Adhyaya 48: Dynastic Genealogies: Paurava–Anu Lines, Bali–Dīrghatamas Episode, and the Origins of Anga–Vanga Regions

Verse 1

*सूत उवाच तुर्वसोस्तु सुतो गर्भो गोभानुस्तस्य चात्मजः गोभानोस्तु सुतो वीरस् त्रिसारिरपराजितः //

सूत म्हणाला—तुर्वसूचा पुत्र गर्भ नावाचा झाला, आणि त्याचा पुत्र गोभानु. गोभानूचा पुत्र वीर त्रिसारि झाला, जो अपराजित होता।

Verse 2

करंधमस्तु त्रैसारिर् भरतस्तस्य चात्मजः दुष्यन्तः पौरवस्यापि तस्य पुत्रो ह्य् अकल्मषः //

त्रैसारीपासून करंधम झाला आणि त्याचा पुत्र भरत. पौरव वंशात दुष्यंतही झाला, आणि त्याचा पुत्र अकल्मष (निर्दोष) होता।

Verse 3

एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे पुरा तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किल //

अशा रीतीने प्राचीन काळी जरा-संक्रमणाच्या प्रसंगात ययातीच्या शापामुळे तुर्वसू पौरव वंशात प्रविष्ट झाला, असे सांगितले जाते.

Verse 4

दुष्यन्तस्य तु दायादो वरूथो नाम पार्थिवः वरूथात्तु तथाण्डीरः संधानस्तस्य चात्मजः //

दुष्यंताचा वारस वरूथ नावाचा राजा होता. वरूथापासून आण्डीर झाला आणि त्याचा पुत्र संधान होता.

Verse 5

पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कर्णस्तथैव च तेषां जनपदाः स्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः //

पाण्ड्य व केरल, चोल आणि कर्ण—यांचे जनपद समृद्ध आहेत; पाण्ड्य व चोलांची समृद्ध भूमी केरलासह (प्रसिद्ध) आहे.

Verse 6

द्रुह्योस्तु तनयौ शूरौ सेतुः केतुस्तथैव च सेतुपुत्रः शरद्वांस्तु गन्धारस्तस्य चात्मजः //

द्रुह्यूचे दोन शूर पुत्र—सेतु आणि केतु. सेतूचा पुत्र शरद्वान, आणि शरद्वानाचा पुत्र गंधार होता.

Verse 7

ख्यायते यस्य नाम्नासौ गन्धारविषयो महान् आरट्टदेशजास्तस्य तुरगा वाजिनां वराः //

ज्याच्या नावाने तो महान गंधार-प्रदेश प्रसिद्ध आहे; आणि आरट्ट-देशात जन्मलेले त्याचे घोडे वाजिंमध्ये श्रेष्ठ मानले जातात.

Verse 8

गन्धारपुत्रो धर्मस्तु घृतस्तस्यात्मजो ऽभवत् घृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः //

गंधारापासून धर्म नावाचा पुत्र झाला; त्याचा पुत्र घृत झाला. विद्वान घृतापासून प्रचेताः जन्मला, आणि तो घृताचाच पुत्र होता.

Verse 9

प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे उदीचीं दिशम् आश्रिताः //

प्रचेतसाचे शंभर पुत्र—ते सर्व राजे—म्लेच्छ राज्यांचे अधिपती झाले आणि सर्वजण उत्तर दिशेत स्थिरावले.

Verse 10

अनोश्चैव सुता वीरास् त्रयः परमधार्मिकाः सभानरश्चाक्षुषश्च परमेषुस् तथैव च //

अनुलाही तीन वीर पुत्र होते, परमधार्मिक—सभानर, चाक्षुष आणि परमेṣu.

Verse 11

सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कोलाहलो नृपः कोलाहलस्य धर्मात्मा संजयो नाम विश्रुतः //

सभानराचा पुत्र विद्वान राजा कोलाहल होता; आणि कोलाहलाचा धर्मात्मा पुत्र संजय या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 12

संजयस्याभवत्पुत्रो वीरो नाम पुरंजयः जनमेजयो महाराज पुरंजयसुतो ऽभवत् //

संजयाचा ‘पुरंजय’ नावाचा वीर पुत्र झाला; आणि पुरंजयाचा पुत्र महाराज जनमेजय जन्मला.

Verse 13

जनमेजयस्य राजर्षेर् महाशालो ऽभवत्सुतः आसीद् इन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशाभवत् //

राजर्षी जनमेजयास महाशाल नावाचा पुत्र झाला. तो इंद्रासमान राजा झाला आणि त्याची कीर्ती दृढपणे प्रतिष्ठित झाली.

Verse 14

महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः सप्तद्वीपेश्वरो जज्ञे चक्रवर्ती महामनाः //

त्या धर्मात्मा महाशालास महामना नावाचा पुत्र झाला. तो सदाचारी व धर्मनिष्ठ होता; सात द्वीपांचा अधिपती चक्रवर्ती सम्राट झाला.

