Adhyaya 299

Verse 1

#:73:.8 #::3:.7 (0) हि २ 7 सप्तनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्री और यमका संवाद

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर पत्नीला सोबत घेऊन वीर्यवान सत्यवानाने फळे गोळा करून एक मजबूत टोपली भरली. मग तो लाकूड फोडू लागला.

Verse 2

तस्य पाटयत: काष्ठ स्वेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना

तो लाकूड फाडीत असता त्याच्या अंगावर खरोखर घाम फुटला; आणि त्या श्रमामुळे त्याच्या डोक्यात वेदना उत्पन्न झाली.

Verse 3

सत्यवानुवाच व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना

सत्यवान म्हणाला— “आज लाकूड कापण्याच्या श्रमामुळे माझ्या डोक्यात वेदना उठली आहे. सर्व अंगांत पीडा आहे आणि हृदय जणू दग्ध होत आहे. मितभाषिणी प्रिये, मी स्वतःला अस्वस्थच पाहतो. कल्याणि, जणू शूलांनी कोणी माझे शिर भेदत आहे असे वाटते. आता मला झोपावेसे वाटते; उभे राहण्याची शक्ती उरलेली नाही.”

Verse 4

अड्जनि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं॑ लक्षये मितभाषिणि

“आज, हे सावित्री, माझे हृदय जणू दग्ध होत आहे; आणि हे मितभाषिणी, मी स्वतःला अस्वस्थच पाहतो.”

Verse 5

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्‌ । तत्‌ स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातु शक्तिरस्ति मे

“माझे शिर जणू शूलांनी भेदले आहे असे मला वाटते. कल्याणि, ही अवस्था पाहून मला झोपावेसे वाटते; उभे राहण्याची शक्ती माझ्यात नाही.”

Verse 6

सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सड्रेडस्य शिर: कृत्वा निषसाद महीतले,यह सुनकर सावित्री शीघ्र अपने पतिके पास आयी और उनका सिर गोदीमें लेकर पृथ्वीपर बैठ गयी

हे ऐकून सावित्री त्वरेने पतीजवळ पोहोचली. जवळ जाऊन तिने त्यांचे शिर आपल्या मांडीवर ठेवले आणि भूमीवर बसली.

Verse 7

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । त॑ मुहूर्त क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह,फिर वह तपस्विनी राजकन्या नारदजीकी बात याद करके उस मुहूर्त, क्षण, समय और दिनका योग मिलाने लगी

तेव्हा ती तपस्विनी राजकन्या नारदांच्या वचनांचा विचार करीत मुहूर्त, क्षण, वेळ आणि दिवस यांचा योग जुळवू लागली।

Verse 8

मुहूतदिव चापश्यत्‌ पुरुष॑ रक्तवाससम्‌ । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्‌

क्षणभरातच तिने एक दिव्य पुरुष प्रकट झालेला पाहिला—लाल वस्त्रे परिधान केलेला, मस्तकी मुकुटासारखी मौळी बांधलेली, सुदृढ देहाचा आणि सूर्यसम तेजस्वी।

Verse 9

श्यामावदातं रक्ताक्ष॑ं पाशहस्तं भयावहम्‌ । स्थितं सत्यवत: पारश्व निरीक्षन्तं तमेव च

तो श्याम असूनही उजळ भासत होता; डोळे रक्तवर्ण, हातात पाश, रूप भयावह. तो सत्यवानाच्या जवळ उभा राहून वारंवार त्याच्याकडेच पाहत होता।

Verse 10

त॑ दृष्टवा सहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनै: शिर: । कृताञ्जलिर्वाचार्ता हृदयेन प्रवेपती

त्याला पाहताच सावित्री तत्क्षणी उठून उभी राहिली. तिने हळुवारपणे पतीचे मस्तक खाली ठेवले आणि हात जोडून, हृदय थरथरत असताना, आर्त वाणीने बोलली।

Verse 11

सावित्रयुवाच दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्धयमानुषम्‌ | कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं कि चिकीर्षसि

सावित्री म्हणाली—आपण देव आहात, हे मी ओळखते; कारण आपले हे शरीर मानवी नाही. देवेश, इच्छा असल्यास सांगा—आपण कोण आहात आणि काय करावयास आले आहात?

Verse 12

यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपो<न्विता । अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्‌

यमराज म्हणाले—सावित्री! तू पतिव्रता आहेस आणि तपोबलानेही युक्त आहेस. म्हणून मी तुझ्याशी संवाद करू शकतो. शुभे! मला यमराज म्हणून ओळख.

