Adhyaya 208

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल ४८ ३ “लोक हैं) हू... #&+7 (9) #ध्िजी आल सप्ताधिकदद्विशततमो< ध्याय: कौशिकका धर्मव्याधके पास जाना

मार्कण्डेय म्हणाले—त्या पतिव्रता स्त्रीने सांगितलेल्या सर्व आश्चर्यकारक वचनांचा सखोल विचार करून कौशिक ब्राह्मण विस्मयाने भरून गेला. तो स्वतःलाच धिक्कारत अपराधी असल्यासारखा दिसू लागला.

Verse 2

चिन्तयान: स्वधर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत्‌ । श्रद्धधानेन वै भाव्यं गच्छामि मिथिलामहम्‌

मग आपल्या धर्माची सूक्ष्म गती विचारात घेत तो मनातल्या मनात म्हणाला—“श्रद्धा आणि विश्वास ठेवूनच आचरण करायला हवे; म्हणून मी नक्कीच मिथिलेला जाईन.”

Verse 3

कृतात्मा धर्मवित्‌ तस्यां व्याधो निवसते किल । त॑ गच्छाम्यहमद्यैव धर्म प्रष्ठूं तपोधनम्‌

“म्हणतात, तिथे कृतात्मा आणि धर्मज्ञ असा एक व्याध राहतो. धर्माविषयी विचारण्यासाठी मी आजच त्या तपोधन व्याधाकडे जाईन.”

Verse 4

इति संचित्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वच: । बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्व वचनै: शुभै:

असे मनात विचार करून आणि त्या स्त्रीच्या वचनांवर श्रद्धा ठेवून, बगळ्याच्या दृष्टान्ताने खात्री पटल्यावर तो धर्म्य व शुभ उपदेशांनी संबोधित झाला.

Verse 5

अतिक्रामन्तरण्यानि ग्रामांक्ष नगराणि च

मार्कण्डेय म्हणाले: तो अनेक अरण्ये, गावे व नगरे ओलांडीत पुढे गेला आणि अखेरीस सुंदर मिथिलानगरीस पोहोचला—जी राजा जनकाने सुरक्षित ठेवलेली, धर्माच्या मर्यादांनी व्यापलेली आणि यज्ञोत्सवांनी शोभलेली होती; जिथे धर्माची प्रतिष्ठा होती व लोकव्यवहार पवित्र कर्तव्याने सुव्यवस्थित होता.

Verse 6

ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम्‌ | धर्मसेतुसमाकीर्णा यज्ञोत्सववर्ती शुभाम्‌

त्यानंतर तो जनकाने सुरक्षित ठेवलेल्या, धर्म-सेतूंनी परिपूर्ण आणि यज्ञोत्सवांनी युक्त अशा शुभ मिथिलानगरीस गेला.

Verse 7

गोपुराट्टालकवतीं हर्म्यप्राकारशो भनाम्‌ । प्रविश्य नगरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्युताम्‌

मार्कण्डेय म्हणाले: उंच गोपुरे व अट्टालिका यांनी युक्त, प्रासाद व प्राकारांनी शोभणारी आणि अनेक विमानांनी परिपूर्ण अशी ती रम्य नगरीत प्रवेश करून (मी तिचे वैभव पाहिले).

Verse 8

पण्यैश्व बहुभियुक्तां सुविभक्तमहापथाम्‌ । अश्व रथैस्तथा नागैयोचधैश्व बहुभिय्युताम्‌

मार्कण्डेय म्हणाले: ती नगरी अनेक पण्यवस्तूंनी समृद्ध होती; तिचे विशाल राजमार्ग सु-विभक्त व सु-व्यवस्थित होते. तसेच ती अश्व, रथ, हत्ती आणि अनेक योद्ध्यांनीही गजबजलेली होती.

Verse 9

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा नित्योत्सवसमाकुलाम्‌ | सो<पश्यद्‌ बहुवृत्तान्तां ब्राह्मण: समतिक्रमन्‌

मार्कंडेय म्हणाले—तो ब्राह्मण मार्गक्रमण करीत असता एक नगरी त्याच्या दृष्टीस पडली; ती हृष्ट-पुष्ट, आनंदी जनांनी गजबजलेली, नित्य उत्सवांनी भरलेली आणि अनेक प्रकारच्या घडामोडींनी परिपूर्ण होती.

Verse 10

बहुत-से गोपुर, अट्टालिकाएँ, महल और चहारदीवारियाँ उस नगरकी शोभा बढ़ा रही थीं। वह रमणीय पुरी बहुत-से विमानोंसे युक्त थी तथा बहुत-सी दुकानें उस पुरीका सौन्दर्य बढ़ाती थीं। सुन्दर ढंगसे बनायी हुई बड़ी-बड़ी सड़कें शोभा पा रही थीं। बहुसंख्यक घोड़े, रथ, हाथी और सैनिकोंसे संयुक्त मिथिलापुरी हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरी हुई थी। वहाँ नित्य नाना प्रकारके उत्सव होते रहते थे और अनेक प्रकारकी घटनाएँ घटित होती थीं। ब्राह्मणने उस पुरीमें प्रवेश करके सब ओर घूम-घामकर उसे अच्छी तरह देखा ।। धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजै: । अपश्यत्‌ तत्र गत्वा त॑ सूनामध्ये व्यवस्थितम्‌,वहाँ उसने लोगोंसे धर्मव्याधका पता पूछा और ब्राह्मणोंने उसे उसका स्थान बता दिया। कौशिकने वहाँ जाकर देखा कि तपस्वी धर्मव्याध कसाईखानेमें बैठकर सूअर, भैंसे आदि पशुओंका मांस बेच रहा है। वहाँ ग्राहकोंकी भीड़ लगी हुई थी, इसलिये कौशिक एकान्तमें जाकर खड़ा हो गया

मार्कंडेय म्हणाले—त्या नगराची शोभा अनेक गोपुरे, अट्टालिका, प्रासाद आणि प्राकार-परिखांनी वाढली होती. ती रम्य राजधानी अनेक विमानांनी युक्त होती आणि असंख्य दुकाने तिचे सौंदर्य वाढवीत होती. सुबक रचनेचे रुंद राजमार्ग तेजस्वी दिसत होते. हृष्ट-पुष्ट जनांनी भरलेली मिथिला घोडे, रथ, हत्ती आणि सैनिकांनीही गजबजलेली होती. तेथे नित्य नानाविध उत्सव होत आणि अनेक प्रकारच्या घटना घडत. ब्राह्मणाने नगरात प्रवेश करून सर्वत्र फिरून ते नीट पाहिले. मग त्याने धर्मव्याधाचा पत्ता विचारला; ब्राह्मणांनी त्याला त्याचे ठिकाण सांगितले. तेथे जाऊन त्याने पाहिले की धर्मव्याध कत्तलखान्याच्या मध्यभागी बसून डुक्कर, म्हैस इत्यादींचे मांस विकत आहे. ग्राहकांची गर्दी असल्याने कौशिक एकांतात जाऊन उभा राहिला.

