Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

सनंदन म्हणाले—विप्र येऊन पोहोचल्यावर, पुत्रासह बुद्धिमान व्यास मौन धारण करून ध्यानपरायण होऊन एकांतस्थानी बसले।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

तेव्हा पुत्रासह व्यासांना अशरीरी वाणी म्हणाली—“भो भो महर्षे, वासिष्ठ! येथे ब्रह्मघोष, म्हणजे पवित्र वैदिक घोष, प्रवर्तत नाही.”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

तू एकटाच मौन धारण करून ध्यानात का बसलास, जणू काही चिंतेत मग्न आहेस? ब्रह्मघोषाविना हा पर्वत शोभत नाही।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

म्हणून, हे भगवन्, बुद्धिमान पुत्रासह वेदांचे अध्ययन करावे, आणि वेदविद्यासहही; सदैव अतिशय प्रसन्न व शांत मन ठेवावे।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

नभोवाणीने उच्चारलेले ते वचन ऐकून व्यासांनी, पुत्र शुकासह, वेदांचा शिस्तबद्ध अभ्यास व पाठ आरंभ केला।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

हे द्विजोत्तम, अशा रीतीने दीर्घकाळ त्यांचा अभ्यास चालू असता, समुद्राच्या वाऱ्याने प्रेरित अतिशय प्रचंड वारा वाहू लागला।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

तेव्हा व्यासांनी पुत्राला थांबवून म्हटले, “हा अनध्यायाचा काळ आहे.” पण शुक क्षणभर थांबूनही कुतूहलाने भरून राहिला।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

तेथे त्याने पित्याला विचारले—“हा वारा कुठून उठला? वायूच्या सर्व चेष्टांचे संपूर्ण वर्णन करण्यास आपण योग्य आहात.”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

शुकाचे हे वचन ऐकून व्यास अत्यंत विस्मित झाले; आणि अनध्याय (वेदाध्ययन-निषेध) या प्रसंगी त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

तुझ्यात दिव्य दृष्टी उत्पन्न झाली आहे; तुझे मन स्वस्थ व अचल आहे. तमस व रजसही त्यागून तू सत्यात प्रतिष्ठित आहेस.

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

स्वतःच्या आत्म्यातच वेद जाणून त्यांचे सम्यक् चिंतन केल्यास मनुष्य विष्णूकडे नेणाऱ्या देवयान मार्गाचा अनुयायी होतो; परंतु पितृयान हा तामस प्रवृत्तीचा आहे.

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

हे दोनच मार्ग निश्चित झाले आहेत—एक वर स्वर्गाकडे जातो आणि दुसरा खालीकडे जातो; यांच्यापासूनच पृथ्वी व अंतरिक्षात वायूंचे प्रवाह चालतात व एकत्र येतात.

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

वायूचे सात मार्ग आहेत—ते क्रमाने जाणून घे. त्या (मार्ग/प्रदेश)ांत ‘साध्य’ नावाचे महाबलवान देवगण प्रकट झाले.

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

त्यांच्यातही समान नावाचा दुर्जेय पुत्र झाला। त्याचा पुत्र उदान झाला आणि उदानाचा पुत्र द्यान उत्पन्न झाला॥१४॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

त्यानंतर अपान जन्मला आणि त्यानंतर प्राणही उत्पन्न झाला। प्राण निःसंतान राहिला—अदमनशील, प्रचंड, शत्रुमर्दन करणारा॥१५॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

आता मी त्या (प्राणवायूंची) वेगवेगळी कार्ये क्रमाने सांगतो। प्राण्यांमध्ये सर्वत्र व्यापलेला वायू प्रत्येक क्रिया स्वतंत्रपणे प्रवर्तित करतो॥१६॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

सर्वांना तृप्त व पोषित करतो म्हणून त्याला ‘प्राण’ म्हणतात। तो मेघसमूहांना तसेच धुरातून व उष्णतेतून उत्पन्न झालेल्यांनाही पुढे ढकलतो॥१७॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

पहिल्या मार्गात पहिला वायू ‘प्रवाह’ नावाचा आहे। तो आकाशात केवळ आर्द्रतेपासून व विजेपासूनही उत्तम तेज निर्माण करतो॥१८॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

दुसरा वायू ‘आवह’ नावाचा, गर्जत वेगाने धावणारा; तोच चंद्रादि ज्योतींचा उदय सदैव घडवितो.

