Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā
नारद सनंदनांना सृष्टीचे कारण, प्रलयाचा आधार, जीवांची उत्पत्ती, वर्णविभाग, शुचि-अशुचि, धर्म-अधर्म, आत्मस्वरूप व मृत्यूनंतरची गती विचारतात. सनंदन प्राचीन इतिहासनुसार सांगतात—भरद्वाज ऋषी भृगूंना संसार-मोक्षाचे रहस्य आणि पूज्यही व अंतर्यामी पूजकही अशा नारायणाचे ज्ञान विचारतात. भृगु अव्यक्त प्रभूपासून महत्-उत्पत्ती, तत्त्वांचा विकास, तेजोमय कमळ, त्यातून ब्रह्म्याचा प्रादुर्भाव व विश्वदेह-नकाशा वर्णन करतात. पुढे पृथ्वी, समुद्र, अंधकार, जल, अग्नी, रसातळ इत्यादींच्या सीमा-परिमाणांवर प्रश्न होतात; प्रभू अपरिमेय म्हणून ‘अनंत’ आणि तत्त्वदृष्टीने भूतभेद लय पावतात असे सांगितले आहे. मनोज सृष्टी, जल व प्राण यांचे प्राधान्य आणि क्रम—जलातून वायु, मग अग्नी, मग घनीभवनाने पृथ्वी—स्पष्ट केला आहे. पंचमहाभूत-पंचेंद्रिय विचार व वृक्षांमध्येही चेतना (ऐकणे, स्पर्श/उष्णतेला प्रतिसाद, सुख-दुःख जाणणे) याचे समर्थन येते. शेवटी धातूंमध्ये तत्त्वन्यास, पाच वायु (प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान), नाड्या, जठराग्नी आणि योगमार्गे मस्तकशिखरापर्यंतची गती वर्णिली आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥
श्री नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, स्थावर-जंगम असे हे सर्व जगत् कशापासून सृष्ट झाले? आणि प्रलयकाळी ते कोणामध्ये लीन होते? हे सनंदन, मला ते सांग।
Verse 2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥
समुद्र, आकाश, पर्वत, मेघ, पृथ्वी तसेच अग्नी व वायूसह हा लोक कोणाच्या द्वारा निर्मिला आहे?
Verse 3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥
भूतांची सृष्टी कशी झाली? वर्णांचे विभाग कसे ठरले? त्यांचे शौच-अशौच कसे निश्चित होते? आणि धर्म-अधर्माचा विधी कसा प्रतिष्ठित आहे?
Verse 4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥
जीवंत प्राण्यांतील जीवात्म्याचे स्वरूप कसे आहे? आणि जे मरतात ते कुठे जातात? या लोकापासून त्या परलोकापर्यंत—हे पूज्य, सर्व मला सांगावे।
Verse 5
सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥
सनंदन म्हणाले—हे नारद, ऐक; मी एक प्राचीन पवित्र इतिहासनिवृत्तांत सांगतो—भरद्वाजाने विचारल्यावर भृगूंनी जे शास्त्र सांगितले ते।
Verse 6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥
कैलासशिखरावर तेजस्वी महौजस्वी महर्षी भृगु आसनस्थ दिसताच भरद्वाज त्यांच्या जवळ जाऊन नम्रतेने प्रश्न करू लागला।
Verse 7
भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥
भरद्वाज म्हणाले—जीवात्मा सतत नानायोनिंमध्ये कसा फिरतो? आणि हे मानद, त्याला संसारातून मुक्ती कशी प्राप्त होते?
Verse 8
यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥
तोच नारायण—स्रष्टा, स्वयंभू, स्वयं भगवान—सदा द्विविध भावाने वर्ततो: सेव्य (पूज्य) आणि (अंतर्यामी) सेवक।
Verse 9
प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥
प्रलयकाळी चराचर सर्व जीव यमीश प्रभूमध्ये लीन होतात। तोच लोकांचा रमण—निर्गुण आणि निरंजन।
Verse 10
अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥
तो अदृश्य आणि तर्कातीत आहे—हे मुने, त्याला कोण जाणेल? आणि काळ व त्याची शक्ती ज्याचा मागोवा घेणे कठीण, त्या परात्म्याला कसे समजावे?