Verse 11

मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम्‌ । आकुलत्वाच्च क्रेतृणामेकान्ते संस्थितो द्विज:

मार्कंडेय म्हणाले—त्याने त्या तपस्व्याला डुक्कर व म्हैस यांचे मांस विकताना पाहिले. आणि ग्राहकांच्या गर्दीच्या गोंधळामुळे तो ब्राह्मण एकांतात जाऊन उभा राहिला.

Verse 12

स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्त सहसा सम्भ्रमोत्थित: । आजगाम यतो विप्र: स्थित एकान्तदर्शने

मार्कंडेय म्हणाले—ब्राह्मण आला आहे हे कळताच व्याध तत्क्षणी आदराने उठून उभा राहिला आणि जिथे ब्राह्मण एकांतात उभा होता तिथेच आला.

Verse 13

व्याध उवाच अभिवादनये त्वां भगवन्‌ स्वागतं ते द्विजोत्तम । अहं व्याधो हि भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्‌

व्याध म्हणाला—भगवन्, मी आपल्याला प्रणाम करतो. द्विजोत्तम, आपले स्वागत आहे. मीच तो व्याध आहे. आपले कल्याण होवो—आज्ञा करा, मी कोणती सेवा करू?

Verse 14

एकपत्न्या यदुक्तो5सि गच्छ त्वं मिथिलामिति । जानाम्येतदहं सर्व यदर्थ त्वमिहागत:

व्याध म्हणाला—एकपत्नी पतिव्रता देवीने तुला ‘मिथिलेला जा’ असे सांगून पाठविले आहे, हे सर्व मला माहीत आहे. तू ज्या हेतूने येथे आला आहेस, तोही मला ज्ञात आहे.

Verse 15

श्रुत्वा च तस्य तद्‌ वाक्‍्यं स विप्रो भूशविस्मित: । द्वितीयमिदमाश्षर्यमित्यचिन्तयत द्विजि:

त्याची ती वाणी ऐकून ब्राह्मण अत्यंत विस्मित झाला. तो मनातल्या मनात विचार करू लागला—“हे तर दुसरे आश्चर्य माझ्या डोळ्यांसमोर आले आहे.”

Verse 16

अदेशस्थं हि ते स्थानमिति व्याधो<ब्रवीदिदम्‌ । गृहं गच्छाव भगवन्‌ यदि ते रोचतेडनघ,इसके बाद व्याधने कहा--“भगवन्‌! यह स्थान आपके ठहरनेयोग्य नहीं है। अनघ! यदि आपकी रुचि हो तो हम दोनों हमारे घरपर चलें”

मग व्याध म्हणाला—“भगवन्, हे स्थान आपल्या निवासास योग्य नाही. अनघ, आपली इच्छा असल्यास आपण दोघे माझ्या घरी जाऊ या.”

Verse 17

मार्कण्डेय उवाच बाढमित्येव तं विप्रो हृष्टो वचनमत्रवीत्‌ । अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहं प्रति

मार्कण्डेय म्हणाले—युधिष्ठिरा! हे ऐकून ब्राह्मण अत्यंत आनंदित झाला. तो व्याधाला म्हणाला—“ठीक आहे, तसेच कर.” मग व्याधाने ब्राह्मणाला पुढे करून घराकडे प्रस्थान केले.

Verse 18

प्रविश्य च गृहं रम्यमासनेनाभिपूजित: । अर्घ्येण च स वै तेन व्याधेन द्विजसत्तम:

सुंदर घरात प्रवेश करताच त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा आसन देऊन सत्कार झाला. त्या व्याधाने अर्घ्य अर्पण करूनही त्याची विधिपूर्वक पूजा केली.

Verse 19

ततः: सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनमत्रवीत्‌ | कर्मतद्‌ वै न सदृशं॑ भवत: प्रतिभाति मे । अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा

मग सुखाने बसून ब्राह्मणाने व्याधाला म्हटले— “तात! मांसविक्रीचा हा धंदा खरोखरच तुला शोभणारा नाही असे मला वाटते. तुझ्या या घोर कर्मामुळे मला फारच खेद होत आहे.”

Verse 20

व्याध उवाच कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं परम्‌ । वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्‍्युं मा कृथा द्विज

व्याध म्हणाला— “ब्रह्मन्! हा व्यवसाय माझ्या पितृ-पैतामहांपासून चालत आलेला आहे. माझ्या कुलाला जो योग्य, तोच धंदा मी स्वीकारला आहे. मी माझ्याच धर्मात वर्ततो; म्हणून, द्विज, माझ्यावर राग करू नका.”

Verse 21

विधात्रा विहितं पूर्व कर्म स्वमनुपालयन्‌ । प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे5हं द्विजोत्तम

व्याध म्हणाला— “द्विजोत्तम! विधात्याने मला या कुलात जन्म देऊन जे कर्म ठरविले आहे, पूर्वकर्मानुसार त्याचेच मी पालन करतो. आणि मोठ्या प्रयत्नाने माझ्या वृद्ध माता-पित्यांची सेवा करीत असतो.”

Verse 22

सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च । देवतातिथि भृत्यानामवशिष्टेन वर्तये

व्याध म्हणाला— “मी सत्य बोलतो, कोणाची निंदा करत नाही आणि यथाशक्ती दानही करतो. देवता, अतिथी आणि माझ्यावर अवलंबून असलेले कुटुंबीय व सेवक यांना आधी भोजन देऊन, जे उरते त्यावरच मी निर्वाह करतो.”

Verse 23

न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गहें बलवत्तरम्‌ । कृतमन्वेति कर्तरिं पुरा कर्म द्विजोत्तम

व्याध म्हणाला— “द्विजश्रेष्ठ! मी कोणाचाही तिरस्कार करत नाही आणि माझ्यापेक्षा बलवान पुरुषाची निंदा देखील करत नाही; कारण पूर्वी केलेले शुभ-अशुभ कर्म कर्त्याच्या मागे लागते—त्याचे फळ त्यालाच भोगावे लागते.”

Verse 24

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम्‌ । दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोको भवत्युत

कृषी, गोरक्षण आणि वाणिज्य—हेच या लोकातील जनजीवनाचे आधार आहेत. दंडनीती आणि त्रयीविद्या (ऋक्, यजुः, साम) यांनुसार यज्ञादि अनुष्ठान करणे व करविणेही उपजीविकेची साधने आहेत; यांमुळेच लौकिक व पारलौकिक उन्नती साध्य होते.

Verse 25

कर्म शूद्रे कृषिर्वैंश्ये संग्राम: क्षत्रिये स्मृत: । ब्रह्मचर्य तपो मन्त्रा: सत्यं च ब्राह्मणे सदा

शूद्राचे कर्म सेवा व श्रम; वैश्याचे कर्म कृषी व वाणिज्य; आणि क्षत्रियाचे कर्म संग्राम असे स्मृत आहे. ब्राह्मणासाठी सदा ब्रह्मचर्य, तप, मंत्रजप, वेदाध्ययन व सत्यभाषण—हेच आचरणीय धर्म आहेत.

