेषतः एकादशी‑द्वादशी संघर्षात दशमी‑दोष, दुहेरी एकादशी, पारणा‑वेळ, गृहस्थ‑संन्यासी भेद इत्यादींचे सविस्तर निरूपण आहे. पुढे ग्रहणधर्मात अन्नत्याग, ग्रहणभर जप‑होम, आणि चंद्र/सूर्यग्रहणासाठी वेगवेगळ्या वैदिक मंत्रांनी आहुतीचे विधान दिले आहे. संक्रांतीचा पुण्यकाल राशीनुसार घटिकांत मोजून सांगितला; कर्क संक्रांतीला दक्षिणायन व मकर संक्रांतीला उत्तरायण निर्देशिले आहे. शेवटी विधिनिष्ठ धर्मपालनाने केशव प्रसन्न होतो व विष्णूच्या परमधामाची प्राप्ती होते असे भक्तिभावाने प्रतिपादिले आहे।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—मी तिथींचा निर्णय आणि प्रायश्चित्ताची विधीही सांगीन. हे मुनिश्रेष्ठ, ऐक; यामुळे कर्मसिद्धी प्राप्त होते॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
हे द्विज! श्रौत कर्म, स्मार्त आचार, व्रत, दान किंवा अन्य कोणतेही वैदिक कर्म—तिथीचा योग्य निर्णय न झाल्यास त्याचे किंचितही फळ मिळत नाही।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
उपवास-व्रतादी अनुष्ठानांसाठी एकादशी, अष्टमी, षष्ठी, पौर्णिमा, चतुर्दशी, अमावस्या आणि तृतीया—या तिथी प्रशस्त मानल्या आहेत।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
परविद्धा (पुढील दिवशी स्पर्श झालेल्या) तिथी प्रशस्त मानाव्यात; पूर्वसंयुक्त (मागील दिवसाशी जोडलेल्या) तिथी ग्राह्य नाहीत. नागविद्ध षष्ठी व शिवविद्ध सप्तमीही वर्ज्य आहेत।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
दशमीने विद्ध (दूषित) झालेल्या एकादशीला कधीही उपवास करू नये. तसेच दर्श (अमावस्या), पौर्णिमा, सप्तमी आणि पितृवासर या दिवशीही उपवास वर्ज्य आहे।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
पूर्वविद्ध तिथीत कर्म करणारा नरकास पात्र होतो. परंतु कृष्णपक्षात सप्तमी व चतुर्दशी या तिथी पूर्वविद्ध मानूनच पाळाव्यात।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
काही जण तृतीया व नवमी तिथी विशेष प्रशस्त म्हणतात; आणि सर्व व्रत‑अनुष्ठानांत शुक्लपक्षच श्रेष्ठ मानला जातो।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
अपराह्णापेक्षा पूर्वाह्ण ग्राह्य, कारण तो अधिक श्रेष्ठ मानला आहे. व्रतादि करणे शक्य नसेल, तर पूर्वाह्णात येणारी तिथीच ग्राह्य करावी।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
भगवान सूर्य उदयास आल्यावर दोन मुहूर्तांचा काल ग्राह्य. आणि नक्तव्रतात नेहमी प्रदोषपर्यंत व्यापणारी तिथीच ग्राह्य करावी।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
तिथी‑नक्षत्रसंयोगाने विहित व्रतकर्मात ज्या नक्षत्रकाळी भास्कर अस्तास जातो, त्या नक्षत्रात उपवास करावा।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
प्रदोषपर्यंत व्यापणारी तिथीच ग्राह्य; अन्यथा कर्म निष्फळ ठरेल. आणि अर्धरात्रीनंतर रात्रिच्या उत्तरार्धात नक्षत्र व्यापणारी जी तिथी, तीच प्रमाण मानावी।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! नक्षत्रनियत व्रतात तेच नक्षत्र ग्राह्य; अर्धरात्र ओलांडून ते नक्षत्र दोन दिवस व्यापले तरीही तेच स्वीकारावे।
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
तिथीशी संयुक्त असलेले नक्षत्र हेच पुण्य व ग्राह्य म्हणतात. नक्षत्र व तिथी दोन्ही अर्धरात्रद्वय व्यापत असतील, तर त्यांचा संयोगकाळच विधीसाठी घ्यावा।
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
तिथी क्षय पावत असेल तर पूर्वभाग शुभ; तिथी वाढत असेल तर उत्तरभागात कर्म करावे. नक्षत्रसंयुक्त व अर्धरात्रद्वय व्यापणारी तिथी मुहूर्तनिर्णयात ग्राह्य धरावी।