Verse 15

महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव ताव् उभौ //

महामनाने दोन विख्यात पुत्र उत्पन्न केले—धर्मज्ञ उशीनर आणि तितिक्षु; दोघेही प्रसिद्ध झाले.

Verse 16

उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिसम्भवाः भृशा कृशा नवा दर्शा या च देवी दृषद्वती //

उशीनराच्या पाच पत्नी होत्या, राजर्षीवंशात जन्मलेल्या—भृशा, कृशा, नवा, दर्शा आणि देवी दृषद्वती.

Verse 17

उशीनरस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः तपसा ते तु महता जाता वृद्धस्य धार्मिकाः //

त्या पत्नींपासून उशीनराचे पुत्र जन्मले, जे कुलाचे धारक होते. महान तपस्येमुळे ते वृद्ध पूर्वजाचे धर्मपरायण पुत्र म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 18

भृशायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव च कृशायास्तु कृशो जज्ञे दर्शायाः सुव्रतो ऽभवत् दृषद्वत्याः सुतश्चापि शिबिर् औशीनरो नृपः //

भृशा हिच्यापासून नृग पुत्र झाला; नवा हिच्यापासून नवा झाला. कृशा हिच्यापासून कृश जन्मला; दर्शा हिच्यापासून सुव्रत झाला. तसेच दृषद्वतीपासून औशीनर वंशातील राजा शिबि उत्पन्न झाला.

Verse 19

शिबेस्तु शिबयः पुत्राश् चत्वारो लोकविश्रुताः पृथुदर्भः सुवीरश्च केकयो भद्रकस्तथा //

शिबि राजाचे चार पुत्र लोकप्रसिद्ध होते—पृथुदर्भ, सुवीर, केकय आणि भद्रक।

Verse 20

तेषां जनपदाः स्फीताः केकया भद्रकास्तथा सौवीराश्चैव पौराश्च नृगस्य केकयास्तथा //

त्यांचे जनपद समृद्ध होते—केकय व भद्रक, तसेच सौवीर व पौरव; आणि नृगाशी संबंधित केकयही होते.

Verse 21

सुव्रतस्य तथाम्बष्ठा कृशस्य वृषला पुरी नवस्य नवराष्ट्रं तु तितिक्षोस्तु प्रजां शृणु //

सुव्रताचा जनपद अंबष्ठा होता; कृशाची पुरी वृषला होती; नवाचा प्रदेश नवराष्ट्र होता. आता तितिक्षुची प्रजा/संततीही ऐक.

Verse 22

तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः बृहद्रथः सुतस्तस्य तस्य सेनो ऽभवत्सुतः //

तितिक्षु राजा झाला, जो पूर्व दिशेत प्रसिद्ध होता. त्याचा पुत्र बृहद्रथ; आणि बृहद्रथाचा पुत्र सेन झाला.

Verse 23

सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस्तनयो बलिः जातो मानुषयोन्यां तु क्षीणे वंशे प्रजेच्छया //

सेनेपासून सुतपा जन्मला आणि सुतपापासून बलि उत्पन्न झाला. वंश क्षीण झाल्यावर प्रजा-प्राप्तीच्या इच्छेने बलि मनुष्ययोनीत जन्मला.

Verse 24

महायोगी तु स बलिर् बद्धो बन्धैर्महात्मना पुत्रानुत्पादयामास क्षेत्रजान्पञ्च पार्थिवान् //

तो बलि महायोगी होता; महात्म्याने घातलेल्या बंधनांनी बांधला असतानाही त्याने क्षेत्रज पद्धतीने पाच पुत्र उत्पन्न केले, जे पृथ्वीवर राजे झाले.

Verse 25

अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्मं तथैव च पुण्ड्रं कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षेत्रमुच्यते बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभो //

त्याने अङ्ग, वङ्ग, सुह्म, पुण्ड्र आणि कलिङ्ग हे पुत्र उत्पन्न केले; तसेच ‘बालेय’ नावाचा प्रदेशही सांगितला आहे. हे प्रभो, बालेय ब्राह्मणच त्याच्या वंशाचे प्रवर्तक आहेत.

Verse 26

बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम् //

आणि प्रसन्न झालेल्या धीमान ब्रह्म्याने बलिला वर दिला—महायोगित्व आणि कल्पपरिमाण इतके दीर्घ आयुष्य.

Verse 27

संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा //

युद्धात अजेयत्व, धर्मविषयी उत्तम मती, त्रिकालदर्शनाची शक्ती, तसेच संतती-प्रसवात प्रधानत्व—हे (वर) होते.