Verse 26

राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरता: प्रजा: । विकर्माणश्च ये केचित्‌ तान्‌ युनक्ति स्वकर्मसु

राजा धर्माने प्रजांचे शासन करतो, जे आपापल्या कर्तव्यात रत असतात. आणि जे काही विकर्मात पडून मार्गच्युत होतात, त्यांना आवरून पुन्हा त्यांच्या स्वकर्मात लावतो.

Verse 27

भेतव्यं हि सदा राज्ञ: प्रजानामधिपा हि ते । वारयन्ति विकर्मस्थं तृपा मृगमिवेषुभि:

राजाचा सदा भय-आदर ठेवावा; कारण तोच प्रजांचा अधिपती आहे. जे विकर्मात स्थित असतात, त्यांना तो जसा शिकारी बाणांनी हरिणाला आवरतो तसा आवरतो.

Verse 28

इसलिये राजाओंसे सदा डरते रहना चाहिये; क्योंकि वे प्रजाके स्वामी हैं। जो लोग धर्मके विपरीत कार्य करते हैं, उन्हें राजा दण्डद्वारा उसी प्रकार पापसे रोकते हैं, जैसे बाणोंद्वारा वे हिंसक पशुओंको हिंसासे रोकते हैं ।।

म्हणून राजांचा सदा भय-आदर ठेवावा; कारण ते प्रजांचे स्वामी व रक्षक आहेत. जे धर्माच्या विरुद्ध वागतात, त्यांना राजा दंडाने तसा आवरतो जसा बाणांनी हिंसक पशूंना हिंसेपासून रोखले जाते. हे ब्रह्मर्षे! ही राजा जनकाची नगरी आहे; येथे कोणीही विकर्मात स्थित नाही. हे द्विजोत्तमा! येथे चारही वर्णांचे लोक आपापल्या स्वकर्मात निरत आहेत.

Verse 29

स एष जनको राजा दुर्वत्तमपि चेत्‌ सुतम्‌ । दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम्‌

हा तो तोच राजा जनक—त्याचा स्वतःचा पुत्र जरी दुष्ट आचरण करू लागला, तरी तो त्याला दण्डनीय मानून योग्य दण्ड देतो; आणि कोणत्याही धर्मात्म्यास पीडा होऊ देत नाही, कारण तो निष्पक्ष न्याय पाळतो।

Verse 30

सुयुक्तचारो नृपति: सर्व धर्मेण पश्यति | श्रीक्ष राज्यं च दण्डश्ष क्षत्रियाणां द्विजोत्तम

द्विजोत्तम! राजा जनकाने सर्वत्र सुयोजित गुप्तचर ठेवले आहेत; म्हणून तो धर्मानुसार सर्वांवर नजर ठेवतो. संपत्तीची प्राप्ती, राज्याचे रक्षण आणि अपराध्यांना दण्ड देणे—ही क्षत्रियांची कर्तव्ये आहेत।

Verse 31

राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम्‌ । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत,राजालोग अपने धर्मका पालन करते हुए ही प्रचुर सम्पत्ति पानेकी इच्छा रखते हैं और राजा सभी वर्णोंका रक्षक होता है

राजे आपल्या स्वधर्माचे पालन करूनच अधिक समृद्धीची इच्छा करतात; आणि राजा खरोखरच सर्व वर्णांचा रक्षक असतो।

Verse 32

परेण हि हतान्‌ ब्रह्मन्‌ वराहमहिषानहम्‌ । न स्वयं हन्मि विप्र्षे विक्रीणामि सदा त्वहम्‌,ब्रह्मन! मैं स्वयं किसी जीवकी हिंसा नहीं करता। सदा दूसरोंके मारे हुए सूअर और भैसोंका मांस बेचता हूँ

ब्रह्मन्! हे डुक्कर आणि म्हशी इतरांनी मारलेल्या आहेत. विप्रर्षे! मी स्वतः कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करत नाही; मी तर नेहमी इतरांनी मारलेल्या पशूंचे मांसच विकतो।

Verse 33

न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा हाहम्‌ । सदोपवासी च तथा नक्तभोजी सदा द्विज

द्विजप्रवर! मी स्वतः कधीही मांस खात नाही. ऋतुकाळ आला कीच पत्नीसमागम करतो. मी दिवसा नेहमी उपवास करतो आणि रात्रीच भोजन करतो।

Verse 34

अशीलकश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान्‌ | प्राणिहिंसारतश्चापि भवते धार्मिक: पुन:,शीलसे रहित पुरुष भी कभी शीलवान्‌ हो जाता है। प्राणियोंकी हिंसामें अनुरक्त मनुष्य भी फिर धर्मात्मा हो जाता है

शीलरहित पुरुषही कधी काळी शीलवान होतो. प्राणिहिंसेत आसक्त मनुष्यही पुन्हा धर्मात्मा होतो.

Verse 35

व्यभिचाराक्नरेन्द्राणां धर्म: संकीर्यते महान्‌ | अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते ततः प्रजा:

राजांच्या व्यभिचारदोषामुळे महान धर्मही संकीर्ण व गोंधळलेला होतो. अधर्म वाढतो आणि त्यामुळे प्रजेत वर्णसंकरता उत्पन्न होते.

Verse 36

भेरुण्डा वामना: कुब्जा: स्थूलशीर्षास्तथैव च । क्लीबाश्चान्धाश्न बधिरा जायन्ते5त्युच्चलोचना:

त्या अवस्थेत भयंकर आकृतीचे—बुटके, कुबडे, जाड मस्तकाचे; तसेच नपुंसक, आंधळे, बहिरे आणि अतिशय उन्नत नेत्रांचे मनुष्य जन्माला येतात.

Verse 37

पार्थिवानामथधर्मत्वात्‌ प्रजानाम भव: सदा | स एष राजा जनक: प्रजा धर्मेण पश्यति,राजाओंके अधर्मपरायण होनेसे प्रजाकी सदा अवनति होती है। हमारे ये राजा जनक समस्त प्रजाको धर्मपूर्ण दृष्टिसे ही देखते हैं

राजे अधर्मपरायण झाले तर प्रजेची अवस्था सदैव खालावते. परंतु हा राजा जनक प्रजेकडे धर्मदृष्टीनेच पाहतो.

Verse 38

अनुगृह्नत्‌ प्रजा: सर्वा स्वधर्मनिरता: सदा । (पात्येव राजा जनक: पितृवज्जनसत्तम ।) ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवा:

जनसत्तम राजा जनक स्वधर्मात सदैव तत्पर असलेल्या सर्व प्रजांवर अनुग्रह करून पित्याप्रमाणे त्यांचे पालन करतात. तसेच जे मला प्रशंसा करतात आणि जे निंदा करतात—त्या सर्वांना मी सुव्यवस्थित सदाचाराने संतुष्ट ठेवतो.