Verse 11
अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥
ज्याचे चरित्र तर्कातीत आहे, त्या परमेश्वराची वेद आदराने कशी स्तुती करतात? आणि जीव जीवत्व ओलांडून समन्वयाने ब्रह्म कसा होतो?
Verse 12
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥
हे मला हे ऐकायचे आहे; म्हणून सांगा, हे कृपानिधे। भरद्वाजाने संशयाविषयी विचारल्यावर ते पूज्य मुनि उत्तर देण्यास सिद्ध झाले।
Verse 13
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥
तेव्हा ब्रह्मासमान तेजस्वी त्या महर्षींनी त्याला सर्व काही यथार्थ सांगितले. भृगु म्हणाले—‘मानस’ नावाचा जो प्राचीन ऋषी, तो महर्षींमध्ये खरोखरच प्रसिद्ध व विख्यात आहे.
Verse 14
अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥
तो देव अनादि व अनंत आहे; आणि त्या सर्वांहून पर, अजर-अमर आहे. तो ‘अव्यक्त’ म्हणून विख्यात—शाश्वत, अक्षय व अव्यय आहे.
Verse 15
यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥
ज्याच्यापासून सृष्टीतील भूतें जन्मतात आणि मरतातही—त्या देवाने प्रथम ‘महत्’ नावाचे तत्त्व त्याच नामाने उत्पन्न केले.
Verse 16
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥
सर्व भूतांना धारण करणारा तो प्रभू ‘आकाश’ म्हणून विख्यात आहे. आकाशापासून जल झाले, आणि जलापासून अग्नी व वायू उत्पन्न झाले.
Verse 17
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥
अग्नी व वायू यांच्या संयोगातून मग पृथ्वी उत्पन्न झाली. त्यानंतर स्वयंभूने तेजोमय, दिव्य कमळ निर्माण केले.
Verse 18
तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥
त्या कमळातून वेदमय विधाता ब्रह्मा प्रकट झाले। ते ‘अहंकार’ म्हणून प्रसिद्ध—सर्व भूतांच्या अंतःस्थ आत्मरूप होऊन सर्वांची निर्मिती करणारे॥१८॥
Verse 19
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥
तो महातेजस्वी ब्रह्मा या पंचधातूंनीच बनले आहेत। पर्वत हे त्यांचे अस्थिसंघ, आणि पृथ्वी हे त्यांचे मांस व मेद आहे॥१९॥
Verse 20
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥
समुद्र हे त्यांचे रक्त, आणि आकाश त्यांचे उदर आहे। वायू हा त्यांचा श्वास, अग्नी हे त्यांचे तेज, आणि नद्या त्यांच्या शिरा आहेत॥२०॥
Verse 21
अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥
त्या विख्यात विराट् पुरुषात अग्नी व सोम—म्हणजेच चंद्र व सूर्य—हे त्याचे दोन नेत्र आहेत। आकाश त्याचे उन्नत शिर, पृथ्वी त्याचे पाय, आणि दिशा त्याच्या भुजा आहेत॥२१॥
Verse 22
दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥
खरोखरच त्यांचे स्वरूप जाणणे दुर्विज्ञेय आहे—ते अचिंत्य आत्मा आहेत; सिद्धांनाही यात संशय नाही। तेच भगवान् विष्णु ‘अनंत’ म्हणून विख्यात आहेत॥२२॥
Verse 23
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥
जो सर्वभूतांचा आत्मा होऊन सर्वांच्या अंतरी वसतो, तो अशुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांना जाणणे कठीण आहे। तोच अहंकाराचा स्रष्टा आहे, ज्यामुळे सर्व प्राण्यांचा उदय होतो; त्याच्यापासून हे संपूर्ण विश्व उत्पन्न झाले—तू विचारल्यामुळे मी हे सांगतो।
Verse 24
भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥
भगद्वाज म्हणाले—आकाश, दिशा, पृथ्वी आणि वायू—यांची यथायोग्य परिमाणे कोणती? तत्त्वतः सांगून माझा संशय दूर करा।
Verse 25
भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥
भृगु म्हणाले—हे आकाश अनंत आहे; सिद्ध आणि देवतांनी सेविलेले व पूजिलेले. ते रम्य आहे, नाना आश्रयांनी परिपूर्ण; याचा अंत कधीच गाठता येत नाही।
Verse 26
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥
त्या गतीच्या वर आणि खाली चंद्र-सूर्य दिसत नाहीत। तेथे देव स्वतःच प्रकाशमान आहेत—सूर्यासारखे दीप्त, अग्नीच्या तेजाने प्रज्वलित।
Verse 27
ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥
तेही—स्वर्गात आपल्या महान तेजासाठी प्रसिद्ध—आकाशाचा अंत पाहू शकत नाहीत। हे दुर्गम असल्यामुळे की खरोखर अनंत असल्यामुळे? हे मानद, मला सांगा।
Verse 28
उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥
याच्या वरच्या वर स्वयंप्रभ, प्रज्वलित लोकांनी हे आकाश सर्व बाजूंनी आवरलेले आहे; हे आकाश देवांनाही अपरिमेय आहे.
Verse 29
पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥
पृथ्वीच्या सीमेवर समुद्र आहेत; समुद्रांच्या सीमेवर तम (अंधार) असे म्हटले आहे. त्या तमाच्या पलीकडे जल आहे, आणि त्या जलाच्या सीमेवर अग्नीच आहे.
Verse 30
रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥
रसातलाच्या शेवटी जल आहे; त्या जलाच्या शेवटी नागाधिपती आहेत. त्यांच्या पलीकडे पुन्हा आकाश आहे, आणि आकाशाच्या शेवटी पुन्हा जल आहे.
Verse 31
एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥
अशा रीतीने भगवंताचे तसेच त्या (विश्व) जलाचेही प्रमाण व सीमा जाणणे दुर्ज्ञेय आहे; अग्नी, वायू व जलाशी संबंधित देवांनाही ते पूर्णपणे कळत नाही.
Verse 32
अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥
अग्नी, वायू, जल आणि क्षितितल यांचे जे गुण-वर्णन आहे, ते खरे तर आकाशासारखे सूक्ष्म आहे; तत्त्वदर्शन झाल्यावर हे भेद निवळून जातात.
Verse 33
पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥
मुनिगणही विविध शास्त्रांत असे पठण करतात की त्रैलोक्य व समुद्र यांसाठीही यथोचित प्रमाण (मान) ठरविलेले आहे।
Verse 34
अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥
जो अदृश्य व अगम्य आहे, त्याचे प्रमाण कोण सांगू शकेल? कारण सिद्ध व देवतांचीही गती व प्राप्ती अखेरीस परिमितच असते।
Verse 35
तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥
म्हणून जो अगणनीय अनंत आहे तो ‘अनंत’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; आणि त्या महात्म्याचे ‘मानस’ हे नामही नामार्थास अनुरूप आहे।
Verse 36
यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥
परंतु जेव्हा ते दिव्य रूप—जसेही असो—आकुंचित होते आणि पुन्हा विस्तारते, तेव्हा त्यास यथार्थ जाणण्यास कोण समर्थ, जरी तद्विध दुसरा कोणी असला तरी?
Verse 37
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥
त्यानंतर कमळातून सर्वज्ञ, मूर्तिमान प्रभू ब्रह्मा उत्पन्न झाले—आदिपुरुष, धर्ममय आणि अनुत्तम प्रजापती।
Verse 38
भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥
भरद्वाज म्हणाले—जर पुष्कर उत्पन्न झाला असेल, तर तोच पुष्कर ज्येष्ठ कसा म्हणावा? आणि आपण ब्रह्माला पूर्वजही म्हणता; हाच माझा संशय आहे.
Verse 39
भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥
भृगु म्हणाले—येथे मनातून उत्पन्न झालेली जी मूर्ती ब्रह्मत्वास प्राप्त झाली, तिच्या आसनविधानासाठी पृथ्वीला ‘पद्म’ असे म्हणतात.