Verse 28

जयं चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थदर्शनम् चतुरो नियतान्वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः //

युद्धात ज्याचा जय अप्रतिम आहे आणि धर्मात जो तत्त्वार्थाचे दर्शन घडवितो—तोच प्रभु चार नियत वर्णांची दृढ स्थापना करणारा सार्वभौम आहे।

Verse 29

तेषां च पञ्च दायादा वङ्गाङ्गाः सुह्मकास्तथा पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत //

त्यांच्यापासून पाच दायाद उत्पन्न झाले—वंग, अंग, सुह्म, पुण्ड्र आणि कलिंग। आता विशेषतः अंगाविषयी ऐका।

Verse 30

*मुनय ऊचुः कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः किंनाम्नी महिषी तस्य जनिता कतम ऋषिः //

मुनी म्हणाले—महात्मा बलीचे पाच पुत्र कसे जन्मले? त्याच्या प्रमुख महिषीचे नाव काय, आणि त्यांचा जनक कोणता ऋषी होता?

Verse 31

कथं चोत्पादितास्तेन तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् माहात्म्यं च प्रभावं च निखिलेन वदस्व तत् //

आणि त्याने त्यांना कसे उत्पन्न केले? आम्ही विचारतो, आम्हाला सांगा; तसेच त्याचे माहात्म्य व प्रभावही संपूर्णपणे वर्णन करा।

Verse 32

*सूत उवाच अथोशिज इति ख्यात आसीद्विद्वानृषिः पुरा पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः //

सूत म्हणाला—प्राचीन काळी अथोशिज या नावाने प्रसिद्ध असा एक विद्वान ऋषी होता; त्या महात्म्याची पत्नी ममता नावाची होती।

Verse 33

उशिजस्य यवीयान्वै भ्रातृपत्नीमकामयत् बृहस्पतिर्महातेजा ममतामेत्य कामतः //

उशिजाच्या धाकट्या भावाची पत्नी कामवश होऊन महातेजस्वी बृहस्पती ममताकडे जाऊन इच्छू लागला।

Verse 34

उवाच ममता तं तु देवरं वरवर्णिनी अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर् ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम् //

वरवर्णिनी ममता देवराला म्हणाली—“मी तुझ्या ज्येष्ठ भावापासून गर्भवती आहे; म्हणून थांब.”

Verse 35

अयं तु मे महाभाग गर्भः कुप्येद्बृहस्पते औशिजो भ्रातृजन्यस्ते सोपाङ्गं वेदमुद्गिरन् //

“हे महाभाग बृहस्पती! माझा हा गर्भ क्षुब्ध होईल. तुझ्या भावाच्या वंशात जन्मलेला औशिज तेव्हा उपांगांसह वेद उच्चारील.”

Verse 36

अमोघरेतास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि अस्मिन्न् एवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो //

“हे प्रभो! तुझे अमोघ वीर्य आहे; पण या स्थितीत मला भजण्याची गरज नाही. जसे तुला योग्य वाटेल तसे कर.”

Verse 37

एवमुक्तस्तथा सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः कामात्मा स महात्मापि न मनः सो ऽभ्यवारयत् //

असे सम्यक् सांगितले तरी महातेजस्वी बृहस्पती कामवश झाला; महात्मा असूनही तो आपले मन आवरू शकला नाही।

Verse 38

संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्धमकामया उत्सृजन्तं तु तद्रेतोवाचं गर्भो ऽभ्यभाषत //

तो धर्मात्मा पुरुष तिच्या अनिच्छेनेही तिच्यासह संयोग पावला; आणि तो वीर्यस्राव करीत असता गर्भस्थ बालकाने वाणीने भाषण केले।

Verse 39

भो तात वाचामधिप द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः अमोघरेतास्त्वं चापि पूर्वं चाहमिहागतः //

हे तात, हे वाणीचे अधिपती! आपल्यादोघांचे येथे स्थैर्य नाही. तू अमोघरेतस आहेस, तू आला आहेस; आणि मीही पूर्वीच येथे आलो आहे।

Verse 40

सो ऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर् गर्भस्थं भगवानृषिः //

मग असे संबोधिले गेल्याने क्रुद्ध होऊन भगवान् ऋषी बृहस्पतीने ज्येष्ठ भावाच्या गर्भस्थ पुत्राला शाप दिला।

Verse 41

यस्मात्त्वमीदृशे काले गर्भस्थो ऽपि निषेधसि मामेवमुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि //

कारण अशा वेळी तू गर्भस्थ असूनही मला आडवून असे बोललास; म्हणून तू दीर्घ अंधकारात प्रवेश करशील।

Verse 42

ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत अतो ऽंशजो बृहत्कीर्तिर् बृहस्पतिरिवौजसा //

त्यानंतर शापामुळे ‘दीर्घतमा’ नावाचा ऋषी जन्मला; आणि त्या वंशातून बृहत्कीर्ती प्रकट झाला, जो तेजाने बृहस्पतीसारखा होता।

Verse 43

ऊर्ध्वरेतास्ततो ऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे स धर्मान्सौरभेयांस्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः //

त्यानंतर ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारी होऊन तो भावाच्या आश्रमात राहिला; आणि वृषभाकडून सौरभेय परंपरेचे धर्म ऐकून जाणून घेतले।

Verse 44

तस्य भ्राता पितृव्यो यश् चकार भरणं तदा तस्मिन्निवसतस्तस्य यदृच्छातस्तु वै वृषः //