Verse 39

ये जीवन्ति स्वधर्मेण संयुञ्जन्ति च पार्थिवा:

जे राजे आपल्या स्वधर्मानुसार जीवन जगतात आणि त्या धर्माच्या आचरणात स्वतःही संलग्न राहतात व इतरांनाही प्रवृत्त करतात…

Verse 40

न किंचिदुपजीवन्ति दान्ता उत्थानशीलिन: । जो राजा अपने धर्मका पालन करते हुए जीवन-निर्वाह करते हैं, धर्ममें ही संयुक्त रहते हैं, किसी दूसरेकी कोई वस्तु अपने उपयोगमें नहीं लाते तथा सदा अपनी इन्द्रियोंपर संयम रखते हैं, वे ही उन्नतिशील होते हैं ।।

शिकारी-ऋषी म्हणाला: जे दान्त आणि सदैव उन्नतीकडे झेपावणारे आहेत, ते परकी वस्तू घेऊन उपजीविका करीत नाहीत. आपल्या शक्तीनुसार सतत अन्नदान, कष्ट व इतरांचे अपराध सहन करणे, धर्मात नित्य दृढ राहणे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये पूजनीय जनांचा यथायोग्य सन्मान—हे गुण स्वार्थत्यागावाचून मनुष्यात टिकत नाहीत.

Verse 41

यथाहं प्रति पूजा च सर्वभूतेषु वै सदा । त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गणास्तिष्ठन्ति पूरुषे

शिकारी म्हणाला: “माझ्याप्रती जी पूजा आणि सर्व प्राण्यांप्रती जो सतत आदर—अशा गुणांचा समूह स्वार्थत्यागावाचून मनुष्यात कुठेही टिकत नाही. केवळ स्वहिताचा त्याग केल्यानेच मनुष्य आपल्या शक्तीनुसार दान करू शकतो, इतरांचे दोष व शीत-उष्णाचे द्वंद्व सहन करू शकतो, धर्मात स्थिर राहू शकतो आणि प्राण्यांमध्ये जे पूज्य आहेत त्यांना यथायोग्य मान देऊ शकतो.”

Verse 42

मृषा वाद परिहरेत्‌ कुर्यात्‌ प्रियमयाचित: । न च कामाज्न संरम्भान्न द्वेषाद्‌ धर्ममुत्सूजेत्‌,झूठ बोलना छोड़ दे, बिना कहे ही दूसरोंका प्रिय करे, काम, क्रोध तथा द्वेषसे भी कभी धर्मका परित्याग न करे

शिकारी म्हणाला: “खोटे बोलणे सोडावे. न मागताही दुसऱ्याचे प्रिय व हितकारक करावे. आणि कामना, उग्र क्रोध-आवेग किंवा द्वेष यांमुळे कधीही धर्माचा त्याग करू नये.”

Verse 43

प्रिये नातिभुशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्‌ । न मुहोदर्थकृच्छेषु न च धर्म परित्यजेत्‌

शिकारी म्हणाला: “प्रिय गोष्ट मिळाल्यावर अति हर्ष मानू नये; अप्रिय घडल्यास संतापाने जळू नये. अर्थकष्टात मोहाने व्याकुळ होऊ नये; आणि कोणत्याही अवस्थेत धर्माचा त्याग करू नये.”

Verse 44

कर्म चेक्किंचिदन्यत्‌ स्यादितरज्न तदाचरेत्‌ । यत्‌ कल्याणमभिध्यायेत्‌ तत्रात्मानं नियोजयेत्‌

जर चुकून कधी निंद्य कर्म घडले, तर पुन्हा तसे कधीही करू नये. मन-बुद्धीने विचार करून जे कल्याणकारक वाटेल, त्याच कार्यात स्वतःला लावावे.

Verse 45

न पापे प्रतिपाप: स्यात्‌ साधुरेव सदा भवेत्‌ | आत्मनैव हतः पापो य: पापं कर्तुमिच्छति

पापाच्या बदल्यात पाप करू नये; सज्जनाने सदैव सज्जनच राहावे. जो पाप करावयास व दुसऱ्याचे अहित करावयास इच्छितो, तो आपल्या पापानेच नष्ट होतो.

Verse 46

कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुवत्‌ | न धर्मोउस्तीति मन्वाना: शुचीनवहसन्ति ये

हे आचरण दुष्ट, पापी व दुराचारी पुरुषांचेच आहे. “धर्म नावाची गोष्टच नाही” असे मानून जे शुद्ध आचरण असलेल्या सज्जनांची थट्टा करतात, ते मार्गभ्रष्ट होतात.

Verse 47

अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशय: । महादृतिरिवाध्मात: पापो भवति नित्यदा

धर्मावर श्रद्धा नसलेले निश्चयच नष्ट होतात—यात संशय नाही. पापी मनुष्य नेहमी लोहाराच्या मोठ्या धौंकणीसारखा; बाहेरून फुगलेला, आतून पोकळ असतो.

Verse 48

(साधु: सन्नतिमानेव सर्वत्र द्विजसत्तम ।) मूढानामवलिप्तानामसारं भावितं भवेत्‌ । दर्शयत्यन्तरात्मा तं दिवा रूपमिवांशुमान्‌

द्विजश्रेष्ठ! सज्जन पुरुष सर्वत्र नम्र असतो. पण मूढ व अहंकारी लोकांचे विचार-योजना सारहीन ठरतात. जसा सूर्य दिवसा रूपे प्रकट करतो, तशीच मूर्खाची अंतरात्मा त्याचे खरे स्वरूप उघड करते.

Verse 49

न लोके राजते मूर्ख: केवलात्मप्रशंसया । अपि चेह श्रिया हीन:ः कृतविद्यः प्रकाशते

मूर्ख मनुष्य केवळ आत्मप्रशंसेच्या बळावर जगात मान मिळवत नाही. पण खरा विद्वान पुरुष बाह्य संपत्तीने हीन असला तरी येथे तेजस्वी ठरतो; त्याची कीर्ती ज्ञान व सदाचाराच्या प्रभावाने वाढते, दिखाव्याने नव्हे.

Verse 50

अब्रुवन्‌ कस्यचिचन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्‌ । न कश्चिद्‌ गुणसम्पन्न: प्रकाशो भुवि दृश्यते

कुणाचीही निंदा करू नये आणि आपल्या मान-प्रतिष्ठेची जाहिरात करू नये. या भूमंडळावर असे दिसून येत नाही की परनिंदा व आत्मप्रशंसा धरून ठेवूनही कोणताही गुणवान पुरुष व्यापक सन्मान मिळवतो.

Verse 51

विकर्मणा तप्यमान: पापाद विपरिमुच्यते । न तत्‌ कुर्या पुनरिति द्वितीयात्‌ परिमुच्यते

जो मनुष्य दुष्कर्म करून बसल्यावर अंतःकरणापासून पश्चात्तापाने तळमळतो, तो त्या पापातून मुक्त होतो. आणि “पुन्हा असे करणार नाही” असा दृढ निश्चय केल्यावर तो दुसऱ्या पापातूनही सुटतो—म्हणजेच त्याच दुष्कर्माच्या पुनरावृत्तीने होणाऱ्या भावी पापातून.