Verse 13

अयं ते सत्यवान्‌ भर्ता क्षीणायु: पार्थिवात्मज: । नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्धयेतन्मे चिकीर्षितम्‌

हा तुझा पती राजपुत्र सत्यवान्‌ याची नियत आयु संपली आहे. मी त्याला बांधून घेऊन जाईन—हेच माझे अभिप्रेत आहे.

Verse 14

सावित्रयुवाच श्रूयते भगवन्‌ दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्‌ । नेतुं किल भवान्‌ कस्मादागतो<सि स्वयं प्रभो

सावित्री म्हणाली—भगवन्! मनुष्यांना नेण्यासाठी तुमचे दूत येतात असे मी ऐकले आहे. प्रभो! मग तुम्ही स्वतः येथे का आला आहात?

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त: पितृराजस्तां भगवान्‌ स्वचिकीर्षितम्‌ | यथावत्‌ सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थ प्रचक्रमे

मार्कंडेय म्हणाले—युधिष्ठिरा! असे विचारल्यावर पितृराज भगवान यम तिचे प्रिय साधण्यासाठी आपला सर्व अभिप्राय यथार्थपणे सांगू लागले.

Verse 16

अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्‌ गुणसागर: । नाहों मत्पुरुषैनेतुमतो5स्मि स्वयमागत:

हा सत्यवान् धर्मयुक्त, रूपवान् आणि गुणांचा सागर आहे. माझ्या दूतांनी याला नेणे योग्य नाही; म्हणून मी स्वतः आलो आहे.

Verse 17

ततः सत्यवत: कायात्‌ पाशबद्ध॑ वशं गतम्‌ । अड्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्‌,तदनन्तर यमराजने सत्यवानके शरीरसे पाशमें बँधे हुए अंगुष्ठमात्र परिमाणवाले विवश हुए जीवको बलपूर्वक खींचकर निकाला

तेव्हा यमराजांनी सत्यवानाच्या देहातून आपल्या पाशात बांधलेला, विवश, अंगठ्याएवढा पुरुषरूप प्राण बलपूर्वक ओढून बाहेर काढला।

Verse 18

ततः: समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्‌ । निर्विचेष्ट शरीरं तद्‌ बभूवाप्रियदर्शनम्‌,फिर तो प्राण निकल जानेसे उसकी साँस बंद हो गयी--अंगकान्ति फीकी पड़ गयी और शरीर निश्रेष्ट होकर अपरूप दिखायी देने लगा

मग प्राण ओढून नेल्यावर त्याचा श्वास थांबला, देहकांती मावळली; ते शरीर निश्चेष्ट होऊन अत्यंत अप्रिय दृश्य झाले।

Verse 19

यमस्तु त॑ं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुख: । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता

यमराज त्या जीवाला बांधून सोबत घेऊन दक्षिणाभिमुख निघाले. दुःखाने व्याकुळ सावित्रीही यमराजांच्या मागोमाग चालू लागली।

Verse 20

यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्‌ कृतं भर्तुस्त्वया5<नृण्यं यावद्‌ गम्यं गतं त्वया

यमराज म्हणाले—“सावित्री, परत जा. याचे और्ध्वदेहिक कर्म कर. तू पतीचे ऋण फेडले आहेस; पत्नीने जितपत यावे तितपत तू आली आहेस.”

Verse 21

सावित्रयुवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्म: सनातन:

सावित्री म्हणाली—“जिथे माझ्या पतीला नेले जाते किंवा तो स्वतः जिथे जातो, तिथे मलाही जावेच लागेल; हाच सनातन धर्म आहे.”

Verse 22

तपसा गुरुभवत्या च भर्तुः स्नेहाद्‌ ब्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गति:,तपस्या, गुरुभक्ति, पतिप्रेम, व्रतपालन तथा आपकी कृपासे मेरी गति कहीं भी रुक नहीं सकती

यमराज म्हणाले—तुझ्या तपस्येमुळे, गुरूजनांची भक्तिपूर्वक सेवा, पतीप्रेम, व्रतपालन आणि तुझ्याच कृपेने माझी गती कुठेही अडविली जाऊ शकत नाही।

Verse 23

प्राहु: साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिन: । मित्रतां च पुरस्कृत्य किज्चिद्‌ वक्ष्यामि तच्छुणु

तत्त्वार्थदर्शी पंडित म्हणतात—सात पावले सोबत चालल्यानेच मैत्रीचा संबंध जुळतो. त्या मैत्रीला पुढे ठेवून मी तुला काही सांगते—ते ऐक।

Verse 24

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्म च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्‌ सन्‍्तो धर्ममाहु: प्रधानम्‌

