Adhyaya 169

Verse 1

/ अपर बक। ] अत्णऑकाड त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: युधिष्ठटिरका विद्या, बल और बुद्धिकी अपेक्षा भाग्यकी प्रधानता बताना और भीष्मजीद्वारा उसका उत्तर युधिछिर उवाच नाभागधेय: प्राप्रोति धनं सुबलवानपि । भागधेयान्वितस्त्वर्थान्‌ कृशो बालश्च विन्दति

युधिष्ठिर म्हणाला— ज्याच्या भाग्यात वाटा नाही, तो अतिबलवान असला तरी धन मिळवत नाही. पण ज्याच्या संगतीला भाग्य आहे, तो कृश व बालक असला तरी संपत्ती मिळवतो.

Verse 2

7 नालाभकाले लभते प्रयत्नेडपि कृते सति । लाभकाले<प्रयत्नेन लभते विपुलं धनम्‌,जबतक धनकी प्राप्तिका समय नहीं आता तबतक विशेष यत्न करनेपर भी कुछ हाथ नहीं लगता; किंतु लाभका समय आनेपर मनुष्य बिना यत्नके भी बहुत बड़ी सम्पत्ति पा लेता है

युधिष्ठिर म्हणाला— लाभाचा काळ येईपर्यंत, कितीही प्रयत्न केला तरी काही मिळत नाही. आणि लाभाचा काळ आला की, अल्प प्रयत्नानेही विपुल धन मिळते.

Verse 3

कृतयत्नाफलाश्रैव दृश्यन्ते शतशो नरा: । अयत्नेनैधमानाश्र दृश्यन्ते बहवो जना:,ऐसे सैकड़ों मनुष्य देखे जाते हैं, जो धनकी प्राप्तिके लिये यत्न करनेपर भी सफल न हो सके और बहुत-से ऐसे मनुष्य भी दृष्टिगोचर होते हैं, जिनका धन बिना यत्नके ही दिनों- दिन बढ़ रहा है

युधिष्ठिर म्हणाला— शेकडो लोक असे दिसतात की ज्यांचे प्रयत्न निष्फळ ठरतात. आणि बरेच जण असेही दिसतात की ज्यांचे धन प्रयत्नाविना दिवसेंदिवस वाढत जाते.

Verse 4

यदि यत्नो भवेन्मर्त्य: स सर्व फलमाप्नुयात्‌ नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम,भरतभूषण! यदि प्रयत्न करनेपर सफलता मिलनी अनिवार्य होती तो मनुष्य सारा फल प्राप्त कर लेता; किंतु जो वस्तु प्रारब्धवश मनुष्यके लिये अलभ्य है, वह उद्योग करनेपर भी नहीं मिल सकती

युधिष्ठिर म्हणाला— हे भरतश्रेष्ठ! जर केवळ प्रयत्नच निर्णायक असता, तर मनुष्य सर्व फळे नक्कीच मिळवला असता. पर जे प्रारब्धवश मनुष्याला अलभ्य आहे, ते कठोर उद्योगानेही सुलभ होत नाही.

Verse 5

प्रयत्नं कृतवन्तो5पि दृश्यन्ते ह्फला नरा: । मार्गत्यायशतैरर्थानमार्गश्वापर: सुखी,प्रयत्न करनेवाले मनुष्य भी असफल देखे जाते हैं। कोई सैकड़ों उपाय करके धनकी खोज करता रहता है और कोई कुमार्गपर ही चलकर धनकी दृष्टिसे सुखी दिखायी देता है

युधिष्ठिर म्हणाला— प्रयत्न करूनही काही मनुष्य निष्फळ दिसतात. कोणी शेकडो धर्म्य उपायांनी धन शोधत राहतो, आणि कोणी कुमार्गाने चालूनही धनामुळे सुखी भासतो.