Verse 40
कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥
त्या पद्माची कर्णिका म्हणजे आकाशापर्यंत उंचावलेला मेरु पर्वत. त्याच्या मध्यभागी स्थित हा जगद्विधाता ब्रह्मा लोकांची सृष्टी करतो.
Verse 41
भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥
भरद्वाज म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! प्रभू विविध प्रकारची प्रजासृष्टी कशी करतो? आणि ब्रह्मा मेरूमध्ये स्थित असूनही त्याच्या बाहेर कसा असतो?
Verse 42
भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥
भृगु म्हणाले—मानस स्रष्ट्याने मनानेच विविध प्रजांची निर्मिती केली. भूतांचे संरक्षण व धारण यासाठी प्रथम जलाची सृष्टी झाली.
Verse 43
यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥
ज्या प्राणशक्तीने सर्व भूतांच्या सृष्टीत प्रथम जल प्रकट झाले, त्याच प्राणाने सर्व जीव वाढतात आणि त्याच्यामुळे प्रजावृद्धी होते।
Verse 44
परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥
जेव्हा जलतत्त्व दूर होते तेव्हा सर्व काही नष्ट होते; त्यानेच हे सर्व जग व्यापलेले आहे। पृथ्वी, पर्वत, मेघ आणि इतर जे मूर्तिमंत रूप आहेत—हे सर्व वारुण (वरुणाधीन) जाणावे, कारण आपःच पुन्हा याला धरून ठेवतात व एकत्र बांधतात।
Verse 45
भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥
भरद्वाज म्हणाले—जल कसे उत्पन्न झाले? आणि अग्नी व वायू कसे प्रकट झाले? तसेच पृथ्वीची सृष्टी कशी झाली? याविषयी मला मोठा संशय आहे।
Verse 46
भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥
भृगु म्हणाले—हे ब्रह्मन्! पूर्वीच्या ब्रह्मकल्पात, ब्रह्मर्षींच्या समागमात, त्या महात्मा ऋषींच्या मनात लोकांच्या उत्पत्तीविषयी संशय उत्पन्न झाला।
Verse 47
तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥
ते ध्यानाचा आधार घेऊन, मौन धारण करून, निश्चल उभे राहिले। आहार त्यागून ते द्विज ऋषी तपस्येच्या स्पर्धेत शंभर दिव्य वर्षे सहन करीत राहिले।
Verse 48
तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥
तेव्हा त्या सर्वांच्या कानी ब्रह्ममयी, वेदरसाने परिपूर्ण वाणी प्रविष्ट झाली; आणि तेथे आकाशमंडलातून दिव्य सरस्वती प्रकट झाली॥ ४८ ॥
Verse 49
पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥
तेव्हा आकाश पूर्णतः स्तब्ध झाले—अनंत, पर्वतासारखे अचल; चंद्र-सूर्य व पवन नाहीसे होऊन, जणू सारा विश्व निद्रिस्त झाले॥ ४९ ॥
Verse 50
ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥
मग जल उत्पन्न झाले—जणू अंधारातूनच अधिक गडद अंधार; आणि त्या जलातील मंथन-दाबातून मारुत (वारा) उदयास आला॥ ५० ॥
Verse 51
यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥
जसे छिद्ररहित घर निःशब्द भासते, तसेच ते पाण्याने भरू लागले की अनिल (वारा) त्याला शब्दमय करतो॥ ५१ ॥
Verse 52
तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥
तसेच जलाने आकाशाचा विस्तार सतत अडविला गेल्यावर, घोष करीत वायू समुद्रतळ भेदून वर उडी घेतो॥ ५२ ॥
Verse 53
एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥
यांत समुद्राच्या क्षोभातून उत्पन्न झालेला वायू संचार करीत राहतो; आकाश-प्रदेशास पोहोचूनही त्याला शांती प्राप्त होत नाही।
Verse 54
तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥
त्या वायू व जलाच्या संघर्षात दीप्त तेज व महाबलयुक्त अशी शक्ती प्रकट झाली; तिची ज्वाला उर्ध्वमुख झाली आणि तमाला तिमिररहित केले।
Verse 55
अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥
वायूसंयुक्त अग्नी जलाला आकाशात ओढून नेते; आणि त्या अग्नी-वायूच्या संपर्कामुळे घनत्व (सघनता) उत्पन्न होते।
Verse 56
तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥
त्याचा जो दुसरा अंश आकाशात पडूनही स्नेहबंधनाने एकत्र टिकून राहतो, तो संघात (पिंड) होऊन भूमित्वास प्राप्त होतो।
Verse 57
रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥
सर्व रसांचे, सर्व गंधांचे, सर्व स्नेहद्रव्यांचे तसेच प्राण्यांचेही ही भूमी योनी—उत्पत्तिस्थान—असे जाणावे; कारण तिच्यापासून सर्व काही प्रसवते।
Verse 58
भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥
भरद्वाज म्हणाले—प्रभूंनी निर्माण केलेले आणि रक्षणीय असे ते पाच धातू कोणते? ज्यांना ‘महाभूत’ म्हणतात आणि ज्यांनी हे सर्व लोक व्यापून आच्छादिले आहेत?
Verse 59
यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥
त्या महामतीने जेव्हा भूतांची सहस्रे निर्माण केली, तेव्हा नंतर त्याच भूतांत पुन्हा ‘भूतत्व’—देहधारणाची अवस्था—कशी उपपन्न होते?
Verse 60
भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥
भृगु म्हणाले—ही आठ महातत्त्वे अपरिमित आहेत; त्यांच्यामुळेच भूतांचे प्राकट्य होते. म्हणून त्यांना ‘महाभूत’ हा शब्द योग्य आहे.
Verse 61
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥
चेष्टा वायुरूप आहे; ख म्हणजे आकाश; ऊष्मा म्हणजे अग्नी; सलिल म्हणजे द्रवता; आणि पृथ्वी येथे संघात/घनता—अशा रीतीने शरीर पंचभौतिक आहे.
Verse 62
इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥
अशा प्रकारे पंचांनी युक्त असे स्थावर-जंगम सर्व जगत् आहे. श्रोत्र, घ्राण, रसना, स्पर्श आणि दृष्टि—यांना इंद्रियशक्ती म्हणतात.
Verse 63
भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥
भरद्वाज म्हणाले—जर स्थावर व जंगम प्राणी खरोखर पंचभूतांनी युक्त असतील, तर स्थावर देहांत पंचधातू का दिसत नाहीत?
Verse 64
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥
खरे तर उष्णतारहित, चेष्टारहित व घन अशा वृक्षांच्या देहात पशुदेहाप्रमाणे पंचधातू उपलब्ध होत नाहीत.
Verse 65
न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥
ते न ऐकतात, न पाहतात; गंध-रस जाणत नाहीत, स्पर्शही कळत नाही—मग ते पंचभूतात्मक कसे?
Verse 66
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥
द्रवत्व नाही, अग्नी नाही, भूमी नाही, वायू नाही; आणि आकाश अप्रमेय असल्याने—वृक्षांमध्ये परमार्थतः शुद्ध भौतिक तत्त्व नाही.
Verse 67
भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥
भृगु म्हणाले—घन वृक्षांतही आकाश (अवकाश) निःसंशय आहे; म्हणूनच त्यांच्यात पुष्प व कोवळ्या पल्लवांची अभिव्यक्ती नित्य घडते.
Verse 68
ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥
उष्णतेने पान म्लान होते; तसेच साल, फळ व फूलही. ते म्लान होऊन गळून पडतात—म्हणून येथे ‘स्पर्श’ हाच कारणभाव मानला आहे.
Verse 69
वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥
वारा, अग्नी व वज्रगर्जनेच्या निनादाने फळे व फुले गळतात. शब्द श्रोत्राने ग्रहण होतो; म्हणून वृक्षही ‘ऐकतात’.