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

देहांच्या आत ‘उदान’ अशी जी प्रेरणा चालते असे मनीषी म्हणतात; तोच वायू चारही समुद्रांतून आणलेले जल धारण करतो.

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

वनात अनिल जल उचलून मेघांना देतो; आणि समुद्र मेघांना एकत्र करून पर्जन्य—वर्षाशक्ती—याला अर्पित करतो.

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

तिसरा वायू ‘उद्वह’ नावाचा, अतिशय बलवान व सदैव गतिमान; त्याने काळे, विशाल मेघ अनेक दिशांनी गोळा होऊन ढकलले जातात.

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

ते दाट-दाट मेघ वर्षामोचनाचा आरंभ करतात; आणि तोच वायू आकाशमार्गे देवतांची विमाने वाहून नेतो.

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

चौथा प्राणवायू ‘संवह’ नावाचा असून तो गिरिमर्दन आहे। त्याच्या वेगाने वृक्षांतील रस मंथन होऊन प्रवाहित होतो.

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

पाचवा महावेगवान् मारुत ‘विवह’ नावाचा आहे। त्याच्या प्रचंड प्रवाहात दिव्य जल आकाशमार्गे वाहून जाते.

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

आकाशगंगेचे पुण्य जल तेथेच स्थिर राहते—सदैव टिकून राहते—जिथे दूरवरून आलेला सूर्याचा एक किरणही अडवला जाऊन परत फिरतो.

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

तोच सहस्रकिरण (सूर्य) याचा स्रोत आहे; ज्याच्या शक्तीने तो पृथ्वीवर आपला मार्ग चालतो. त्याच्यापासून सोम (चंद्र) पुष्ट होऊन वाढतो; तोच अमृताचा दिव्य निधी आहे.

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

सहावा प्राणवायू ‘परिवह’ नावाचा असून तो जीवांसाठी वायूंमध्ये श्रेष्ठ आहे. अंतकाळी तो सर्व प्राणधारकांचे प्राण बाहेर ढकलून देतो.

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

ज्याच्या धर्मानुसार मृत्यु आणि वैवस्वत यम—दोघेही वागतात, तो शांत, अध्यात्मनित्य बुद्धीने सम्यक् विचार करतो; त्यामुळे तेही त्याच्या धर्माधीन होतात.

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

जो ध्यान-अभ्यासात रमून अमृतत्वास योग्य होतो, त्याला वेगाने प्राप्त करून ते दिशांचा अंत—परम ध्येय—गाठतात.

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

प्रजापती दक्षाच्या दहा पुत्रांचे सहस्रों गण होते. एका शक्तीने वर्षा पराभूत होते, आणि दुसऱ्याने पाणी मागे हटते.

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘परीवह’ नावाचा श्रेष्ठ वारा आहे—तो दुर्जेय, अतिक्रमणास कठीण. तसेच दितीचे हे पुत्र मरुत अत्यंत अद्भुत आहेत.

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

ते थांबत नाहीत; त्यांचे अवयव पूर्ण आहेत आणि ते सर्वत्र संचार करतात. तरी हे मोठे आश्चर्य—हा (एक) पर्वतश्रेष्ठ आहे.

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

तो त्या पावन पवनाने तो सहसा कंपित झाला। हा विष्णूच्या निःश्वासाचा वारा आहे, जेव्हा तो प्रचंड वेगाने प्रवर्ततो।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

हे तात! वारा सहसा उठला की जगत् तेव्हा व्याकुळ होऊन थरथरते। म्हणून ब्रह्मविद् अतिवाऱ्यात ब्रह्मपाठ करीत नाहीत।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

असे सांगितले आहे की वायूलाही वायूचे भय असते, आणि ब्रह्मादेवही त्याने पीडित होतात। एवढे बोलून पराशरपुत्र प्रभूने वचन थांबविले।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

पुत्राला ‘अधीष्व’ असे सांगून व्यास तेव्हा व्योमगंगेस गेले। व्यास गेल्यावर ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ शुक स्नानास गेला।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

हे ब्राह्मण! त्याने स्वाध्याय केला आणि वेद-वेदांगांत पारंगत झाला। हे मुने! तेथे स्वाध्यायात आसक्त व्यासपुत्र शुकाला त्याने पाहिले।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

भगवान् सनत्कुमार एकांती येऊन उपस्थित झाले. तेव्हा कार्ष्णीने उठून ब्रह्मपुत्राचा यथोचित सत्कार केला.