यमराज म्हणाले—ज्यांचे अंतःकरण अस्थिर आहे आणि ज्यांनी मन व इंद्रिये वश केली नाहीत, ते वनात राहून ना धर्मपालन करू शकतात, ना शिस्तबद्ध निवास (गुरुकुलवास), ना कष्टसहनरूप तपस्या. हे सर्व जितेंद्रियांनाच साध्य होते. विवेकानेच ज्ञानी धर्म सांगतात; म्हणून सत्पुरुष धर्मालाच प्रधान मानतात।

Verse 25

एकस्य धर्मेण सता मतेन सर्वे सम त॑ मार्गमनुप्रपन्ना: । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाउ्छे तस्मात्‌ सन्‍्तो धर्ममाहु: प्रधानम्‌

यमराज म्हणाले—सत्पुरुषांनी मान्य केलेल्या आणि योग्य ठरवलेल्या एकाच धर्माचे पालन केल्याने सर्वजण त्या समान मार्गाला पोहोचतात—जो ज्ञानाचा लक्ष्यपथ आहे. म्हणून दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या पदाची इच्छा करू नये. यामुळेच साधुजन धर्मालाच प्रधान म्हणतात।

Verse 26

सो$भिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडित: । लकड़ी चीरते समय परिश्रमके कारण उनके शरीरसे पसीना निकल आया और उसी परिश्रमसे उनके सिरमें दर्द होने लगा। तब वे श्रमसे पीड़ित हो अपनी प्यारी पत्नीके पास जाकर बोले--

श्रमाने पीडित होऊन तो आपल्या प्रिय पत्नीपाशी गेला आणि बोलला. तेव्हा यमराज म्हणाले—“अनिंदिते! परत जा. स्वर, अक्षर, व्यंजन आणि युक्तीने युक्त अशा तुझ्या वाणीने मी अत्यंत प्रसन्न आहे. येथे माझ्याकडून एखादा वर माग; सत्यवानाच्या जीवनावाचून मी तुला सर्व काही देईन.”

Verse 27

सावित्रयुवाच च्युत: स्वराज्याद्‌ वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षु: श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्बलवान्‌ भवेन्नूप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभ:

सावित्री म्हणाली—भगवन्! माझे सासरे स्वराज्यापासून च्युत होऊन वनवास स्वीकारून माझ्या आश्रमात राहतात; त्यांची दृष्टी नष्ट झाली आहे. आपल्या कृपेने त्या राजाला पुन्हा नेत्रप्राप्ती होवो, तो बलवान होवो आणि अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होवो।

Verse 28

यम उवाच ददानि ते5हं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तंभविता च तत्‌ तथा । तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्‌

यमराज म्हणाले—अनिंदिते! मी तुला तो वर देतो; तू जसे म्हणालीस तसेच होईल. प्रवासामुळे आलेला तुझा थकवा मला दिसतो; आता परत जा, म्हणजे तुला अधिक श्रम पडणार नाहीत।

Verse 29

सावित्रयुवाच श्रम: कुतो भर्त्‌समीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्धुवा । यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गति: सुरेश भूयश्व वचो निबोध मे

सावित्री म्हणाली—पतीच्या सान्निध्यात असताना मला श्रम कसा होईल? जिथे माझे पतिदेव असतील तीच माझी निश्चित गती आहे. आपण माझ्या प्राणनाथाला जिथे नेाल तिथेच माझे जाणेही अटळ आहे. देवेश्वर! पुन्हा माझे वचन ऐका।

Verse 30

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफल सत्पुरुषेण सड़तं ततः सतां सन्निवसेत्‌ समागमे

यमराज म्हणाले—सत्पुरुषांचा एकदाच झालेला संगही परम इष्ट असतो; आणि त्याहूनही श्रेष्ठ म्हणजे त्यांना मित्र म्हणून मिळवणे, असे म्हणतात. सज्जनांचा संग कधीही निष्फळ ठरत नाही; म्हणून सत्पुरुषांच्या समीप राहून त्यांच्या सहवासात निवास करावा।

Verse 31

यम उवाच मनो<नुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचन हिताश्रयम्‌ । विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि

यमराज म्हणाले—भामिनी! तू जे हितकारक वचन बोललीस ते माझ्या मनास अनुकूल आहे आणि विद्वानांची बुद्धी वाढवणारेही आहे. म्हणून या सत्यवानाच्या जीवनाव्यतिरिक्त दुसरा वर माग।

Verse 32

सावित्रयुवाच ह्वतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यं लभतां स पार्थिव: । जह्यात्‌ स्वधर्म न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद्‌ वरयामि ते वरम्‌

सावित्री म्हणाली—माझ्या बुद्धिमान श्वशुरांचे जे स्वतःचे राज्य फार पूर्वी हिरावून घेतले गेले होते, तेच राज्य ते महाराज पुन्हा प्राप्त करो. आणि माझे पूज्य गुरु महाराज द्युमत्सेन कधीही स्वधर्माचा त्याग करू नयेत. हाच मी तुमच्याकडे दुसरा वर मागते.