Verse 6

युधिष्ठिरने कहा--पितामह! भाग्यहीन मनुष्य बलवान हो तो भी उसे धन नहीं मिलता और जो भाग्यवान्‌ है, वह बालक एवं दुर्बल होनेपर भी बहुत-सा धन प्राप्त कर लेता है,अकार्यमसकृत्‌ कृत्वा दृश्यन्ते ह्रथना नरा: । धनयुक्ता: स्वकर्मस्था दृश्यन्ते चापरेडथना: कितने ही मनुष्य अनेक बार कुकर्म करके भी निर्धन ही देखे जाते हैं। कितने ही अपने धर्मानुकूल कर्तव्यका पालन करके धनवान्‌ हो जाते और कोई निर्धन ही रह जाते हैं

युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! अनेक लोक वारंवार अधर्मकर्म करूनही निर्धनच दिसतात; आणि काहीजण आपल्या धर्मानुसार कर्तव्यात स्थिर राहून धनवान होतात—तरीही काही तसेच असूनही दरिद्रीच राहतात. मग समृद्धी मिळण्याचे अधिष्ठान काय—दैव, आचरण, की आणखी काही?

Verse 7

अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते । अनभिशनज्ञश्न साचिव्यं गमित: केन हेतुना,कोई मनुष्य नीतिशास्त्रका अध्ययन करके भी नीतियुक्त नहीं देखा जाता और कोई नीतिसे अनभिज्ञ होनेपर भी मन्त्रीके पदपर पहुँच जाता है। इसका क्या कारण है?

युधिष्ठिर म्हणाला—नीतिशास्त्रांचे अध्ययन करूनही कोणी नीतियुक्त दिसत नाही; आणि नीतिज्ञान नसतानाही कोणी मंत्रीपदापर्यंत पोहोचतो. हे कोणत्या कारणाने घडते?

Verse 8

विद्यायुक्तो हाविद्यश्न धनवान्‌ दुर्मतिस्तथा । यदि विद्यामुपाश्रित्य नर: सुखमवाप्लुयात्‌

युधिष्ठिर म्हणाला—विद्यायुक्त असूनही मनुष्य आचरणात अविद्यच राहतो; आणि धनवान असूनही त्याची बुद्धी दुष्ट होऊ शकते. जर केवळ ‘विद्या’चा आश्रय घेतल्यानेच मनुष्याला सुख मिळाले असते…

Verse 9

यथा पिपासां जयति पुरुष: प्राप्प वै जलम्‌

जसा पुरुष पाणी मिळवून तहान जिंकतो.

Verse 10

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्ध: शरशतैरपि । तृणाग्रेणापि संस्पृष्ट: प्राप्तकालो न जीवति,जिसकी मृत्युका समय नहीं आया है, वह सैकड़ों बाणोंसे बिंधकर भी नहीं मरता; परंतु जिसका काल आ पहुँचा है, वह तिनकेके अग्रभागसे छू जानेपर भी प्राणोंका परित्याग कर देता है

युधिष्ठिर म्हणाला—ज्याचा मृत्यूकाळ आलेला नाही, तो शेकडो बाणांनी भेदला तरी मरत नाही; पण ज्याचा काळ येऊन ठेपला आहे, तो गवताच्या टोकाने स्पर्श झाला तरी जगत नाही.

Verse 11

भीष्म उवाच ईहमान: समारम्भान्‌ यदि नासादयेद्‌ धनम्‌ । उग्र॑ तप: समारोहेन्न हानुप्तं प्ररोहति,भीष्मजीने कहा--बेटा! यदि नाना प्रकारकी चेष्टा तथा अनेक उद्योग करनेपर भी मनुष्य धन न पा सके तो उसे उग्र तपस्या करनी चाहिये; क्योंकि बीज बोये बिना अंकुर नहीं पैदा होता

भीष्म म्हणाले—वत्सा! अनेक प्रकारचे प्रयत्न व उद्योग करूनही जर मनुष्याला धन मिळाले नाही, तर त्याने उग्र तपस्येचा आश्रय घ्यावा; कारण बी पेरल्यावाचून अंकुर उगवत नाही।

Verse 12

दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुमनीषिण:,मनीषी पुरुष कहते हैं कि मनुष्य दान देनेसे उपभोगकी सामग्री पाता है। बड़े-बूढ़ोंकी सेवासे उसको उत्तम बुद्धि प्राप्त होती है और अहिंसा धर्मके पालनसे वह दीर्घजीवी होता है