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

मग, हे विप्रेंद्र, विद्वानांतील श्रेष्ठाने शुकाला म्हटले— “हे महाभाग, हे व्यासपुत्र महाद्युते, तू काय करीत आहेस?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

शुक म्हणाला— “मी स्वाध्यायात प्रवृत्त आहे आणि सध्या ब्रह्मपुत्रभावाने स्थित आहे. कोणत्यातरी पुण्यकर्मामुळेच मला तुमचे दर्शन लाभले.”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

मला तुम्हाला काही विचारायचे आहे—तत्त्व आणि मोक्षसाधन. हे महाभाग, कृपा करून सांगा, ज्यायोगे मला त्या सत्याचे ज्ञान मिळेल.

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

सनत्कुमार म्हणाले— “विद्येसारखा नेत्र नाही, विद्येसारखे तप नाही. रागासारखे दुःख नाही, आणि त्यागासारखे सुख नाही.”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

पापकर्मापासून निवृत्ती, सतत पुण्यशील आचरण, आणि सद्वृत्तीने युक्त उत्तम दिनचर्या—हेच परम श्रेयाचे अनुपम मार्ग आहे.

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

दुःखबहुल हे दुर्लभ मानुष्य मिळूनही जो आसक्त होतो तो मोहित होतो. तो दुःखमोक्षास पात्र नाही; कारण संगच दुःखाचे लक्षण आहे.

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

आसक्ताची बुद्धी मोहजाळ वाढविणारी होते. त्या मोहजाळाने आच्छादित होऊन तो इहलोकी व परलोकी दोन्हीकडे दुःख भोगतो.

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

जो परम श्रेय इच्छितो त्याने सर्व उपायांनी काम व क्रोध यांचा निग्रह करावा; कारण हे दोघेही श्रेयाचा घात करण्यास सदैव उद्यत असतात.

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

नेहमी क्रोधापासून तपाचे रक्षण करावे; मत्सरापासून श्री-समृद्धीचे रक्षण करावे; मान-अपमानापासून विद्येचे रक्षण करावे; आणि प्रमादापासून स्वतःचे रक्षण करावे.

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

करुणा हा परम धर्म, क्षमा हे परम बळ आहे। आत्मज्ञान हेच श्रेष्ठ ज्ञान, आणि सत्य हेच निश्चय परम हित आहे।

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

ज्याने सर्व काही परित्याग केले, तोच खरा विद्वान व पंडित. तो येथे आत्मवश इंद्रियांनिशी इंद्रियविषयांत वावरतो।

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

जो आसक्त होत नाही, शांतात्मा, निर्विकार व समाहित असतो—तो आपल्या समानांमध्येही व असमानांमध्येही अनासक्त राहतो; संगात असो वा एकांतात, तो समच राहतो।

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

असा विमुक्त पुरुष लवकरच परम श्रेय प्राप्त करतो. तो सदा (विषयांचे) दर्शन टाळणारा, स्पर्श टाळणारा आणि तसेच वाणी-व्यवहारापासूनही निवृत्त राहतो।

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

हे मुने, जो सर्व भूतांशी मैत्री व समरसतेने राहतो, तो महान श्रेय प्राप्त करतो. त्याने कोणत्याही जीवाची हिंसा करू नये, आणि सर्वांप्रती मैत्रीभावाने वावरावे।

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

हे मानवी जन्म प्राप्त करून कोणाशीही वैर करू नये। अकिंचनता, दृढ संतोष, फलाची अपेक्षा न ठेवणे आणि अचंचल स्थैर्य साधावे।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

आत्मज्ञ व मनोजयी पुरुषासाठी हेच परम श्रेय आहे असे म्हणतात। हे तात, परिग्रह सोडून इंद्रियजयी हो।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

शोकशून्य अवस्थेत स्थित रहा—इथेही आणि परलोकीही अभय. जे निराशिष असतात ते शोक करत नाहीत; म्हणून स्वतःची फल-आकांक्षा त्यागावी।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

हे सौम्य, आशिष (फल-आकांक्षा) सोडल्यास तू दुःख-ग्रामातून मुक्त होशील। हे नित्य तपस्वी, दांत व संयतात्मा मुनिच्या साधनेने साध्य होते।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

जो अजित (मन) जिंकू इच्छितो, त्याने संगात राहूनही असंग राहावे। गुणसंगात अनासक्त होऊन सदैव एकचर्येत रत राहावे।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