Verse 52

कर्मणा येन तेनेह पापाद्‌ द्विजवरोत्तम । एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्‌ धर्मेषु प्रतिदृश्यते

हे द्विजश्रेष्ठ! येथे शास्त्रविहित जे-जे कर्म योग्य भावाने केले जाते, त्याने पापातून मुक्ती मिळू शकते. हे ब्रह्मन्! धर्माविषयी अशीच श्रुतीतील शिकवण दिसून येते.

Verse 53

पापान्यबुद्धवेह पुरा कृतानि प्राग्‌ धर्मशीलो5पि विहन्ति पश्चात्‌ । धर्मो राजन्‌ नुदते पूरुषाणां यत्‌ कुर्वते पापमिह प्रमादात्‌

येथे अज्ञानामुळे पूर्वी केलेली पापे नंतर धर्मशील पुरुषही नष्ट करतो. हे राजन्! मनुष्य या लोकात प्रमादाने पाप करून बसला, तरी त्याचा धर्मच—पुढील सत्कर्म व अंतःशुद्धीच्या बळावर—ती पापे दूर करतो.

Verse 54

पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुष: । तं तु देवा: प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुष:

मनुष्य पाप करूनही “मी पापी नाही” असे मानू शकतो; पण तो भ्रम आहे. देव त्याला व त्याचे कर्म पाहतात, आणि अंतरी बसलेला अंतर्यामी परमात्माही सर्व काही पाहतो.

Verse 55

चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्धधानोडनसूयक: । वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः,(अपश्यन्नात्मनो दोषान्‌ स पाप: प्रेत्य नश्यति ।।

श्रद्धावान व द्वेषरहित मनुष्याने नेहमी कल्याण व सर्वांच्या हिताचीच इच्छा करावी. जो स्वतःचे दोष न पाहता, वस्त्रातील छिद्रांसारखे साधूजनांचे दोष वारंवार उघड करून वाढवत राहतो, तो पापी मृत्यूनंतर नष्ट होतो; परलोकात त्याला सुख मिळत नाही.

Verse 56

पापं चेत्‌ पुरुष: कृत्वा कल्याणमभिपद्यते । मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रेणेव चन्द्रमा:

मनुष्य पाप करूनही जर कल्याणकारी धर्मकर्माकडे वळला, तर तो महामेघातून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 57

यथा<5<दित्य: समुद्यन्‌ वै तमः: पूर्व व्यपोहति । एवं कल्याणमातिष्ठन्‌ सर्वपापै: प्रमुच्यते

जसा सूर्य उगवून आधीचा अंधार दूर करतो, तसाच जो निष्काम भावाने कल्याणकारी शुभ कर्मात दृढ राहतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 58

पापानां विद्धयधिष्ठानं लोभमेव द्विजोत्तम । लुब्धा: पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुता:

हे द्विजोत्तम! पापांचे अधिष्ठान लोभच आहे, असे जाण. ज्यांनी फारसे शास्त्रश्रवण केलेले नाही, असे लोभी नरच पापाचा निश्चय करून अधर्माकडे वळतात.

Verse 59

अधर्मा धर्मरूपेण तृणै: कूपा इवावृता: । तेषां दम: पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिता: । सर्व हि विद्यते तेषु शिष्टाचार: सुदुर्लभ:

गवताखाली लपलेल्या विहिरींसारखे धर्माच्या आड अनेक अधर्म दडलेले असतात. धर्मात्म्याचा वेष धारण करणाऱ्या अशा अधार्मिक लोकांत इंद्रियसंयम, पवित्रतेचे प्रदर्शन आणि धर्माधारित चर्चा दिसतात; पण खऱ्या सज्जनांचा शिष्टाचार त्यांच्यात अत्यंत दुर्मिळ असतो.

Verse 60

मार्कण्डेय उवाच सतु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधमपृच्छत । शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर तो महाप्राज्ञ ब्राह्मण धर्मव्याधाला विचारू लागला—“नरश्रेष्ठा, शिष्टाचार मला कसा कळेल?”

Verse 61

एतदिच्छामि भद्र ते श्रोतुं धर्मभूतां वर । त्वत्तो महामते व्याध तद्‌ ब्रवीहि यथातथम्‌

“तुझे कल्याण असो. हे धर्मात्म्यांतील श्रेष्ठ, महामते व्याधा! हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे; म्हणून जे जसे आहे तसे यथार्थ सांग.”

Verse 62

व्याध उवाच यज्ञो दानं॑ तपो वेदा: सत्यं च द्विजसत्तम | पज्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु सर्वदा

व्याध म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठा, यज्ञ, दान, तप, वेदांचा स्वाध्याय आणि सत्य—ही पाच पवित्र तत्त्वे शिष्ट पुरुषांच्या आचार-वर्तनात नेहमीच दिसतात.

Verse 63

कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्‌ | धर्ममित्येव संतुष्टास्ते शिष्टा: शिष्टसम्मता:

जे काम-क्रोधाला वश करून, तसेच दंभ, लोभ आणि कुटिलता दडपून, केवळ धर्मातच संतुष्ट राहतात—तेच शिष्ट होत; आणि शिष्ट पुरुष त्यांनाच मान्यता देतात.

Verse 64

न तेषां विद्यते3वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्‌ । आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्‌

जे निरंतर यज्ञ व स्वाध्यायात रत असतात, त्यांच्यात स्वेच्छाचाराला स्थान नसते. सदाचाराचे पालन हेच शिष्ट पुरुषांचे दुसरे लक्षण होय.

Verse 65

गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च । एतच्चतुष्टयं ब्रह्मन्‌ शिष्टाचारेषु नित्यदा,ब्रह्मन! शिष्टाचारी पुरुषोंमें गुरुकी सेवा, सत्य-भाषण, क्रोधका अभाव तथा दान-ये चार सदगुण सदा रहते हैं

ब्रह्मन्! शिष्टाचारी पुरुषांत गुरूची सेवा, सत्यभाषण, क्रोधाचा अभाव आणि दान—हे चार सद्गुण सदैव असतात.

Verse 66

शिष्टाचारे मन: कृत्वा प्रतिष्ठाप्पय च सर्वश: । यामयं लभते वृत्ति सा न शक्‍्या हाुतो5न्यथा

शिष्ट पुरुषांच्या आचारात मन सर्व प्रकारे स्थिर करून मनुष्य जी उत्तम अवस्था व जीवनपद्धती प्राप्त करतो, ती अन्य कोणत्याही उपायाने मिळत नाही.