Verse 33

यम उवाच स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यते5चिरा- न्नच स्वधर्मात्‌ परिहास्यते नृपः । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्‌

यम म्हणाला—दीर्घ काळानंतरही तो राजा नक्कीच आपलेच राज्य पुन्हा प्राप्त करील, आणि तो कधीही स्वधर्मापासून ढळणार नाही. राजकन्ये, माझ्याकडून तुझी इच्छा पूर्ण झाली आहे. आता परत जा—तुला श्रम होऊ नये.

Verse 34

सावित्रयुवाच प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया । ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया

सावित्री म्हणाली—देवा, तुम्ही या सर्व प्रजेला नियमाने संयमात ठेवता; आणि तिला नियंत्रित करून तुमच्या इच्छेनुसार तिच्या-तिच्या लोकांकडे नेत असता. म्हणूनच ‘यम’ म्हणून तुमचे यमत्व सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. आता माझे हे वचन ऐका.

Verse 35

अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्न दानं च सतां धर्म: सनातन:,मन, वाणी और क्रियाद्वारा किसी भी प्राणीसे द्रोह न करना, सबपर दयाभाव बनाये रखना और दान देना यह साधु पुरुषोंका सनातन धर्म है

कर्माने, मनाने आणि वाणीने सर्व प्राण्यांशी अद्रोह ठेवणे, सर्वांवर अनुग्रहभाव राखणे आणि दान करणे—हा सत्पुरुषांचा सनातन धर्म आहे.

Verse 36

एवंप्रायश्न॒ लोको<यं मनुष्या: शक्तिपेशला: । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते

बहुतेक हा संसार असा आहे—मनुष्य अल्पायुषी आहेत आणि त्यांची दुर्बलता प्रसिद्ध आहे. तरीही संतजन शरण आलेल्या शत्रूंवरसुद्धा दया करतात.

Verse 37

यम उवाच पिपासितस्येव भवेद्‌ यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्‌ | विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि

यमराज म्हणाले—शुभे! तहानलेल्या मनुष्याला जसे पाणी मिळाल्यावर आनंद होतो, तसेच तुझ्या या वचनांनी मला परम समाधान दिले आहे. म्हणून सत्यवानाचे जीवन सोडून, तुला जे हवे ते दुसरे कोणतेही वर माग।

Verse 38

सावित्रयुवाच ममानपत्य: पृथिवीपति: पिता भवेत्‌ पितु: पुत्रशतं तथौरसम्‌ | कुलस्य सन्‍्तानकरं च यद्‌ भवेत्‌ तृतीयमेतद्‌ वरयामि ते वरम्‌

सावित्री म्हणाली—भगवन्! माझे पिता पृथ्वीपति राजा निःसंतान आहेत. त्यांना शंभर औरस पुत्र लाभोत, जे कुलाची संतती-परंपरा चालवतील. हा माझा तिसरा वर आहे.

Verse 39

यम उवाच कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

यमराज म्हणाले—शुभे! तुझ्या पित्याला कुलाची संतती-परंपरा चालवणारे शंभर तेजस्वी पुत्र होतील. राजकन्ये! तुझी इच्छा पूर्ण झाली. आता परत जा; तू मार्गापासून फार दूर आली आहेस.

Verse 40

सावित्रयुवाच न दूरमेतन्मम भर्तूसंनिधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च

सावित्री म्हणाली—भगवन्! मी माझ्या स्वामीच्या सान्निध्यात आहे; म्हणून हे स्थान मला दूर वाटत नाही. माझे मन तर आणखी दूरवर धावते. म्हणून आपण चालत असतानाच, मी म्हणत असलेली ही वाणी पुन्हा ऐका.

Verse 41

विवस्वतस्त्वं तनय: प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुध: । समेन धर्मेण चरन्ति ता: प्रजा- स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता

सावित्री म्हणाली—देवेश्वरा! आपण विवस्वान् (सूर्य) यांचे प्रतापी पुत्र आहात; म्हणून ज्ञानीजन आपल्याला ‘वैवस्वत’ म्हणतात. आपण सर्व प्रजांशी समभावाने धर्मानुसार वागता; म्हणूनच आपण ‘धर्मराज’ म्हणून प्रसिद्ध आहात.

Verse 42

आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः । तस्मात्‌ सत्सु विशेषेण सर्व: प्रणयमिच्छति

मनुष्याला स्वतःवरही तितका विश्वास वाटत नाही, जितका सत्पुरुषांवर वाटतो. म्हणूनच सर्व लोक सत्सज्जनांवर विशेष प्रेम व अनुराग ठेवू इच्छितात.