मनीषी म्हणतात—दानाने मनुष्य भोगाची साधने मिळवतो; वृद्धांची सेवा केल्याने मेधा (उत्तम बुद्धी) प्राप्त होते; आणि अहिंसा पाळल्याने दीर्घायुष्य मिळते।

Verse 13

तस्माद्‌ दद्यान्न याचेत पूजयेद्‌ धार्मिकानपि । सुभाषी प्रियकृच्छान्त: सर्वसत्त्वाविहिंसक:,इसलिये स्वयं दान दे, दूसरोंसे याचना न करे, धर्मात्मा पुरुषोंकी पूजा करे, उत्तम वचन बोले, सबका भला करे, शान्तभावसे रहे और किसी भी प्राणीकी हिंसा न करे

म्हणून स्वतः दान करावे, दुसऱ्यांकडे याचना करू नये; धर्मात्म्यांचा सन्मान करावा; मधुर वचन बोलावे; सर्वांचे हित व प्रिय करावे; शांत स्वभाव ठेवावा; आणि कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये।

Verse 14

यदा प्रमाणं प्रसव: स्वभावश्च सुखासुखे । दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिछिर,युधिष्ठिर! डाँस, कीड़े और चींटी आदि जीवोंको उन-उन योनियोंमें उत्पन्न करके उन्हें सुख-दुःखकी प्राप्ति करानेमें उनका अपने किये हुए कर्मानुसार बना हुआ स्वभाव ही कारण है। यह सोचकर स्थिर हो जाओ

युधिष्ठिरा! डास, कीटक आणि मुंगी इत्यादी जीवांना ज्या-ज्या योनीत जन्म देणे व त्यांना सुख-दुःख प्राप्त करून देणे—याचे प्रमाण व कारण त्यांच्या कर्मानुसार घडलेला स्वभावच आहे. हे जाणून स्थिर हो।

Verse 83

न विद्वान्‌ विद्यया हीन॑ वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत्‌ । कभी-कभी विद्वान्‌ और मूर्ख दोनों एक-जैसे धनी दिखायी देते हैं। कभी खोटी बुद्धिवाले मनुष्य तो धनवान्‌ हो जाते हैं (और अच्छी बुद्धि रखनेवाले मनुष्यको थोड़ा-सा धन भी नहीं मिलता)। यदि विद्या पढ़कर मनुष्य अवश्य ही सुख पा लेता तो विद्वानको जीविकाके लिये किसी मूर्ख धनीका आश्रय नहीं लेना पड़ता

युधिष्ठिर म्हणाला—उदरनिर्वाहासाठी विद्वानाने विद्याहीन माणसाचा आश्रय घेऊ नये. तरीही जगात असे दिसते की कधी विद्वान आणि मूर्ख दोघेही सारखेच धनवान भासतात; कधी खोटी बुद्धी असलेला धनवान होतो आणि बुद्धिमानाला थोडेही मिळत नाही. जर केवळ विद्या-अध्ययनानेच सुख निश्चित मिळाले असते, तर उपजीविकेसाठी कोणत्याही विद्वानाला धनवान मूर्खावर अवलंबून राहावे लागले नसते।

Verse 93

इष्टार्थो विद्यया होव न विद्यां प्रजह्ेन्नर: । जिस प्रकार पानी पीनेसे मनुष्यकी प्यास अवश्य बुझ जाती है, उसी प्रकार यदि विद्यासे अभीष्ट वस्तुकी सिद्धि अनिवार्य होती तो कोई भी मनुष्य विद्याकी उपेक्षा नहीं करता

युधिष्ठिर म्हणाला—जर विद्येमुळे मनुष्याचे इच्छित ध्येय नेहमीच अचूक साध्य होत असते, तर कोणीही कधी विद्या सोडली नसती किंवा तिची उपेक्षा केली नसती. जसे पाणी प्यायल्याने तहान नक्कीच भागते, तसेच विद्येमुळेही वांछित फल अनिवार्यपणे मिळाले असते, तर सर्व लोक तिलाच धरून राहिले असते.

Verse 162

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मके प्रमाणका वर्णनविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात धर्माच्या प्रमाणांचे वर्णन करणारा एकशे बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 163

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां त्रिषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मकी प्रशंशाविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात धर्मप्रशंसेविषयक एकशे त्रेसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.