तेव्हा त्याच्या पितृव्याने, म्हणजे वडिलांच्या भावाने, त्याचे पालनपोषण व निर्वाह केला. आणि तो तेथे राहत असताना एक वृषभ योगायोगाने आपोआप तिथे आला।

Verse 45

यज्ञार्थमाहृतान्दर्भांश् चचार सुरभीसुतः जग्राह तं दीर्घतमाः शृङ्गयोस्तु चतुष्पदम् //

यज्ञासाठी आणलेले दर्भ घेऊन सुरभीपुत्र इकडे-तिकडे फिरत होता. तेव्हा दीर्घतमाने त्या चतुष्पद प्राण्याला शिंगांनी पकडले।

Verse 46

तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर //

त्याने आवरल्यामुळे तो एक पाऊलही हलला नाही. तेव्हा त्या वृषभाने म्हटले, “हे बलवानांतील श्रेष्ठा, मला सोड!”

Verse 47

न मयासादितस्तात बलवांस्त्वत्समः क्वचित् मम चान्यः समो वापि न हि मे बलसंख्यया मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्ते ऽहं वरं वृणु //

“वत्सा, तुझ्यासारखा बलवान मला कुठेही भेटला नाही; आणि बलाच्या मोजणीत माझ्यासारखा समकक्ष दुसरा कोणीही नाही. म्हणून, प्रिय, मला सोड.” मग तुझ्यावर प्रसन्न होऊन तो पुन्हा म्हणाला, “एक वर माग.”

Verse 48

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम् //

असे संबोधिल्यावर तो त्याला म्हणाला— “मी जिवंत असताना तू कुठे जाणार? हे पर-मांसाचा स्वाद घेणाऱ्या चतुष्पदा, मी तुला सोडणार नाही।”

Verse 49

*वृषभ उवाच नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च //

वृषभ म्हणाला— “तात, आमच्यासाठी पाप नाही, चोरीही नाही; तसेच काय भक्ष्य-काय अभक्ष्य, आणि काय पेय-काय अपेय असा भेदही नाही।”

Verse 50

द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च //

द्विपद (मानव) यांचे धर्म अनेक आहेत; पण गायींसाठी हाच धर्म सांगितला आहे—कार्य-अकार्याविषयी न वाणीचा विचार, न ‘जाणे’ व ‘न जाणे’ असा (नैतिक) पर्याय।

Verse 51

*सूत उवाच गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं संप्रसादयत् //

सूत म्हणाला—गायींचा धर्म ऐकून तो अत्यंत व्याकुळ झाला; आणि त्याला सोडून, आपल्या शक्तीनुसार अन्न-पानाचे दान देऊन गोपती (गोरक्षक स्वामी)ला प्रसन्न केले।

Verse 52

प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः //

तो प्रसन्न होऊन निघून गेल्यावर, त्याने भक्तीने तो गो-धर्म मनातच धारण केला; तो त्यातच निष्ठावान व त्यातच परायण झाला।

Verse 53

ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत कृतावलेपां तां मत्वा सो ऽनड्वानिव न क्षमः //

त्यानंतर तो कनिष्ठ गौतमाच्या पत्नीपाशी गेला. तिला गर्वाने व स्वेच्छेने वागणारी समजून तो जू न लावलेल्या बैलासारखा असह्य झाला व स्वतःला आवरू शकला नाही.

Verse 54

गोधर्मं तु परं मत्वा स्नुषां तामभ्यपद्यत निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च //

परंतु गो-धर्म सर्वोच्च मानून तो त्या स्नुषेकडे धावला. तिने त्याला झिडकारून अडवले आणि दोन्ही बाहूंनी घट्ट पकडून रोखले.

Verse 55

भाव्यमर्थं तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे //

होणारा अर्थ जाणून, त्याच्या महात्म्यामुळे तिने त्याला म्हटले—तू विपरीत बुद्धी मिळवून न सावरलेल्या बैलासारखा वागतोस.

Verse 56

गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्सुताम् दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा //

काय योग्य आणि काय अयोग्य हे तुला कळत नाही; कारण गो-धर्माच्या विरुद्ध तू कन्येची याचना केलीस. तुझ्या दुर्वर्तनामुळे आज मी तुला त्यागते; जा, आपल्या कर्मानुसार फल भोग.

Verse 57

काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्तव्यो दुरधिष्ठितः //

तिला त्याला लाकडी पेटीत घालून गंगेच्या पाण्यात सोडून दिले आणि म्हणाली—“तू आंधळा व वृद्ध आहेस, आणि सांभाळणे कठीण; म्हणून तुला ओझ्यासारखे पोसावे लागते.”