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
ह्रास-वृद्धी नसल्यास पूर्वा व परा ही दोन्ही नक्षत्रे ग्राह्य. ज्येष्ठेसंमिश्रित मूल आणि वह्नियोगयुक्त रोहिणी यांचा विशेष विचार करावा।
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
मैत्रयोगयुक्त ज्येष्ठा संतानादि उपद्रवांचा नाश करते. म्हणून त्यानंतरच्या तिथी दिवसा कर्मानुष्ठानासाठी पुण्यकारक ठरतात।
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
रात्रीच्या सर्व व्रतांमध्ये रात्रियोग विशेष श्रेष्ठ मानला जातो। आणि जी तिथी नक्षत्रयोगाने युक्त होऊन पुण्य म्हणून सांगितली आहे, ती अत्यंत पुण्यदायी म्हणून स्तुत्य आहे।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
त्या तिथीतच तेच व्रत करावे; विवेकी जनांनी त्याच दिवशी ते अनुष्ठान करावे। श्रवण-द्वादशी व्रतात सूर्योदयापर्यंत व्याप्त असलेली (उदय-व्यापिनी) द्वादशीच ग्राह्य मानावी।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
सूर्य व चंद्रग्रहणात जितका काळ असतो, तितकाच काळ जप इत्यादी अनुष्ठानांसाठी ग्राह्य धरावा। तसेच सर्व संक्रांतींमध्ये पुण्यकाल सांगितला आहे।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
स्नान, दान, जप इत्यादी करणाऱ्यांचे फळ अक्षय होते। येथे कर्कटक राशीत सूर्यप्रवेश हाच दक्षिणायन-संक्रम मानावा।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
बुधजन सांगतात की पूर्वीपासून (आधीपासून) तीस घटिका हा पुण्यकाल होय। हा नियम वृषभ, वृश्चिक, सिंह आणि कुम्भ या राशींमध्येही लागू आहे।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
स्नान, जप इत्यादी कर्मांसाठी दिवसाचे पहिले आठ मुहूर्त ग्राह्य आहेत. तसेच तुला व मेष राशीतही विधीनुसार पूर्व व पर असा गणनाक्रम मानावा.
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
हे द्विज! जाण, नेमक्या दहा घटिका दानास अक्षय फल देणाऱ्या सांगितल्या आहेत—विशेषतः (चंद्र) कन्या, मिथुन, मीन किंवा धनु राशीत असताना.
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
संक्रमानंतरच्या सोळा घटिका विशेष पुण्यदायिनी जाणाव्यात. सूर्याचा मकरराशीत प्रवेश ऋषी ‘उत्तरायण’ नावाचा संक्रमण म्हणतात.
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
याव्यतिरिक्त, पूर्वीप्रमाणे छत्तीस व चाळीस घटिकाही (गणाव्यात). सूर्य व शीतकिरण चंद्र अस्तंगत झाले असतील तर त्यानुसार ते कालमान ग्राह्य धरावे.
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
हे विप्रेंद्र! स्नान करून दुसऱ्या दिवशी, चंद्रमंडल शुद्ध असताना भोजन करावे. ज्या दिवशी चंद्र दिसतो ती ‘सिनीवाली’ आणि ज्या दिवशी चंद्र दिसत नाही ती ‘कुहू’ म्हणून स्मरली जाते.
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
धर्मरक्षणास इच्छुक विद्वानांनी अमावास्येला दोन प्रकार सांगितले आहेत. श्राद्धकर्मात अग्निहोत्रधारी द्विजांनी सिनीवाली अमावास्याच ग्रहण करावी.
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
असे सांगितले आहे की स्त्रिया, शूद्र आणि वनवासीही तेव्हाच पाळावे, जेव्हा अमावास्या तिथी अपराह्णाच्या दोन्ही भागांत व्यापून राहते.
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
तिथी क्षय झाल्यास पूर्व दिवस घ्यावा आणि तिथी वाढल्यास उत्तर दिवस घ्यावा. अमावास्या जर मध्याह्नानंतरच प्रतीत झाली, तर त्यानुसार (उत्तर दिवस) ठरवावा.
