Shloka 121

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः ।

मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

Transliteration

ity evaṃ cintayaṃs tatra caṇḍāloktaṃ punaḥ punaḥ /

malino rūkṣa-sarvāṅgaḥ keśavān gandhavān dhvajī

Translation

तो तिथे असे विचार करीत असताना, एका चांडाळाने उच्चारलेले शब्द पुन्हा पुन्हा ऐकू येऊ लागले. तो मळकट, सर्वांग रूक्ष, लांब केसांचा, दुर्गंधीयुक्त आणि ध्वज धारण करणारा होता.

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/समाप्तिसूचक (quotative particle)

• एवम्: in this way
• एवम्: Prakara (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (manner adverb)

• चिन्तयन्: thinking
• चिन्तयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present participle, शतृ); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण

• चण्डाल-उक्तम्: what was said by the caṇḍāla
• चण्डाल-उक्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चण्डाल (प्रातिपदिक) + उक्त (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी: चण्डालस्य उक्तम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (object of repetition/recall)

• पुनः: again
• पुनः: Kala (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक (adverb of repetition)

• पुनः: again
• पुनः: Kala (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक

• मलिनः: dirty, soiled
• मलिनः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मलिन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• रूक्ष-सर्वाङ्गः: with all limbs rough
• रूक्ष-सर्वाङ्गः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: रूक्ष (प्रातिपदिक) + सर्वाङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• केशवान्: hairy/with hair
• केशवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: केशवत् (प्रातिपदिक)
• Form: मतुप्-प्रत्ययान्त विशेषण; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• गन्धवान्: foul-smelling/with smell
• गन्धवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: गन्धवत् (प्रातिपदिक)
• Form: मतुप्-प्रत्ययान्त विशेषण; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ध्वजी: banner-bearer (one with a flag)
• ध्वजी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ध्वजिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ध्वजिन्-शब्द (ending -इन्)

Speakers

• Narrator; caṇḍāla figure referenced

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bibhatsa", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Haunting repetition
• Social boundary figures in narrative
• Fear and disorientation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

In distress, the mind loops on striking impressions (‘again and again’); the passage shows how suffering narrows awareness and makes one susceptible to fear-driven fixation.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Narrative psychology within ākhyāna; not directly pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

The banner-bearing, foul figure can function as an externalization of inner tamas—an embodied ‘sign’ (dhvaja) of the mind’s impurity when overwhelmed.