Verse 58

तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसो ऽभ्याशमागतः जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर् वैरोचनिस्तदा //

नदीच्या प्रवाहाच्या वेगाने वाहून जात असलेल्या त्याच्याजवळ धर्मात्मा विरोचनपुत्र बळी तेव्हा आला आणि त्याला धरून ठेवले।

Verse 59

अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन् प्रीतश्चैव वरेणैव च्छन्दयामास वै बलिम् //

त्याने त्याला अंतःपुरात सुरक्षित ठेवले, भक्ष्य-भोज्यांनी तृप्त केले; आणि प्रसन्न होऊन वर देऊन बळीला संतुष्ट केले।

Verse 60

तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः संतानार्थं महाभागभार्यायां मम मानद पुत्रान्धर्मार्थतत्त्वज्ञान् उत्पादयितुमर्हसि //

म्हणून दानवश्रेष्ठाने पुत्रार्थ वर मागितला—“हे मानद! माझ्या महाभाग्यवती पत्नीपासून माझ्या वंशासाठी धर्म व अर्थाचे तत्त्व जाणणारे पुत्र उत्पन्न करणे आपणास योग्य आहे.”

Verse 61

एवमुक्तो ऽथ देवर्षिस् तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः स तस्य राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत् अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह //

असे म्हटल्यावर देवर्षी प्रभूंनी “तथास्तु” असे उत्तर दिले. मग राजाने सुदेष्णा नावाची आपली पत्नी पाठवली; पण तो अंध व वृद्ध आहे हे कळताच ती देवी गेली नाही.

Verse 62

शूद्रां धात्रेयिकां तस्माव् अन्धाय प्राहिणोत्तदा तस्यां कक्षीवदादींश्च शूद्रयोनाव् ऋषिर् वशी //

म्हणून तेव्हा त्याने धात्रेयिका नावाची एक शूद्रा स्त्री अंधाकडे पाठवली; आणि शूद्रयोनीतून वशी ऋषींनी कक्षीवान इत्यादींना उत्पन्न केले।

Verse 63

जनयामास धर्मात्मा शूद्रान् इत्येवमादिकम् उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान् //

धर्मात्म्याने त्या प्रकारे शूद्र इत्यादींना उत्पन्न केले. कक्षीवत् आदींना पाहून राजा बलीने त्याला यथोचित वचन सांगितले.

Verse 64

*राजोवाच प्रवीणान् ऋषिधर्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन् //

राजा म्हणाला—जे प्रवीण, ऋषिधर्माचे अधिपती, ब्रह्मवादाचे उपदेशक, प्रत्यक्ष धर्मतत्त्वांचे जाणकार, बुद्धिमान, सद्वर्तनशील व शुद्ध असतील—त्यांचाच आश्रय घ्यावा.

Verse 65

ममैव चेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः नत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत् //

बलीने मुनि दीर्घतमसाला म्हटले—“हा निश्चयच माझाच आहे.” मुनिने त्याला नमस्कार करून उत्तर दिले—“होय, हा तुमचाच आहे,” असेच तो बोलला.

Verse 66

उत्पन्नाः शूद्रयोना तु भवच्छन्दे सुरोत्तम अन्धं वृद्धं च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव प्राहिणोद् अवमानान्मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप //

हे देवश्रेष्ठ! तुमच्या इच्छेनेच मी शूद्रयोनीत उत्पन्न झालो. मी आंधळा व वृद्ध आहे असे जाणून तुमची महिषी सुदेष्णेने माझा अवमान करून माझ्याकडे शूद्र धाय (दूध पाजणारी) पाठवली, हे नृप.

Verse 67

ततः प्रसादयामास बलिस् तमृषिसत्तमम् बलिः सुदेष्णां तां भार्यां भर्त्सयामास दानवः //

त्यानंतर बलीने त्या ऋषिश्रेष्ठाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला. पण दानव बलीने आपली पत्नी सुदेष्णा हिला धारेवर धरून फटकारलेही.

Verse 68

पुनश्चैनाम् अलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत् तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा //

पुन्हा तिला अलंकृत करून त्याने तिला ऋषींना अर्पण केले. त्या वेळी दीर्घतमा देवीने तसेच केलेले दान स्वीकारले.

Verse 69

दध्ना लवणमिश्रेण त्व् अभ्यक्तं मधुकेन तु लिह माम् अजुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम् ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रान्वै मनसेप्सितान् //

मीठ व दही तसेच मध याने मला लेपून, हे देवी, किळस न करता पायाच्या तळापासून मस्तकापर्यंत मला चाट. मग तुला मनास इच्छित पुत्र प्राप्त होतील.

Verse 70

तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा तस्य सापानम् आसाद्य देवी परिहरत्तदा //

त्याचे वचन ऐकून देवीने सर्व काही तसेच केले. नंतर शापाचा प्रसंग येताच देवीने त्या क्षणी तो परिहार केला.

Verse 71

तामुवाच ततः सो ऽथ यत्ते परिहृतं शुभे विनापानं कुमारं तु जनयिष्यसि पूर्वजम् //

मग तो म्हणाला—हे शुभे, जे तुझ्यापासून रोखले गेले होते, त्याऐवजी तू ‘विनापान’ नावाच्या, ज्येष्ठ अशा पुत्राला जन्म देशील.