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
शास्त्रविशारद श्रद्धाळूंमध्ये हे ‘भूतविद्धा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. परंतु अत्यंत क्षय झाल्यास हे परेदिवशी करावे; त्या दिवसाच्या अपराह्णात नव्हे.
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
त्या प्रसंगी सायाह्नपर्यंत व्यापणारी सिनीवाली तिथीच घ्यावी. तसेच तिथी जर अपेक्षेपेक्षा लवकर क्षय पावली तरी सायाह्नव्याप्तीनुसारच ती स्वीकारावी.
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
श्राद्धकर्मात सर्वथा सिनीवाली तिथीच श्रेष्ठ मानून घ्यावी. परंतु तिथीची अत्यंत वाढ झाल्यास भूतविद्धा (अशुभ काळाने विद्ध) तिथीचा त्याग करावा.
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
पैतृक कर्मात कूहू तिथी अपराह्णी असल्यास ग्रहणीय आहे. परंतु आर्वाचीन-वृद्धी (अलीकडे मृत झालेल्यांसाठी) प्रसंगी भूतसंयुक्त (अशुभ-स्पर्शित) तिथी टाळाव्यात.
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
हे विबुधश्रेष्ठ! अमावस्या तिथी दुसऱ्या मध्याह्नपर्यंत व्याप्त असल्यास, अपराह्णयुक्त कूहू तिथी पूर्वदिनी (परिद्युः)च ग्रहण करावी.
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
त्या प्रसंगी इच्छेनुसार पूर्वविधी किंवा परविधी यांपैकी कोणतीही ग्राह्य आहे. आता, हे संपूर्ण आचरण असलेल्या सत्पुरुषांनो, मी अन्वाधान-विधी सांगतो.
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
हे मुनिसत्तम! प्रतिपदेच्या दिवशी याग (पूजन-हवन) करावा. पर्वसंबंधी अनुष्ठानाचा चतुर्थांश भाग प्रतिपदेचे पहिले तीन दिवस मानले आहेत.
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
यागाचा योग्य काळ प्रातःकाळच मानावा, असे मनीषींनी सांगितले आहे. अमावस्या व पौर्णिमा या दोन्ही मध्याह्नाच्या दोन प्रहरांत आचराव्यात.
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
हे विप्रेंद्र! विधीनुसार काळ ठरविला जातो—तो परेद्युः म्हणजे दुसऱ्या दिवशीचा, किंवा सद्यः म्हणजे तत्काळही असू शकतो.
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
तिथिक्षय झाल्यास मनीषी सांगतात—पहिल्या दोन विभागांत ‘परेद्युः’ (दुसरा दिवस) ग्राह्य; पण संगवानंतर ‘सद्यः’ काळही परेद्युःच मानावा—असे समजावे.
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
सर्वांनी दशमीचा संसर्ग टाळूनच एकादशी ग्रहण करावी. दशमीसंयुक्त एकादशी तीन जन्मांत कमावलेले पुण्यही नष्ट करते.
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
एकादशी केवळ कलामात्र राहून द्वादशीला जाणवली, आणि द्वादशी त्रयोदशीपर्यंत असेल, तर तीच द्वादशी ‘परा’ (श्रेष्ठ/निर्णायक) मानली आहे.
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
एकादशी संपूर्ण व शुद्ध असेल तर ती द्वादशीशी संबद्ध आहे असे समजावे. आणि ती त्रयोदशीच्या रात्रीच्या शेवटपर्यंत वाढली तर त्या बाबतीत मी योग्य निर्णय सांगीन।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
पूर्व विधी गृहस्थांनी करावी आणि उत्तर विधी यतींनी तशीच. कारण गृहस्थ सिद्धी व कल्याण इच्छितात, तर यतीश्वर मोक्षच इच्छितात।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
द्वादशीमध्ये—तिच्या अल्प अंशातही—पारण मिळत असेल, तर त्या वेळी दशमीविद्ध असली तरी एकादशी तिथीचा उपवास करावा।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
शुक्ल वा कृष्ण पक्षात जर एकादशीद्वय येईल, तर गृहस्थांसाठी पूर्वीची सांगितली आहे आणि यतींसाठी उत्तरीची स्मृत आहे।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
द्वादशीमध्ये दशमीचा किंचितही संयोग असेल, तर दिवसाच्या शेवटी सर्वांसाठी केवळ ‘दुसरी’च (उत्तर) तिथी सांगितली आहे।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
एकादशी ‘विद्ध’ असली तरी, पुढील दिवशी द्वादशी नसेल तर ती ग्राह्य. पण पुढील दिवशी द्वादशी असेल तर ‘अविद्ध’ एकादशीही निषिद्ध.