Verse 67

वेदस्योपनिषत्‌ सत्यं सत्यस्योपनिषद्‌ दम: । दमस्योपनिषत्‌ त्याग: शिष्टाचारेषु नित्यदा

वेदाचा सार सत्य; सत्याचा सार इंद्रियसंयम; आणि इंद्रियसंयमाचा सार त्याग. हा त्याग शिष्ट पुरुषांच्या आचारात सदैव असतो.

Verse 68

ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नरा: । अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते

परंतु जे बुद्धिमोहाने युक्त होऊन धर्मात दोष पाहतात, ते स्वतः कुमार्गाने जातातच; आणि त्यांच्या मागे जाणारा देखील क्लेश भोगतो.

Verse 69

ये तु शिष्टा: सुनियता: श्रुतित्यागपरायणा: । धर्मपन्थानमारूढा: सत्यधर्मपरायणा:

जे शिष्ट व संयमी असतात ते सदैव नियमित जीवन जगतात; वेदाध्ययनात तत्पर आणि त्यागपरायण असतात. धर्मपथावर आरूढ होऊन ते सत्यधर्मालाच परम आश्रय व व्रत मानतात.

Verse 70

नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जना: । उपाध्यायमते युक्ता: स्थित्या धर्मार्थदर्शिन:

शिष्टाचाराने युक्त लोक आपली उच्च बुद्धीही संयमित व स्थिर ठेवतात. आचार्यांच्या उपदेशाशी सुसंगत राहून ते मर्यादित आचरण करतात आणि त्यामुळेच धर्म व खरे हित यांचे यथार्थ दर्शन करतात.

Verse 71

शिष्टाचारपरायण मनुष्य अपनी उत्तम बुद्धिको भी संयममें रखते हैं, गुरुके सिद्धान्तके अनुसार चलते हैं और मर्यादामें स्थित होकर धर्म और अर्थपर दृष्टि रखते हैं ।।

शिष्टाचारपरायण मनुष्य आपली उत्तम बुद्धीही संयमात ठेवतात, गुरु-आचार्यांच्या सिद्धान्तानुसार चालतात आणि मर्यादेत राहून धर्म व अर्थ—दोन्हींचा यथार्थ विचार करतात. म्हणून नास्तिक, मर्यादा भंग करणारे, क्रूर व पापबुद्धीत स्थित पुरुष यांचा संग त्यागा; ज्ञानाचा आश्रय घेऊन धर्मात्म्यांच्या संगतीत व सेवेत रहा.

Verse 72

कामलोभग्रहाकीर्णा पड्चेन्द्रियजलां नदीम्‌ । नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर

हे शरीर जणू एक नदी आहे; पाच इंद्रिये तिचे जल, आणि काम-लोभ रूपी मगर तिच्यात भरलेले आहेत. ती जन्म-मरणाच्या दुर्गम प्रदेशांतून वाहते; म्हणून धैर्याची नाव करून या कठीण घाटां—जन्मादी क्लेशां—पलीकडे जा.

Verse 73

क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्‌ | शिष्टाचारे भवेत्‌ साधू राग: शूक्लेव वाससि

जसा पांढऱ्या वस्त्रावर रंग उत्तम रीतीने खुलतो, तसाच शिष्टाचार पाळणाऱ्या पुरुषात बुद्धियोगमय महान धर्म क्रमशः संचित होऊन तेजस्वीपणे प्रकट होतो.

Verse 74

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम्‌ । अहिंसा परमो धर्म: स च सत्ये प्रतिष्ठित: । सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तय:

अहिंसा आणि सत्यवचन—हे सर्व प्राण्यांच्या परम हिताचे आहे. अहिंसा हा सर्वोच्च धर्म आहे; परंतु तो सत्यावरच दृढपणे प्रतिष्ठित असतो. सत्याला आधार करूनच सत्पुरुष आपल्या कार्यांचा आरंभ करतात आणि त्यांच्या प्रवृत्ती स्थिर मार्गाने पुढे जातात.

Verse 75

सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्‌ । आचारक्न सतां धर्म: संतश्षाचारलक्षणा:

शिष्टजनांच्या आचारात जो सत्याचा अवलंब आहे, तोच सर्वाधिक गौरवाचा विषय आहे. सदाचार हाच सत्पुरुषांचा धर्म; आणि सदाचारानेच संत व सज्जनांची ओळख पटते.

Verse 76

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिम श्षुते । पापात्मा क्रोधकामादीन्‌ दोषानाप्रोत्यनात्मवान्‌

ज्याची जशी प्रकृती, तो तशीच प्रकृती अनुसरतो; तो अपरिहार्यपणे आपल्या स्वभावाच्या मार्गानेच चालतो. ज्याला आत्मसंयम नाही असा पापात्मा पुरुषच काम, क्रोध इत्यादी दोषांना प्राप्त होतो.

Verse 77

आरम्भोन्याययुक्तो य: स हि धर्म इति स्मृत: । अनाचारस्त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम्‌,“जो आरम्भ न्याययुक्त हो, वही धर्म कहा गया है। इसके विपरीत जो अनाचार है, वह अधर्म है'--ऐसा शिष्ट पुरुषोंका कथन है

ज्या कार्याचा आरंभ न्याययुक्त असतो, तोच धर्म म्हणून स्मरणात आहे. आणि जो अनाचार आहे तो अधर्म—हेच शिष्टजनांचे अनुशासन आहे.

Verse 78

अक्कुद्धयन्तो5नसूयन्तो निरहड्कारमत्सरा: । ऋजव: शमसम्पना: शिष्टाचारा भवन्ति ते

ज्यांच्यात क्रोध नाही, जे दुसऱ्यांचे दोष शोधत नाहीत, ज्यांच्यात अहंकार व मत्सर नाही, जे सरळ आहेत आणि मनोनिग्रहाने संपन्न आहेत—तेच शिष्टाचारी मानले जातात.

Verse 79

त्रैविद्यवृद्धा: शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विन: । गुरुशुश्रूषवो दान्ता: शिष्टाचारा भवन्त्युत

जे त्रिवेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, आचरणाने पवित्र, सद्वृत्त, मनस्वी, गुरूसेवेत तत्पर आणि जितेंद्रिय आहेत—तेच शिष्टाचारी म्हणविले जातात.

Verse 80

तेषामहीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्‌ | स्वै: कर्मभि: सत्कृतानां घोरत्वं सम्प्रणश्यति

जे सत्त्वगुणसंपन्न आहेत, ज्यांचे आचार व कर्म पाप्यांना कठीण वाटतात, आणि जे आपल्या सत्कर्मांनी जगात सत्कृत होतात—त्यांच्यातील हिंसा इत्यादी घोर दोष आपोआप नष्ट होतात.

Verse 81

त॑ सदाचारमाश्चर्य पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्‌ । धर्म धर्मेण पश्यन्त: स्वर्ग यान्ति मनीषिण:

तो सदाचार अद्भुत, पुरातन, शाश्वत आणि अचल आहे. जे मनीषी पुरुष धर्माला धर्मदृष्टीनेच पाहतात, ते स्वर्गास जातात.