Verse 72

*सुदेष्णोवाच नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं मे दातुमीदृशम् तोषितश्च यथाशक्ति प्रसादं कुरु मे प्रभो //

सुदेष्णा म्हणाली—हे महाभाग, अशा प्रकारे माझा पुत्र देणे तुम्हाला योग्य नाही. मी यथाशक्ती तुम्हाला संतुष्ट केले आहे; म्हणून, हे प्रभो, मला प्रसाद द्या.

Verse 73

*दीर्घतमा उवाच तवापचाराद्देव्येष नान्यथा भविता शुभे नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रौ वै दास्यते फलम् //

दीर्घतमास म्हणाला—हे शुभे देवी, तुझ्या अपराधामुळे हे निश्चित घडेल, अन्यथा नाही; तुझा पुत्र तुला फल देणार नाही, परंतु पौत्रांद्वारे तुला फलप्राप्ती होईल।

Verse 74

तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति तस्माद् दीर्घतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदम् अब्रवीत् //

अपानवायूशिवायही तो कार्यास योग्य होईल. म्हणून दीर्घतमासाने आपल्या दीर्घ अंगांनी स्वतःच्या उदरास स्पर्श करून हे वचन सांगितले.

Verse 75

प्राशितं यद्यदङ्गेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते तेन तिष्ठन्ति ते गर्भे पौर्णमास्याम् इवोडुराट् //

जे जे अन्न प्राशन केले जाते ते अंगांचे पोषण करते, पण उपस्थप्रदेशाचे नाही. हे शुचिस्मिते, त्या कारणाने ते गर्भात तसेच स्थिर राहतात जसे पौर्णिमेच्या रात्री चंद्रमा।

Verse 76

भविष्यन्ति कुमारास्तु पञ्च देवसुतोपमाः तेजस्विनः सुवृत्ताश्च यज्वानो धार्मिकाश्च ते //

पाच कुमार होतील, देवपुत्रांसारखे—तेजस्वी, सुसंस्कृत वर्तनाचे, यज्ञ करणारे आणि धर्मनिष्ठ।

Verse 77

*सूत उवाच तदंशस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठः पुत्रो व्यजायत अङ्गस्तथा कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च //

सूत म्हणाला—त्या अंशापासून सुदेष्णेचा ज्येष्ठ पुत्र जन्मला; तसेच अङ्ग, कलिङ्ग, पुण्ड्र आणि सुह्म हेही उत्पन्न झाले.

Verse 78

वङ्गराजस्तु पञ्चैते बलेः पुत्राश्च क्षेत्रजाः इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुतास्तथा //

वंगदेशाचे हे पाच राजे बलिचे क्षेत्रज पुत्र होते. मुनी दीर्घतमसांनी त्यांना बलिला पुत्ररूपाने अर्पण केले.

Verse 79

प्रतिष्ठामागतानां हि ब्राह्मण्यं कारयंस्ततः ततो मानुषयोन्यां स जनयामास वै प्रजाः //

ते स्थिर व प्रतिष्ठित झाल्यावर त्याने ब्राह्मण्य-व्यवस्था प्रस्थापित केली. नंतर मानवी योनीतून त्याने खरोखर प्रजा उत्पन्न केली.

Verse 80

ततस्तं दीर्घतमसं सुरभिर्वाक्यमब्रवीत् विचार्य यस्माद्गोधर्मं प्रमाणं ते कृतं विभो //

मग सुरभीने दीर्घतमसांना म्हटले—“हे विभो, तू विचार करून गो-धर्माला प्रमाणरूपाने स्थापित केले आहेस.”

Verse 81

शक्त्या चानन्ययास्मासु तेन प्रीतास्मि ते ऽनघ तस्मात्तुभ्यं तमो दीर्घम् आघ्रायापनुदामि वै //

हे अनघ, तू सर्व शक्तीने व अनन्य भक्तीने माझा आश्रय घेतलास, म्हणून मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. म्हणून तुझ्यासाठी मी दीर्घ अंधकार दूर करते.

Verse 82

बार्हस्पत्यस्तथैवैष पाप्मा वै तिष्ठति त्वयि जरां मृत्युं तमश्चैव आघ्रायापनुदामि ते //

हा बार्हस्पत्य दोष—हा पाप—तुझ्यावर स्थिर झाला आहे. मी तो आघ्राय (ओळखून) तुझी जरा, मृत्यू व अंधकार दूर करते.

Verse 83

सद्यः स घ्रातमात्रस्तु असितो मुनिसत्तमः आयुष्मांश्च वपुष्मांश्च चक्षुष्मांश्च ततो ऽभवत् //

तत्क्षणी, केवळ त्या सुगंध-ग्रहणमात्राने मुनिश्रेष्ठ असित दीर्घायुष्य, तेजस्वी व सुदृढ देह आणि निर्मळ दृष्टीने युक्त झाला.