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
व्रत एकादशी-द्वादशीपर्यंत चालून, द्वादशीला रात्रेचा थोडाच शेष राहून त्रयोदशीचा स्पर्श झाला, तर त्रयोदशीला पारणे केल्यास द्वादशीचे पुण्य मिळते.
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
द्वादशीच्या दिवशी एकादशी केवळ क्षणमात्र असेल, आणि त्रयोदशीच्या संदर्भात द्वादशी नसेल—किंवा फारच अल्प असेल—तर तिथिक्षयानुसार व्रतनिर्णय करावा.
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
त्या स्थितीत नियम माहीत असला तरी गृहस्थांनी पूर्वेकादशीच करावी. पण यतींसाठी उत्तरएकादशी ग्राह्य; तसेच विधवांसाठीही.
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
एकादशी पूर्ण व शुद्ध असून द्वादशीचा कणभरही स्पर्श नसताना, त्रयोदशीच्या यामात द्वादशी असेल—तर तेथे व्रतनिर्णय कसा करावा?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
येथे गृहस्थांनी पूर्व तिथी घ्यावी आणि यतींनी उत्तर तिथी घ्यावी. काही भक्त भक्ति-भावाने म्हणतात की दुसऱ्याच दिवशी उपवास करून व्रत करावे.
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
जेव्हा एकादशी तिथी ‘विद्ध’ होऊन द्वादशीमध्ये मान्य होत नाही, आणि द्वादशीही त्रयोदशीपर्यंत वाढते—तेव्हा त्या स्थितीत काही आचार्य वेगळे विधान सांगतात.
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
शुद्ध द्वादशीच उपवासासाठी ग्राह्य आहे—याबद्दल सर्वांचेच मत निश्चित, संशय नाही. काही जण पूर्व तिथी म्हणतात; पण ते मत समंजस नाही.
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
संक्रांती, रविवार तसेच ग्रहण व पातकाळी पुत्रवान गृहस्थाने ना पारण करावे ना उपवास करावा.
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
रविवारी दिवसा, पर्वरात्री, चतुर्दशी किंवा अष्टमीच्या दिवसा, किंवा एकादशीचा अहोरात्र भक्षण केल्यास—चांद्रायण प्रायश्चित्त करावे.
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
सूर्यग्रहणाच्या वेळी तसेच त्यापूर्वीच्या तीन प्रहरांत भोजन करू नये; कोणी खाल्ले तर तो मद्यपान करणाऱ्यासमान होतो।
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! अन्वाधान इष्टिच्या मध्यभागी चंद्र किंवा सूर्यग्रहण झाले तर तेथे यज्ञ करणाऱ्या ऋत्विजांनी नियत प्रायश्चित्त करावे।
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
हे द्विज! चंद्रग्रहणकाळी दहाव्या भागी/क्षणी ‘सोम’ इत्यादि ऋचेने आहुती द्यावी; तसेच ‘आप्यायस्व’ ऋचा म्हणत ‘सोमपास्त’ भावानेही हवन करावे।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
सूर्यग्रहणकाळी ‘उदु त्यं’ मंत्राने व ‘जातवेदसम्’ (अग्नि) मंत्राने आहुती द्यावी; तसेच ‘आ सत्ये’ आणि ‘अन्न’चे दोन मंत्र—असे तीन मंत्रसमूह सांगितले आहेत।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
अशा रीतीने तिथी निश्चित करून जो पंडित स्मृतिमार्गानुसार व्रतादी आचरतो, त्याला अक्षय फल प्राप्त होते।
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
वेदांनी विहित तोच धर्म; अशा धर्मकर्मांनी केशव संतुष्ट होतो। म्हणून धर्मपरायण जन विष्णूचे परम पद प्राप्त करतात॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
जे धर्म आचरू इच्छितात ते खरेच कृष्णस्वरूप असतात। म्हणून संसाररूपी व्याधी त्यांना कधीही बाधत नाही॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.