Verse 70
वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥
वेल वृक्षांना वेढून सर्व दिशांनी पसरते. तिचा मार्ग दिसत नाही; म्हणून वृक्ष (जणू) तिला ‘पाहतात’.
Verse 71
पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥
पुण्य-अपुण्य अशा विविध गंधांनी आणि अनेक धूपधुरांनीही वनस्पती निरोग होऊन फुलतात; म्हणून वृक्ष (जणू) ते गंध ‘घ्राण’ करतात.
Verse 72
सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥
सुख-दुःखाचे ग्रहण आणि छाटले तरी पुन्हा उगवणे यावरून, मी वृक्षांमध्ये जीवचेतना पाहतो; त्यांच्यात अचैतन्य नाही.
Verse 73
तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥
त्या अंतःस्थित तत्त्वाने तो जलतत्त्व ग्रहण करतो, जठराग्नी व प्राणवायू परिपक्व करतो; आणि आहारपरिणामातून स्निग्धता व देहवृद्धी उत्पन्न होते।
Verse 74
जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥
सर्व जंगम प्राण्यांच्या शरीरात पाच धातुतत्त्वे असतात. ती प्रत्येक वेगवेगळी कार्य करतात; ज्यांमुळे शरीर चेष्टा व गती करू शकते।
Verse 75
त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥
त्वचा, मांस, अस्थी, मज्जा आणि पाचवे—स्नायु: पृथ्वी-तत्त्वमय शरीरात हा येथे संघात (समूह) सांगितला आहे।
Verse 76
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥
तेज म्हणजेच अग्नी; क्रोध, नेत्र आणि उष्णताही अग्निरूप आहेत. आणि अग्नी जे काही उत्पन्न करतो—शरीरधारी हे पाच आग्नेय तत्त्वांनी युक्त आहेत।
Verse 77
श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥
कान, नाक, मुख, हृदय आणि कोष्ठ (अंतर्गत पोकळी)ही—आकाश-तत्त्वापासून उत्पन्न झालेले हे पाच धातू प्राण्यांच्या शरीरात असतात।
Verse 78
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥
कफ, पित्त, घाम, वसा आणि रक्त—अशा प्रकारे आपः (जलतत्त्व) प्राण्यांच्या देहात सदैव पाच रूपांनी वास करते।
Verse 79
प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥
प्राणामुळे देहधारी जीव पोसला जाऊन प्रसन्न होतो; तसेच व्यानामुळे तो धारण होऊन एकत्रित राहतो व यथायोग्य टिकून राहतो।
Verse 80
गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥
अपान खालीकडे जातो, समान मध्यभागी स्थित म्हणतात; उदानामुळे उच्छ्वासाची क्रिया होते। अशा रीतीने पाच भेदांनी हे पाच प्राणवायू सांगितले आहेत; आणि हे पाच वायू येथे देहधाऱ्याला सर्व बाजूंनी वेढून ठेवतात।
Verse 81
भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥
देहधारी जीव पृथ्वीपासून गंधगुण आणि जलापासून रस (चव) जाणतो. आता त्या गंधाचे परंपरागत गुण मी विस्ताराने सांगतो।
Verse 82
इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥
गंध इष्टही असू शकतो आणि अनिष्टही; मधुरही आणि कटुही. तो निर्मल करणारा, सघन, स्निग्ध, रुक्ष, तसेच विशद—स्वच्छ व पवित्र—असाही म्हणतात।
Verse 83
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥
अशा प्रकारे पार्थिव तत्त्वाचा गंधविस्तार नवविध आहे असे जाणावे. ज्योती नेत्रांनी रूप पाहते आणि वायूद्वारे स्पर्शाचे ज्ञान होते.
Verse 84
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस—हे गुण मानले गेले आहेत. आता मी रसज्ञान सांगतो; माझे म्हणणे लक्ष देऊन ऐक.
Verse 85
रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥
प्रथितात्मा ऋषींनी रस अनेक प्रकारचा सांगितला आहे—मधुर, लवण, तिक्त, कषाय, आम्ल आणि कटु.