खरा ब्राह्मण लवकरच अनुत्तम सुख प्राप्त करतो; पण दीन मनुष्य—‘मुनी’ म्हणवूनही—द्वंद्वांत रमणाऱ्या प्राण्यांतच रमत राहतो।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

जो थोडासा जरी प्रज्ञेने तृप्त आणि खऱ्या ज्ञानाने पूर्ण आहे, तो शोक करत नाही. निर्मळ शुभ कर्मांनी देवत्व मिळते, आणि मिश्र कर्मांनी मानवी जन्म।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

अशुभ कर्मांनी तो विवश होऊन अधोगतीचा जन्म मिळवतो; आणि तेथे मृत्यू, जरा व दुःख यांनी सतत त्रस्त होतो।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

जीव हा संसारचक्र पाहतो—तरीही तू कसा समजत नाहीस? जे अहित आहे त्याला हित मानतोस, आणि जे अध्रुव आहे त्याला ध्रुव म्हणतोस।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

अनर्थालाच तू अर्थ (लाभ) मानतोस—मग का समजत नाहीस? स्वतःपासूनच उत्पन्न झालेल्या मोहाच्या अनेक तंतूंनी, अनेक बंधांनी तू घट्ट गुंडाळला जात आहेस।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

कोषकार किड्यासारखा स्वतःच्या कोशात गुंडाळला जाऊन तू आपले आत्मस्वरूप ओळखत नाहीस। इथे परिग्रह-संग्रह पुरे—परिग्रहच खरोखर दोषांनी भरलेला आहे।

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

कोश विणारा किडा स्वतःच्या परिग्रहामुळेच बांधला जातो। तसेच पुत्र, पत्नी व कुटुंबात आसक्त जीव दुःखात बुडतात।

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

चिखलाच्या समुद्रासारख्या सरोवरात बुडालेले, जर्जर वनगजांसारखे—मोहजाळाने ओढले गेलेले अत्यंत दुःखी जीव पाहा।

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

कुटुंब, पुत्र-पत्नी, शरीर आणि धनसंचय—हे सर्व परके व अनित्य आहे. मग खरे आपले काय? फक्त सुकृत-दुष्कृत, म्हणजेच कर्मफळ.

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

जेव्हा विवश होऊन सर्व काही सोडून जावेच लागते, तेव्हा निरर्थकात तू का आसक्त आहेस? आपले खरे कल्याण का साधत नाहीस?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

ज्या मार्गावर विश्रांती नाही, आधार नाही, पाथेय नाही, मार्गदर्शक नाही, आणि ज्याचा कर्ता तमच आहे—त्या वाटेवर तू एकटा कसा जाशील?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

तू निघालास की मागून कोणीही तुझ्या पाठोपाठ येणार नाही; फक्त तुझे सुकृत आणि दुष्कृतच तुझ्याबरोबर पुढे जातील.

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

विद्या, कर्म, शौर्य आणि अतिविस्तृत ज्ञानही बहुधा अर्थलाभासाठीच पुन्हा पुन्हा साधले जाते; पण ज्याने खरा लक्ष्य सिद्ध केला तो बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

ग्राम्य जीवनाची जी आसक्ती आहे तीच बांधणारी दोरी आहे; सुकृतवान ती छेदून पुढे जातात, पण दुष्कृतवान ती छेदत नाहीत.

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

तुझ्याच जातीचे, वयाचे आणि रूपाचे लोक मृत्यूने नेले जाताना तू पाहतोस; तरीही तुझ्यात किंचितही वैराग्य नाही—खरेच तुझे हृदय लोखंडाचे आहे.

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

मनाचा प्रवाह रूपाच्या काठांनी वेढलेला आहे; स्पर्शाचे द्वीप आहेत आणि तो रस वाहून नेतो. गंधाची चिखल व शब्दांचे जल—यामुळे स्वर्गमार्ग चढणे दुर्धर होते.

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

क्षमाची पतवार, सत्यस्वरूप देह आणि धर्माला स्थैर्य देणारी—अशी विवेक-नौका त्यागरूपी वाऱ्याने वेगाने चालवून (संसाररूपी) नदी पार करावी.

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

धर्म आणि अधर्म—दोन्ही सोडून, सत्य-असत्य ही जोडीही त्यागावी. संकल्परहित होऊन ‘धर्म’ सोडावा आणि अहिंसेने ‘अधर्म’ही सोडावा.