Verse 84

गो ऽभ्याहते तमसि वै गौतमस्तु ततो ऽभवत् काक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिव्रजम् //

गायीने अंधकार नष्ट केल्यावर गौतम उत्पन्न झाला. त्यानंतर काक्षीवान आपल्या पित्याबरोबर गिरिव्रजास गेला.

Verse 85

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पितुर्वै स ह्य् उपविष्टश्चिरं तपः ततः कालेन महता तपसा भावितस्तु सः //

पित्याला पाहून व स्पर्श करून तो दीर्घकाळ बसून तप करू लागला; आणि मोठा काळ गेल्यावर त्या महातपाने तो परिपक्व व अंतर्मुख झाला.

Verse 86

विधूय मातृजं कायं ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्विभुः ततो ऽब्रवीत्पिता तं वै पुत्रवानस्म्यहं त्वया //

मातृज देह झटकून त्या विभूने ब्राह्मण्य अवस्था प्राप्त केली. तेव्हा पित्याने म्हटले: ‘तुझ्यामुळे मी खरोखर पुत्रवान झालो.’

Verse 87

सत्पुत्रेण तु धर्मज्ञ कृतार्थो ऽहं यशस्विना मुक्त्वात्मानं ततो ऽसौ वै प्राप्तवान्ब्रह्मणः क्षयम् //

‘हे धर्मज्ञ, यशस्वी सत्पुत्रामुळे मी कृतार्थ झालो.’ असे म्हणत त्याने देहत्याग केला आणि तो निश्चयच ब्रह्मास प्राप्त झाला—जिथे क्षयाचा अंत होतो.

Verse 88

ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवान् सहस्रमसृजत्सुतान् कौष्माण्डा गौतमाश्चैव स्मृताः काक्षीवतः सुताः //

ब्राह्मण्य प्राप्त करून काक्षीवानाने एक सहस्र पुत्र उत्पन्न केले. त्यांपैकी कौष्माण्ड आणि गौतम हे काक्षीवानाचे पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 89

इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य च समागमो वः कथितः संततिश्चोभयोस्तथा //

अशा प्रकारे मी तुम्हाला दीर्घतमस आणि बलि वैरोचन यांचा समागम तसेच त्या दोघांपासून उत्पन्न झालेली संततीपरंपरा सांगितली आहे.

Verse 90

बलिस्तानभिनन्द्याह पञ्च पुत्रानकल्मषान् कृतार्थः सो ऽपि धर्मात्मा योगमायावृतः स्वयम् //

बलिच्या स्थानाचे अभिनंदन करून त्याने पाच निष्कलंक पुत्रांविषयी सांगितले. तो धर्मात्मा पुरुषही कृतार्थ होऊन स्वतःच्या योगमायेने आच्छादित राहिला.

Verse 91

अदृश्यः सर्वभूतानां कालापेक्षः स वै प्रभुः तत्राङ्गस्य तु दायादो राजासीद्दधिवाहनः //

सर्व भूतांना अदृश्य असा तो प्रभु काळाच्या अपेक्षेने कार्य करीत असे. त्यानंतर अंगाचा दायाद म्हणून दधिवाहन नावाचा राजा राज्य करू लागला.

Verse 92

दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः आसीद् दिविरथापत्यं विद्वान्धर्मरथो नृपः //

दधिवाहनाचा पुत्र दिविरथ नावाचा राजा म्हणून स्मरणात आहे. दिविरथाच्या वंशात विद्वान राजा धर्मरथ उत्पन्न झाला.

Verse 93

स हि धर्मरथः श्रीमांस् तेन विष्णुपदे गिरौ सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सह पीतो महात्मना //

तो श्रीमान राजा धर्मरथ होता; त्या महात्मा नृपाने विष्णुपद पर्वतावर शुक्रासह सोम निश्चयाने प्राशन केला।

Verse 94

अथ धर्मरथस्याभूत् पुत्रश्चित्ररथः किल तस्य सत्यरथः पुत्रस् तस्माद्दशरथः किल //

मग धर्मरथाचा पुत्र चित्ररथ नावाचा झाला; त्याचा पुत्र सत्यरथ, आणि त्याच्यापासून—असे म्हणतात—दशरथ जन्मला।

Verse 95

लोमपाद इति ख्यातस् तस्य शान्ता सुताभवत् अथ दाशरथिर् वीरश् चतुरङ्गो महायशाः //

तो लोमपाद या नावाने प्रसिद्ध झाला; त्याची कन्या शान्ता होती। पुढे दाशरथिवंशातील वीर चतुरंग, महायशस्वी, झाला।

Verse 96

ऋष्यशृङ्गप्रसादेन जज्ञे स्वकुलवर्धनः चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः //

ऋष्यशृंगाच्या प्रसादाने स्वकुलवर्धन नावाचा, आपल्या कुलाचा विस्तार करणारा, पुत्र जन्मला; आणि चतुरंगाचा पुत्र पृथुलाक्ष म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 97