Verse 43

सौद्दात्‌ सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात्‌ सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जन:

सौहार्दामुळेच सर्व प्राण्यांमध्ये परस्पर विश्वास उत्पन्न होतो. म्हणून लोक सत्पुरुषांवर विशेषतः अधिक विश्वास ठेवतात; कारण त्यांच्यातच हितभाव व सौहार्द असते.

Verse 44

यम उवाच उदादह्वतं ते वचन यदड्ने शुभे न तादृक्‌ त्वदते श्रुतं मया । अनेन तुष्टो5स्मि विनास्य जीवितं वरं चतुर्थ वरयस्व गच्छ च

यमराज म्हणाले—कल्याणी! आज तू जे वचन बोललीस, तुझ्यावाचून असे मी कोणाच्याही मुखातून ऐकलेले नाही. शुभे! या वचनाने मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. सत्यवानाचे जीवन सोडून चौथा वर माग आणि आता परत जा.

Verse 45

सावित्रयुवाच ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत्‌ कुलोद्वहम्‌ । शतं सुतानां बलवीर्यशालिना- मिदं चतुर्थ वरयामि ते वरम्‌

सावित्री म्हणाली—माझ्या आणि सत्यवानाच्या संयोगातून कुलोद्धार करणारे, बल व पराक्रमाने युक्त असे शंभर औरस पुत्र होवोत. हाच चौथा वर मी आपल्याकडे मागते.

Verse 46

यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवन्नपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

यमराज म्हणाले—अबले! तुला बल व पराक्रमाने युक्त असे शंभर पुत्र होतील; ते तुझा आनंद वाढवतील. राजकुमारी! आता परत जा, म्हणजे तुला थकवा येणार नाही; तू मार्गापासून फार दूर आली आहेस.

Verse 47

सावित्रयुवाच सतां सदा शाश्चवतधर्मवृत्ति: सन्‍्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति । सतां सद्भि्नाफल: सड़मो<स्ति सद्धभयो भयं नानुवर्तन्ति सन्त:

सावित्री म्हणाली—सत्पुरुषांची वृत्ती सदैव शाश्वत धर्मातच स्थिर असते; ते न खचतात, न दुःखाने व्याकुळ होतात. सत्पुरुषांचा सत्संग कधीही निष्फळ ठरत नाही; आणि सज्जन सज्जनांच्या सान्निध्यात भयाचा पाठपुरावा करीत नाहीत.

Verse 48

सन्‍्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन्‍्तो भूमिं तपसा धारयन्ति | सन्‍्तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन्‌ सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्त:

यमराज म्हणाले—सत्पुरुष सत्याच्या बळावर सूर्याची गती चालवितात; आणि तपस्येच्या सामर्थ्याने पृथ्वीला धारण करतात. राजन्! भूत आणि भविष्य यांचा आश्रय व मार्ग सत्पुरुषच आहेत. सत्समाजात राहून सत्पुरुष कधी शोकात बुडत नाहीत.

Verse 49

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्‌ | सन्त: परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ति परस्परम्‌

यमराज म्हणाले—हे शाश्वत सदाचार आर्यांनी मान्य करून आचरलेला आहे, असे जाणून सत्पुरुष परोपकारासाठी कर्म करतात; आणि परस्परांकडे स्वार्थाच्या दृष्टीने पाहत नाहीत.

Verse 50

न च प्रसाद: सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मान: । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात्‌ सन्‍्तो रक्षितारों भवन्ति

यमराज म्हणाले—सत्पुरुषांमध्ये कृपाप्रसाद कधी व्यर्थ जात नाही; योग्य लाभ नष्ट होत नाही, आणि मानही कमी होत नाही. कारण प्रसाद, अर्थ आणि मान—ही तिन्ही सत्सज्जनांत नित्य स्थिर असतात; म्हणून ते सर्व जगाचे रक्षक ठरतात.

Verse 51

यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोअ<नुकूलं सुपद॑ महार्थवत्‌ | तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते

यमराज म्हणाले—पतिव्रते! तू जशी-जशी धर्मसंगत, मनास अनुरूप, सुशब्दांनी अलंकृत आणि गूढ अर्थयुक्त वाणी बोलत जाते आहेस, तशी-तशी तुझ्याविषयी माझी उत्तम भक्ती वाढत आहे. म्हणून माझ्याकडून एक अनुपम वर मागून घे.