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

परम दृढ निश्चयाने बुद्धीत सत्य-असत्य—दोन्ही समान, केवळ कल्पना आहेत असे पाहावे. हे शरीर हाडांचा खांब, स्नायूंनी बांधलेला, मांस व रक्ताने लेपलेला आहे.

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

हे शरीर ‘धर्म’ या धारणेने आवळलेले, दुर्गंधीयुक्त, मूत्र व विष्ठेने भरलेले आहे. जरा व शोकाने व्यापलेले, रोगांचे घर आणि अस्थिर आहे.

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

रजोगुणाने मलिन झालेले, अनित्य असे हे भूतांचे निवासस्थान त्यागा. हे संपूर्ण विश्व—हे सर्व जग—जे काही उत्पन्न होते, ते खरेतर शाश्वत व सत्य नाही.

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

हे सर्व महाभूतात्मक आहे—स्थूलापासून परमाणूपर्यंत. तसेच पाच इंद्रिये आणि तम, सत्त्व व रज हेही आहेत.

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

अशा रीतीने सतरातत्त्वांचा हा समूह ‘व्यक्त’ या नावाने ओळखला जातो. येथे सर्व इंद्रिय-विषयांनी युक्त होऊन तो व्यक्त-अव्यक्त विवेकाचा आधार ठरतो.

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

व्यक्त व अव्यक्तमय असा हा समूह ‘पंचविंशक’ म्हणजे ‘पंचवीस’ म्हणून ओळखला जातो. या सर्वांनी संयुक्त जे काही आहे, ते अनित्य असे सांगितले आहे.

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

येथे त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) आहे, तसेच सुख-दुःख आणि जीवन-मरणही आहे. जो हे तत्त्वतः जाणतो, तोच उत्पत्ती व लय जाणतो.

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

इंद्रियांद्वारे जे जे ग्रहण होते ते ‘व्यक्त’ म्हणतात. परंतु जे ‘अव्यक्त’ जाणण्यास योग्य आहे ते इंद्रियातीत असून केवळ लिंग (चिन्ह) द्वारा ग्रह्य होते.

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

इंद्रिये संयमित झाल्यावर देही जणू अखंड धारांनी तृप्त व्हावा तसा तृप्त होतो. मग तो लोकी प्रतिष्ठित आत्मा आणि आत्म्यात प्रतिबिंबित लोक पाहतो.

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

पर व अपर दोन्ही पाहणारी शक्ति ‘ज्ञानाचा एखादा क्षण’ पाहत नाही. त्या द्रष्ट्यास सर्व भूतें सर्व अवस्थांत सर्वदा दिसत असतात.

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

जो ब्रह्मभावात स्थित आहे त्याचा अशुभाशी संयोग होत नाही. तरीही ज्ञानानेसुद्धा देहजन्य विविध क्लेशांची पूर्ण निवृत्ती होत नाही.

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

लोकातील सम्यक् बुद्धीच्या प्रकाशाने जीवनमार्ग नष्ट होत नाही. जीवाला अनादि-अनंत, अव्यय आणि आत्म्यात स्थित सत्य म्हणून ओळखावे.

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

तीर्थवित् भगवान म्हणाले—आत्मा अकर्ता व अमूढ साक्षी आहे; तरीही हा जीव स्वतः केलेल्या कर्मांमुळे सदैव दुःखी राहतो।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

स्वतःचे दुःख टाळण्यासाठी जीव अनेक प्रकारे इतरांना हिंसा करतो; आणि त्यातूनच तो पुन्हा कर्म बांधतो—नवीन नवे अनेक कर्म।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

मग त्याच्यामुळे तो पुन्हा तळमळतो—जसा आजारी माणूस अपथ्य खाऊन; मोहाने आच्छादलेला जीव सतत दुःखालाच सुख समजतो।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

तो नेहमी भययुक्त क्लेशांनी वारंवार आघातित व संतप्त होतो; मग इथेच स्वतःच्या कर्मांच्या उदयाने व फलप्रारंभाने बंधनातून निवृत्त होऊ लागतो।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

योग्य साधनरूपी ‘बाहू’ नसल्याने तो चक्रासारखा संसारात फिरतो; पण संयमाने आसक्ती तुटते, आणि निवृत्ती—तपाच्या बळाने—मुक्ती मिळते।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

अनेकांनी अशी सिद्धी प्राप्त केली आहे जी अव्याबाध आहे आणि जिच्यापासून खरे सुख उदयास येते।