पृथुलाक्षसुतश्चापि चम्पनामा बभूव ह चम्पस्य तु पुरी चम्पा पूर्वं या मालिनी भवत् //

पृथुलाक्षाचा पुत्रही चम्प नावाचा झाला; चम्पाची नगरी चम्पा म्हणून ओळखली गेली, जी पूर्वी मालिनी नावाची होती।

Verse 98

पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गो ऽस्य सुतो ऽभवत् यज्ञे विभाण्डकाच्चास्य वारणः शत्रुवारणः //

पूर्णभद्राच्या प्रसादाने त्याचा पुत्र हर्यङ्ग झाला. आणि यज्ञकाळी विभाण्डकापासून त्याला वारण नावाचा, शत्रूंना परावृत्त करणारा पुत्रही झाला.

Verse 99

अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम् हर्यङ्गस्य तु दायादो जातो भद्ररथः किल //

पवित्र मंत्रांनी त्याने उत्तम वाहन पृथ्वीवर अवतरित केले. आणि हर्यङ्गाचा वारस भद्ररथ नावाने जन्मला, असे सांगितले जाते.

Verse 100

अथ भद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा जनेश्वरः बृहद्भानुः सुतस्तस्य तस्माज्जज्ञे महात्मवान् //

यानंतर भद्ररथापासून बृहत्कर्मा नावाचा जनाधिपती झाला. त्याचा पुत्र बृहद्भानु; आणि त्याच्यापासून एक महात्मा राजा जन्मला.

Verse 101

बृहद्भानुस्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम् नाम्ना जयद्रथं नाम तस्माद्बृहद्रथो नृपः //

राजेंद्र बृहद्भानूने जयद्रथ नावाचा पुत्र उत्पन्न केला. आणि त्याच्यापासून बृहद्रथ नावाचा राजा जन्मला.

Verse 102

आसीद्बृहद्रथाच्चैव विश्वजिज्जनमेजयः दायादस्तस्य चाङ्गो वै तस्मात्कर्णो ऽभवन्नृपः //

बृहद्रथापासून विश्वजित् जनमेजय झाला. त्याचा वारस अङ्ग होता; आणि त्याच्यापासून कर्ण नावाचा राजा झाला.

Verse 103

कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तथात्मजः एते ऽङ्गस्यात्मजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया विस्तरेणानुपूर्व्याच्च पूरोस्तु शृणुत द्विजाः //

कर्णाचा पुत्र वृषसेन आणि दुसरा पुत्र पृथुसेन. हे सर्व अङ्गवंशातील राजे मी विस्ताराने व क्रमाने सांगितले आहेत. आता हे द्विजहो, पूरूचा वंशही ऐका.

Verse 104

*ऋषय ऊचुः कथं सूतात्मजः कर्णः कथमङ्गस्य चात्मजः एतद् इच्छामहे श्रोतुम् अत्यन्तकुशलो ह्य् असि //

ऋषी म्हणाले— कर्ण सूताचा पुत्र कसा आणि अङ्गाचा पुत्रही कसा? हे आम्हाला ऐकायचे आहे; कारण तू कथनात अत्यंत कुशल आहेस.

Verse 105

*सूत उवाच बृहद्भानुसुतो जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः तस्य पत्नीद्वयं ह्य् आसीच् छैब्यस्य तनये ह्य् उभे यशोदेवी च सत्या च तयोर्वंशं च मे शृणु //

सूत म्हणाला— बृहद्भानूपासून बृहन्मना नावाचा राजा जन्मला. त्याच्या दोन पत्नी होत्या; दोघीही चैब्याच्या कन्या—यशोदेवी आणि सत्या. आता त्यांच्यापासून झालेला वंश माझ्याकडून ऐका.

Verse 106

जयद्रथं तु राजानं यशोदेवी ह्य् अजीजनत् सा बृहन्मनसः सत्या विजयं नाम विश्रुतम् //

यशोदेवीने राजा जयद्रथाला जन्म दिला. आणि सत्येने बृहन्मनापासून ‘विजय’ नावाचा प्रसिद्ध पुत्र उत्पन्न केला.

Verse 107

विजयस्य बृहत्पुत्रस् तस्य पुत्रो बृहद्रथः बृहद्रथस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महामनाः //

विजयाचा पुत्र बृहत्पुत्र; त्याचा पुत्र बृहद्रथ. आणि बृहद्रथाचा पुत्र सत्यकर्मा, जो महामना होता.

Verse 108

सत्यकर्मणो ऽधिरथः सूतश्चाधिरथः स्मृतः यः कर्णं प्रतिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः तच्चेदं सर्वमाख्यातं कर्णं प्रति यथोदितम् //

सत्यकर्माचा पुत्र अधिरथ हा सूत (रथचालक) म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. ज्याने कर्णाला स्वीकारून पालन केले, म्हणून कर्णाला सूतपुत्र असे म्हटले जाते. अशा रीतीने कर्णाविषयीचा हा सर्व वृत्तांत यथोक्त सांगितला आहे.