Verse 52

सावित्रयुवाच न ते5पवर्ग: सुकृताद्‌ विनाकृत- स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता होवमहं पतिं विना

सावित्री म्हणाली—मानद! आपण दिलेला पुत्रप्राप्तीचा वर पुण्यमय दाम्पत्य-संयोगाविना फलदायी होऊ शकत नाही. हा अंतिम वर इतर वरांसारखा नाही. म्हणून मी पुन्हा तोच वर मागते—हा सत्यवान् जिवंत राहो; कारण पतीविना मी मृतासमान आहे.

Verse 53

न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्त॒विनाकृता दिवम्‌ । न कामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तहीना व्यवसामि जीवितुम्‌

पतीविना मिळणारे सुख मला नको. पतीविना स्वर्गही मला नको. पतीविना संपत्तीही मला नको. खरं तर पतीशिवाय जगण्याचा निर्धारही मी करत नाही.

Verse 54

वरातिसर्ग: शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्वियते च मे पति: । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति

आपणच मला शंभर पुत्रांचा वर दिला आहे आणि आपणच माझ्या पतीला अन्यत्र घेऊन जात आहात. म्हणून मी तोच वर मागते—हा सत्यवान् जिवंत राहो; यामुळेच आपले वचन सत्य ठरेल.

Verse 55

मार्कण्डेय उदाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाश मुक्त्वा वैवस्वतो यम: । धर्मराज: प्रह्ृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्‌

मार्कण्डेय म्हणाले—“तथास्तु” असे म्हणून वैवस्वत यमाने त्याला पाशातून मुक्त केले. मग धर्मराज यम प्रसन्नचित्त होऊन सावित्रीला असे म्हणाला.

Verse 56

मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर “तथास्तु” कहकर सूर्यपुत्र धर्मराज यमने सत्यवानका बन्धन खोल दिया और प्रसन्नचित्त होकर सावित्रीसे इस प्रकार कहा-- एष भटद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । (तोषितो<हं त्वया साध्थवि वाक्यैर्थर्मार्थसंहितै: ।) अरोगस्तव नेयश्न सिद्धार्थ: स भविष्यति

मार्कण्डेय म्हणाले—युधिष्ठिर! त्यानंतर “तथास्तु” असे म्हणून सूर्यपुत्र धर्मराज यमाने सत्यवानाचे बंधन सोडविले. मग प्रसन्नचित्त होऊन सावित्रीला म्हणाला—“भद्रे! कुलनंदिनी! मी तुझ्या पतीला मुक्त केले आहे. साध्वी! धर्मार्थयुक्त तुझ्या वचनांनी मी पूर्ण संतुष्ट झालो आहे. हा सत्यवान निरोगी राहील, त्याचे मनोरथ सिद्ध होतील आणि तो तुझ्याबरोबर परत नेण्यास योग्य होईल.”

Verse 57

चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति । इष्ट्वा यज्जैश्व धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति

यम म्हणाला— तुझ्या सहवासात राहून तो चारशे वर्षांचे आयुष्य प्राप्त करील. यज्ञांनी भगवंताचे पूजन करून आणि धर्माचे दृढ आचरण करून तो सर्व लोकांत विख्यात होईल.

Verse 58

त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवान्‌ जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजान: क्षत्रिया: पुत्रपौत्रिण:,'सत्यवान्‌ तेरे गर्भसे सौ पुत्र उत्पन्न करेगा और वे सभी राजकुमार राजा होनेके साथ ही पुत्र-पौत्रोंसे सम्पन्न होंगे

यम म्हणाला— तुझ्यापासून सत्यवान शंभर पुत्र उत्पन्न करील. ते सर्व क्षत्रिय व राजे होतील आणि प्रत्येक पुत्र-पौत्रांनी संपन्न असेल.

Verse 59

ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्व॒ भविष्यन्तीह शाश्वृता: । पितुश्न ते पुत्रशतं भविता तव मातरि

यम म्हणाला— या लोकात ते तुझ्या नावानेच सदैव प्रसिद्ध होतील; म्हणजे ‘सावित्री’ या नावाने ख्यात होतील. तसेच तुझ्या पित्यापासून तुझ्या मातृगर्भातही शंभर पुत्र होतील.

Verse 60

मालव्यां मालवा नाम शाश्रचताः पुत्रपौत्रिण: । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमा:

यम म्हणाला— तुझी माता मालवी हिच्यापासून जन्मल्यामुळे ते ‘मालव’ या नावाने सदैव ख्यात होतील व पुत्र-पौत्रांनी संपन्न राहतील. ते तुझे भाऊ क्षत्रिय असतील आणि देवतांसारखे तेजस्वी असतील.