Verse 82

आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजका: । श्रुतवृत्तोपसम्पन्ना: सन्त: स्वर्गनिवासिन:

जे आस्तिक, अहंकाररहित, द्विजांचा सन्मान करणारे, आणि श्रुतीज्ञान व सदाचाराने संपन्न आहेत—ते सत्पुरुष स्वर्गात निवास करतात.

Verse 83

धारणं चापि विद्यानां तीर्थानामवगाहनम्‌

विद्यांचे धारण (स्थिर अभ्यास) आणि तीर्थांमध्ये अवगाहन (पवित्र स्नान/डुबकी)—हेही करावे.

Verse 84

सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरता: सदा

ते सर्व प्राणिमात्रांवर दयाळू असून सदैव अहिंसेत रत असतात.

Verse 85

शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये

शुभ व अशुभ कर्मांच्या फळांच्या संचयात—

Verse 86

न्यायोपेता गुणोपेता: सर्वलोकहितैषिण:

जे न्याय व सत्यनिष्ठेने युक्त, सद्गुणांनी संपन्न आणि सर्व लोकांच्या हिताची इच्छा करणारे असतात—अशा पुरुषांद्वारेच सदाचाराची ओळख ठरते.

Verse 87

दातार: संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिण:

व्याध म्हणाला—जे दान देणारे, आपल्या कुटुंबीयांत प्रत्येक वस्तू न्यायाने वाटून तिचा उपयोग करणारे, दीनांवर अनुग्रह ठेवणारे, शास्त्रज्ञानाने समृद्ध, सर्वांना आदरणीय, तपश्चर्येत संयमी आणि सर्व प्राण्यांवर दयाळू असतात—अशा लोकांचा श्रेष्ठ पुरुष सन्मान करतात आणि त्यांना ‘शिष्ट’ म्हणतात.

Verse 88

सर्वपूज्या: श्रुतधनास्तथैव च तपस्विन: । सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टा: शिष्टसम्मता:

व्याध म्हणाला—जे सर्वांच्या पूज्य, श्रुतधनाने (वेद-शास्त्रज्ञानाने) समृद्ध आणि तपस्वी असतात; तसेच जे सर्व प्राण्यांवर दयाळू असतात—ते ‘शिष्ट’ होत, आणि शिष्टजनही त्यांना शिष्ट मानतात.

Verse 89

दानशिष्टा: सुखॉल्लोकानाप्रुवन्तीह च श्रियम्‌ । पीडया च कतलत्रत्रस्य भृत्यानां च समाहिता:

व्याध म्हणाला—दान करून उरलेल्या वस्तूंवर जे जगतात, ते या लोकी संपत्ती आणि परलोकी सुखमय लोक प्राप्त करतात. घरदार व आश्रितांना कष्ट पडले तरी शिष्ट व संयमी जन एकाग्र मनाने दानात तत्पर राहतात आणि आपल्या सामर्थ्यापेक्षाही अधिक देतात. न्यायाने लोकयात्रा कशी चालेल, धर्माचे रक्षण कसे होईल, आणि आत्मकल्याण कसे साधेल—त्यांची दृष्टी सदैव याच गोष्टींवर स्थिर असते।

Verse 90

अतिशतक्त्या प्रयच्छन्ति सन्त: सद्धि: समागता: । लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च

सज्जन, योग्य जन आले असता, आपल्या शक्तीपेक्षाही अधिक दान देतात. लोकयात्रेचा योग्य निर्वाह, धर्मरक्षण आणि आत्महित—हे सर्व ध्यानात ठेवून ते एकाग्र मनाने व दृढ संकल्पाने दान करतात।

Verse 91

एवं सन्‍्तो वर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वती: समा: । अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम्‌

अशा रीतीने संतजन वागले तर ते शाश्वत वर्षांपर्यंत फुलत-फळत राहतात. अहिंसा, सत्यवचन, अनृशंस्य (करुणा/अक्रूरता) आणि आर्जव (सरळपणा)—यांवरच असे जीवन टिकते व समृद्ध होते।

Verse 92

अद्रोहो नाभिमानश्र ह्वीस्तितिक्षा दम: शम: । धीमन्तो धृतिमन्तश्न॒ भूतानामनुकम्पका:

अद्रोह, अभिमानाचा त्याग, लज्जा, तितिक्षा, दम आणि शम—जे बुद्धिमान व धैर्यवान असतात, ते सर्व प्राण्यांवर करुणा करतात।

Verse 93

अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्‍तो लोकसाक्षिण: | ऐसा बर्ताव करनेवाले संत पुरुष अनन्त कालतक उन्नतिकी ओर अग्रसर होते रहते हैं। जो अहिंसा

कामना व द्वेष यांपासून मुक्त असे संतजन सर्व लोकांचे साक्षी ठरतात. आणि सत्पुरुषांचे ते अनुत्तम व्रत विद्वान केवळ तीन पदांत (तीन तत्त्वांत) सांगतात।

Verse 94

सर्वत्र च दयावन्त: सन्त: करुणवेदिन:

व्याध म्हणाला—जे सर्वत्र दयाळू आहेत, जे परदुःखाची करुणा अंतःकरणात जाणतात, असे सज्जन या लोकी परम संतुष्ट राहून धर्माच्या उत्तम मार्गाने चालतात. ज्यांचा धर्माविषयी दृढ निश्चय आहे, तेच महात्मे व खरे सदाचारी होत.

Verse 95

गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्मपन्थानमुत्तमम्‌ । शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्म: सुनिश्चित:

या लोकी परम संतुष्ट राहून, ज्यांचा आचार शिष्ट व संयमी आहे आणि ज्यांचा धर्म दृढनिश्चित आहे, असे महात्मे धर्माच्या उत्तम मार्गाने चालतात. सर्व प्राण्यांवर करुणा ठेवून तेच खरे कुलीन—धर्मपालनात अढळ.

Verse 96

अनसूया क्षमा शान्ति: संतोष: प्रियवादिता । कामक्रोधपरित्याग: शिष्टाचारनिषेवणम्‌

असूया-रहितपणा, क्षमा, शांती, संतोष आणि प्रिय वाणी; काम व क्रोधाचा त्याग; तसेच शिष्ट व संयमी आचरणाचे निरंतर पालन—हेच गुण साधावयाचे आहेत.

Verse 97

शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्ममनुव्रता:

धर्माचे अढळ व्रत धारण करणारे जन शिष्ट व संयमी आचरणाचे नित्य पालन करतात.

Verse 98

प्रज्ञाप्रासादमारुह मुच्यन्ते महतो भयात्‌ | प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! जे प्रज्ञेच्या प्रासादावर आरूढ होतात, ते महान भयापासून मुक्त होतात. त्या उंचीवरून ते लोकांचे नानाविध व्यवहार स्पष्ट पाहतात, तरी त्याने विचलित होत नाहीत.