Verse 86
एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥
हा रस जलमय मानला असून त्याचा विस्तार सहा प्रकारचा सांगितला आहे. तसेच शब्द, स्पर्श आणि रूप—हे तीन गुण ज्योती (अग्नितत्त्व) चे म्हणतात.
Verse 87
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥
ज्योती रूपे पाहते, आणि ‘रूप’ अनेक प्रकारचे मानले आहे—ह्रस्व, दीर्घ, स्थूल, चतुरस्र, अणु आणि वृत्ताकार.
Verse 88
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥
ते श्वेत, कृष्ण तसेच रक्त; नील, पीत आणि अरुणही आहेत. ते कधी कठीण, कधी चिकट-चमकदार, कधी श्लक्ष्ण, कधी पिच्छिल, कधी मृदु आणि कधी दारुण असे असतात.
Verse 89
एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥
अशा रीतीने तेजोरूप गुणाचा सोळा प्रकारचा विस्तार सांगितला आहे. त्यांपैकी आकाशाचा एकच गुण मानला आहे—तो म्हणजे शब्द.
Verse 90
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥
आता मी त्या शब्दाचा विविध रूपांनी विस्तार सांगतो—षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम आणि धैवत.
Verse 91
पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥
पंचमही जाणावा, तसेच निषादयुक्त स्वरही. अशा प्रकारे आकाशातून उत्पन्न हा गुण सात प्रकारचा सांगितला आहे.
Verse 92
ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥
आपल्या ऐश्वर्याने तो सर्वत्र स्थित आहे—दूध इत्यादींमध्येही. तोच मृदंग, भेरी व शंख यांच्या नादात, तसेच मेघगर्जना आणि रथाच्या गंभीर घुमण्यातही प्रकट होतो.
Verse 93
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥
अशा रीतीने अनेक प्रकारचा शब्द आकाशातून उत्पन्न होतो. वायूचा विशेष गुण स्पर्श आहे, आणि स्पर्शही अनेक प्रकारचा मानला आहे.
Verse 94
उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥
तो उष्ण व शीत, सुख व दुःख, स्निग्ध व विशदही होतो. तसेच खडबडीत व मृदु, श्लक्ष्ण, लघु आणि गुरुही मानला जातो.
Verse 95
शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥
शब्द व स्पर्श हे वायूचे दोन गुण जाणावे. अशा प्रकारे वायव्य गुण अकरा प्रकारचा सांगितला आहे.
Verse 96
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥
शब्द आकाशज आहे असे ते सांगतात, आणि तो वायूच्या या गुणांसह असतो. अडथळा नसता तो जाणवतो; पण सर्वत्र समान नाही—त्याची गती विषम आहे.
Verse 97
आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥
आणि ते धातू सदैव इतर धातूंनी पोसले जातात. देहधाऱ्यांमध्ये जल, अग्नी व वायू हे तत्त्व नित्य जागृत व क्रियाशील असतात.
Verse 98
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥
ही तत्त्वे शरीराचे मूळ आहेत; प्राणांत व्यापून येथेच स्थित राहतात. पार्थिव धातूला प्राप्त होऊन बलवान पुरुष यथायोग्य चेष्टा-गती निर्माण करतो॥
Verse 99
श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥
अग्नी मस्तकात आश्रित झाला असता तो शरीराचे रक्षण व पालन करतो. आणि प्राणही मस्तकात व वाणी-अग्नीत प्रवृत्त होऊन क्रियाशील होतो॥
Verse 100
स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥
तोच जीव सर्वभूतांचा अंतरात्मा, सनातन पुरुष आहे. तोच मन, बुद्धी व अहंकार; तोच भूततत्त्वे आणि इंद्रियविषयही आहे॥
Verse 101
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥
अशा रीतीने येथे सर्वत्र प्राणांनी त्याचे पालन होते. आणि पाठीमागून समाना-वायूमुळे प्रत्येक क्रिया आपापली गती धारण करते॥
Verse 102
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥
वस्तिमूळ, गुदा आणि पाचक अग्नीच्या जवळ आश्रय घेऊन अपान-वायू मूत्र व पुरीष बाहेर नेण्याचे कार्य करतो॥
Verse 103
प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥
प्रयत्न, कर्म आणि कर्मनियम—या तिन्ही ठिकाणी जो एकच प्राणप्रवाह कार्यरत असतो, त्याला अध्यात्मज्ञाननिपुण ‘उदान’ असे म्हणतात।