Verse 61

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराज: प्रतापवान्‌ । निवर्तयित्वा सावित्रीं सस्‍्वमेव भवनं ययौ,सावित्रीको इस प्रकार वरदान दे प्रतापी धर्मराज उसे लौटाकर अपने लोकको चले गये

अशा रीतीने प्रतापी धर्मराजाने सावित्रीला वर देऊन तिला परत पाठविले आणि तो स्वतः आपल्या धामास गेला.

Verse 62

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारें प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तु: शावं कलेवरम्‌,यमराजके चले जानेपर सावित्री अपने पतिको पाकर उसी स्थानपर गयी; जहाँ पतिका मृत शरीर पड़ा था

यमराज निघून गेल्यावर सावित्रीने पतीला पुन्हा प्राप्त करून ज्या ठिकाणी त्याचे निर्जीव शरीर पडले होते, त्याच ठिकाणी ती परत गेली।

Verse 63

सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसुत्योपगृह च । उत्सड़े शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह,वह पृथ्वीपर अपने पतिको पड़ा देख उनके पास गयी और पृथ्वीपर बैठ गयी, फिर पतिको उठाकर उसने उनके मस्तकको गोदीमें रख लिया

पती भूमीवर पडलेला पाहून ती धावून त्यांच्याजवळ गेली व त्यांना आलिंगन दिले. मग त्यांच्या मस्तकाला आपल्या मांडीवर ठेवून ती जमिनीवर बसली.

Verse 64

संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीम भ्यभाषत । प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुन: पुनरुदीक्ष्य वै

पुन्हा शुद्धीवर येताच सत्यवान् सावित्रीशी बोलला. जणू दीर्घ प्रवासावरून परतलेला पुरुष—तो प्रेमाने तिला पुन्हा पुन्हा पाहत म्हणू लागला.

Verse 65

सत्यवानुवाच सुचिरं बत सुप्तो5स्मि किमर्थ नावबोधित: । क्व चासौ पुरुष: श्यामो यो5सौ मां संचकर्ष ह

सत्यवान म्हणाला—“प्रिये! अहो, मी फार वेळ झोपलो होतो. मला का जागे केले नाहीस? आणि तो श्यामवर्ण पुरुष कुठे आहे, जो मला ओढून नेत होता?”

Verse 66

सावित्रयुवाच सुचिरं त्वं प्रसुप्तोडसि ममाड्के पुरुषर्षभ । गत: स भगवान्‌ देव: प्रजासंयमनो यम:

सावित्री म्हणाली—“पुरुषश्रेष्ठ! तुम्ही माझ्या मांडीवर फार वेळ झोपून होतात. तो श्यामवर्ण दिव्य पुरुष—प्रजांचे संयमन करणारे—साक्षात् भगवान यम होते; ते आता निघून गेले आहेत.”

Verse 67

विश्रान्तोडसि महाभाग विनिद्रश्न नृपात्मज । यदि शकक्‍्यं समुन्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्‌

महाभाग राजकुमार! तू विश्रांती घेतलीस आणि तुझी झोपही उतरली आहे. सामर्थ्य असेल तर आता उठ; पाहा—रात्रि गडद झाली आहे, घन अंधार पसरला आहे.

Verse 68

मार्कण्डेय उदाच उपलभ्य तत: संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थित: । दिश: सर्वा वनान्तांश्व निरीक्ष्योवाच सत्यवान्‌

मग शुद्धीवर येऊन सत्यवान् सुखाने झोपून उठलेल्या पुरुषाप्रमाणे उठून उभा राहिला. सर्व दिशा आणि वनाच्या कडेकडेने नजर फिरवून तो बोलला.

Verse 69

फलाहारो<स्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयत: काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्‌

सुमध्यमे! मी तुझ्यासह घरातून फळे आणायला निघालो होतो. मग लाकूड फाडताना माझ्या डोक्यात तीव्र वेदना झाली.

Verse 70

शिरोऊ5भितापसंतप्त: स्थातुं चिरमशवनुवन्‌ । तवोत्सज्ले प्रसुप्तो5स्मि इति सर्व स्मरे शुभे

शुभे! डोक्यातील त्या जळजळीत वेदनेने त्रस्त होऊन मी फार वेळ उभा राहू शकलो नाही. ‘मी तुझ्या मांडीवर डोके ठेवून झोपलो’—हे सर्व मला आता क्रमाने आठवत आहे.

Verse 71

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहतं मन: । ततो<पश्यं तमो घोर पुरुषं च महौजसम्‌

तू मला आलिंगन दिल्याने माझे मन झोपेने आच्छादित झाले. मग मला घोर अंधार दिसला आणि त्याचबरोबर एक महातेजस्वी, महाबलवान पुरुषही दिसला.