Verse 99

अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम | द्विजश्रेष्ठ! जो धर्मात्मा पुरुष सदा शिष्टाचारका सेवन करते हैं और प्रज्ञारूपी प्रासादपर आरूढ़ हो भाँति-भाँतिके लोकचरित्रोंका निरीक्षण तथा अत्यन्त पुण्य एवं पापकर्मोंकी समीक्षा करते हैं, वे महान्‌ भयसे मुक्त हो जाते हैं || ९७-९८ $ ।।

व्याध म्हणाला—हे द्विजवरोत्तम! अतिशय पुण्यकर्मेही आहेत आणि पापकर्मेही आहेत. परंतु जो धर्मात्मा पुरुष सदैव शिष्टाचाराचे पालन करतो आणि जणू प्रज्ञारूपी प्रासादावर आरूढ होऊन जगातील विविध लोकाचारांचे निरीक्षण करीत पुण्य-पाप कर्मांची नीट समीक्षा करतो, तो महान भयापासून मुक्त होतो. हे ब्रह्मन्, हे द्विजश्रेष्ठ! मी जसे समजले तसे आणि जसे ऐकले तसे, शिष्टाचाराच्या गुणाला अग्रस्थानी ठेवून, सर्व काही आपणांस सांगितले आहे.

Verse 206

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें पतिव्रतोपाख्यानविषयक दो सौ छठाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेयसमास्यापर्वात पतिव्रतोपाख्यानविषयक दोनशे सहावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 207

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे सप्ताधिकद्धिशततमो< ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेयसमास्यापर्वात ब्राह्मण-व्याध-संवादविषयक दोनशे सातवा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 436

सम्प्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वित: । मन-ही-मन ऐसा निश्चय करके वह कौतूहलवश मिथिलापुरीकी ओर चल दिया। पतिव्रता स्त्री बगुली पक्षीवाली घटना स्वयं जान गयी थी और उसने धर्मानुकूल शुभ वचनोंद्वारा उपदेश दिया था

मार्कण्डेय म्हणाले—मग तो कौतूहलाने भरून मिथिलेकडे निघाला. मनात निश्चय करून तो नगराच्या दिशेने पुढे गेला. पतिव्रता स्त्रीने बगळ्यासारख्या पक्ष्याची घटना स्वतःच जाणली होती आणि धर्मानुसार शुभ वचनांनी त्याला उपदेश केला होता; म्हणून कौशिक ब्राह्मणाच्या मनात तिच्या वचनांवर मोठी श्रद्धा उत्पन्न झाली.

Verse 826

वेदोक्त: परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापर: । शिष्टाचारश्न शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्‌ | जिसका वेदोंमें वर्णन है

व्याध म्हणाला—वेदांत सांगितलेला धर्म हा धर्माचा परम लक्षण आहे. धर्मशास्त्रांत प्रतिपादित धर्म हे दुसरे लक्षण आहे. आणि शिष्ट पुरुषांचा शिष्टाचार हे तिसरे लक्षण आहे. अशा रीतीने शिष्टजन धर्माची तीन लक्षणे मानतात.

Verse 833

क्षमा सत्यार्जवं शौचं सतामाचारदर्शनम्‌ | सब विद्याओंका अध्ययन, सब तीथोंमें स्नान, क्षमा, सत्य, सरलता और शौच (पवित्रता)--ये श्रेष्ठ पुरुषोंके आचारको लक्षित करानेवाले हैं

व्याध म्हणाला—क्षमा, सत्य, सरळपणा आणि शौच—हीच सत्पुरुषांच्या आचाराची ओळख आहे. सर्व विद्यांचे अध्ययन आणि सर्व तीर्थांत स्नान, तसेच क्षमा, सत्य, सरलता व पवित्रता—हीच श्रेष्ठ जनांच्या जीवनमार्गाची चिन्हे आहेत.

Verse 843

परुषं च न भाषन्ते सदा सन्‍्तो द्विजप्रिया: । जो समस्त प्राणियोंपर दया करते, सदा अहिंसा-धर्मके पालनमें तत्पर रहते और कभी किसीसे कटु वचन नहीं बोलते, ऐसे संत सदा समस्त द्विजोंके प्रिय होते हैं

संत, जे सदैव द्विजांचे प्रिय असतात, ते कधीही कठोर वचन बोलत नाहीत. जे सर्व प्राण्यांवर दया करतात, अहिंसा-धर्माच्या पालनात तत्पर राहतात आणि कटु शब्द उच्चारत नाहीत—तेच विद्वान व धर्मनिष्ठांना सदैव प्रिय असतात.

Verse 863

सन्त: स्वर्गजित:ः शुक्ला: संनिविष्ट श्च सत्पथे । जो न्यायपरायण, सदगुणसम्पन्न, सब लोगोंका हित चाहनेवाले, हिंसारहित और सन्मार्गपर चलनेवाले हैं, वे श्रेष्ठ पुरुष स्वर्गलोकपर विजय पाते हैं

जे न्यायपरायण, सद्गुणसंपन्न, सर्वांचे हित इच्छिणारे, अहिंसक आणि सन्मार्गावर स्थिर आहेत—अशा शुद्ध आचरणाच्या श्रेष्ठ पुरुषांना स्वर्गलोकावर विजय मिळतो.

Verse 933

न चैव द्रह्मेद्‌ दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्‌ । श्रेष्ठ पुरुष तीन ही पद बताते हैं--किसीसे द्रोह न करे, दान करे और सदा सत्य ही बोले। यह श्रेष्ठ पुरुषोंका सर्वोत्तम व्रत है

व्याध म्हणाला—कुणाशीही द्रोह करू नये, दान करावे आणि सदैव सत्यच बोलावे. श्रेष्ठ पुरुषांनी हीच तीन पावले सांगितली आहेत—अद्रोह, दान आणि सत्यवचन; हेच आर्यांचे परम व्रत मानले जाते.

Verse 966

कर्म च श्रुतसम्पन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्‌ | दोषदृष्टिका अभाव

व्याध म्हणाला—योग्य कर्म करणे आणि श्रुति-शास्त्रज्ञानाने समृद्ध होणे—हा सत्पुरुषांचा अनुपम मार्ग आहे. दोषदृष्टीचा अभाव, क्षमा, शांती, संतोष, प्रिय वाणी, काम-क्रोधाचा त्याग, शिष्टाचाराचे सेवन आणि शास्त्रानुकूल कर्म—हा श्रेष्ठ जनांचा अति उत्तम पंथ आहे.

Verse 8536

विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टा: शिष्टसम्मता: । जो शुभ और अशुभ कर्मोके फलसंचयसे सम्बन्ध रखनेवाले परिणामको जानते हैं, वे शिष्ट कहे गये है और शिष्ट पुरुषोंमें उनका समादर होता है

जे शुभ व अशुभ कर्मांच्या फलसंचयाशी संबंधित परिणाम (विपाक) यथार्थ जाणतात, ते ‘शिष्ट’ म्हणविले जातात; आणि शिष्ट पुरुषांमध्ये त्यांचा मान व आदर होतो.