Verse 104
संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥
जो वायू सर्व सांध्यांमध्ये (सांध्यां/संधींमध्ये)ही स्थित असतो, तो मनुष्यदेहात ‘व्यान’ म्हणून उपदिष्ट केला जातो।
Verse 105
बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥
बाहूंमध्ये देहाग्नी विस्तारलेला असून ‘समान’ प्राणप्रवाहाने तो प्रेरित होतो; तो रसांचे संचार करतो आणि दोषांचे नियमन करीत तीव्रपणे कार्य करतो।
Verse 106
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥
अपान व प्राण यांच्या मध्ये, प्राण-अपानाचा योग्य समन्वय झाला असता, अधिष्ठानात स्थित पावक (जठराग्नी) आहाराचे सम्यक् पचन करतो।
Verse 107
आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥
आस्यापासून पायूपर्यंत जो अंतिम प्रदेश आहे, त्याला ‘गुद’ असे म्हणतात। त्यातून रेत (वीर्य) उत्पन्न होते आणि त्यापासून देहधाऱ्यांची सर्व स्रोतसे (नाडी-प्रवाह) निर्माण होतात।
Verse 108
प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥
प्राणांच्या संयोगातून त्यांचा संयुक्त सन्निपात उत्पन्न होतो. तीच ऊष्मा देहधारी जीवांचे अन्न पचविणारा पावक (अग्नी) असे जाणावे.
Verse 109
अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥
अग्नीच्या वेगाने वाहणारा प्राण गुदाच्या टोकाशी आघात करतो. मग तो वर येऊन पुन्हा पावकाला उदीप्त व उत्क्षिप्त करतो.
Verse 110
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥
पक्वाशय नाभीखाली असून आमाशय नाभीवर आहे असे म्हटले आहे. शरीराच्या नाभीमूळाशी सर्व प्राण स्थित आहेत.
Verse 111
प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥
हृदयातून निघालेल्या सर्व नाड्या तिरक्या, वरच्या व खालच्या दिशेनेही वाहतात. दशप्राणांच्या प्रेरणेने त्या अन्नरस वहातात.
Verse 112
एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥
हा देखील योगींचा मार्ग आहे, ज्याने ते त्या परम पदाला पोहोचतात. श्रम जिंकून, समभावी व धीर होऊन ते आत्म्याला मस्तकशिखरी स्थापन करतात.
Verse 113
एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥
अशा रीतीने ज्यांच्या देहात प्राण-अपान विधिपूर्वक नियंत्रित आहेत, त्यांच्यातील अंतःअग्नी नित्य प्रज्वलित राहतो—जसा पात्रात विधिवत् स्थापलेला यज्ञाग्नी।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Lord as transcendent (object of worship) and immanent (the inner agent who enables worship within beings). This supports a bhakti-compatible nondualism: devotion remains meaningful while the inner Self (antaryāmin) is affirmed as the ground of cognition, ritual intention, and liberation.
It presents a cosmogonic sequence where, in a prior kalpa, water manifests first; agitation within water yields wind; the clash of wind and water produces fire; and through fire–wind interaction and compaction/cohesion, earth forms as solidity—while ether/space functions as the pervasive subtle field in which these processes are described.
Bhṛgu argues from observable effects: trees contain space (allowing growth), respond to heat (withering), react to sound/vibration (falling fruits/flowers), respond to touch/pressure (creepers’ grasp), and respond to fragrances (blooming/health). Pleasure–pain response and regrowth after cutting are cited to infer an inner principle of consciousness.
It outlines the five vāyus and their bodily seats/functions, the circulation of nutritive essence through nāḍīs, and a yogic path wherein disciplined breath regulation kindles inner fire and the practitioner stabilizes awareness toward the crown of the head as a route to the Supreme Abode.