Verse 72

तद्‌ यदि त्वं विजानासि किं तद्‌ ब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्लो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्‌

सुमध्यमे! तुला जर माहीत असेल तर सांग—ते सर्व काय होते? मी जे पाहिले ते स्वप्न होते की ते खरेच सत्य होते?

Verse 73

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते । श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज,तब सावित्री उनसे बोली--राजकुमार! रात बढ़ती जा रही है। कल सबेरे मैं आपसे सब बातें ठीक-ठीक बताऊँगी

तेव्हा सावित्री म्हणाली—राजकुमार! रात्रि सरत चालली आहे. उद्या सकाळी जे घडले ते सर्व जसेच्या तसे तुला सांगीन.

Verse 74

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्न दिवाकर:,'सुत्रत! उठिये, उठिये, आपका कल्याण हो। आप चलकर माता-पिताका दर्शन तो कीजिये। सूर्य डूब गये तथा रात घनी हो गयी है

उठा, उठा—तुझे कल्याण लाभो, सुव्रत! जा आणि माता-पित्याचे दर्शन घे. सूर्य मावळला आहे आणि रात्र दाट झाली आहे.

Verse 75

नक्तंचराश्नरन्त्येते हृष्ट: क्रराभिभाषिण: । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्व॒ मृगाणां चरतां वने

हे निशाचर येथे हर्षाने फिरत आहेत आणि क्रूर वाणी बोलत आहेत. वनात फिरणाऱ्या मृगांच्या पावलांनी पानांची सळसळही ऐकू येते.

Verse 76

एता घोरं शिवा नादान्‌ दिशं दक्षिणपश्चिमाम्‌ । आस्थाय विरुवन्त्युग्रा: कम्पयन्त्यो मनो मम,“दक्षिण और पश्चिमके कोणकी दिशामें जाकर ये उग्र सियारिनें भयंकर शब्द कर रही हैं, जिससे मेरा हृदय काँप उठता है

या उग्र सियारिणी दक्षिण-पश्चिम दिशेत ठाण मांडून भयंकर हंबरडा फोडत आहेत; त्यांच्या अशुभ रडण्याने माझे मन थरथरते.

Verse 77

सत्यवानुवाच वन॑ प्रतिभयाकारं घनेन तमसा55वृतम्‌ । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि

सत्यवान म्हणाला—प्रिये, हे वन घन अंधाराने आच्छादित होऊन अत्यंत भयावह दिसत आहे. अशा वेळी तुला मार्ग कळणार नाही आणि तू पुढे जाऊही शकणार नाहीस।

Verse 78

सावित्रयुवाच अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्ष: स्थितो ज्वलन्‌ । वायुना धम्यमानोजअत्र दृश्यतेडग्नि: क्वचित्‌ क्वचित्‌

सावित्री म्हणाली—आज या वनाला आग लागली होती. इथे एक सुकलेले झाड उभे आहे, ते अजूनही जळत आहे; वाऱ्याने फुंकर लागल्यामुळे त्यात ठिकठिकाणी आग चमकत दिसते।

Verse 79

ततो<ग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन्‍्तापमात्मन:,वहींसे आग ले आकर मैं सब ओर लकड़ियाँ जलाऊँगी। यहाँ बहुत-से काठ-कबाड़ पड़े हैं। आप मनसे चिन्ता निकाल दीजिये

मग मी तिथून आग आणून इथे सर्वत्र लाकूड पेटवीन. इथे भरपूर काष्ठ पडले आहे; आपल्या अंतःकरणातील संताप दूर करा।

Verse 80

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुज॑ त्वां हि लक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने

जर तुला पुढे जाण्याचे बळ नसेल—कारण मी तुला वेदनेत पाहते—आणि या अंधाराने झाकलेल्या वनात तुला मार्गही कळत नसेल, तर…

Verse 81

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्थावो 5नुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेडनघ

उद्या पहाटे, वन स्पष्ट दिसू लागल्यावर, तुझी अनुमती असेल तर आपण निघू. अनघा, तुला रुचल्यास आपण एक रात्र इथेच राहू।

Verse 82

सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यज्राननि लक्षये | मातापितृभ्यामिच्छामि संगम त्वत्प्रसादजम्‌

सत्यवान म्हणाला—प्रिये! माझी डोकेदुखी निवळली आहे; माझे सर्व अवयव स्वस्थ दिसत आहेत. आता तुझ्या कृपाप्रसादाने मला माझ्या माता-पित्यांची भेट घ्यायची आहे.

Verse 83

न कदाचिद्‌ विकालं हि गतपूर्वो मया55श्रम: । अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्‌

मी यापूर्वी कधीही असमयी आश्रमात गेलो नाही. पण आज तर संध्या येण्यापूर्वीच माझी माता मला रोखून धरते.