Adhyaya 150

Verse 1

ऑपनआक्रात छा अर: चतुश्नत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: बन्धन-मुक्ति, स्वर्ग, नरक एवं दीर्घायु और अल्पायु प्रदान करनेवाले शरीर, वाणी और मनद्वारा किये जानेवाले शुभाशुभ करम्ोंका वर्णन उमोवाच भगवन्‌ सर्वभूतेश देवासुरनमस्कृत । धर्माधर्मो नृणां देव ब्रूहि मेडसंशयं विभो,उमाने पूछा--भगवन्‌! सर्वभूतेश्वर देवासुरवन्दित देव! विभो! अब मुझे धर्म और अधर्मका स्वरूप बताइये; जिससे उनके विषयमें मेरा संदेह दूर हो जाय इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें उमामहेश्वरसंवादाविषयक एक सौ चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १४४ ॥/ ऑपनक्रात बछ। अर: - उपर्युक्त कर्मोंका निष्कामभावसे आचरण करनेवाले पुरुषको परमात्मपदकी प्राप्ति हो जाती है। पञ्चचत्वारिशदाधिकशततमो< ध्याय: स्वर्ग और नरक तथा उत्तम और अधम कुलमें जन्मकी प्राप्ति करानेवाले कर्मोका वर्णन उमोवाच किंशील: किंसमाचार: पुरुष: कैश्व कर्मभि: । स्वर्ग समभिपद्येत सम्प्रदानेन केन वा

उमा म्हणाली—“भगवन्! सर्वभूतेश्वर, देवासुर-वंदित, विभो! मनुष्यांचा धर्म व अधर्म यांचे स्वरूप मला सांगा, म्हणजे माझा संशय दूर होईल. तसेच सांगा—कशा शीलाने व कशा आचरणाने, कोणत्या कर्मांनी मनुष्य स्वर्गाला पोहोचतो? आणि कोणत्या प्रकारच्या दानाने ती प्राप्ती निश्चित होते?”

Verse 2

कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नर: सदा । बध्यते बन्धनै: पाशैर्मुव्यते5प्पयथवा पुन:,मनुष्य मन, वाणी और क्रिया--इन तीन प्रकारके बन्धनोंसे सदा बँधता है और फिर उन बन्धनोंसे मुक्त होता है

महेश्वर म्हणाले—“कर्म, मन आणि वाणी—या त्रिविध पाशांनी मनुष्य सदैव बांधला जातो; आणि पुन्हा याच साधनांनी तो बंधनातून मुक्तही होतो.”

Verse 3

केन शीलेन वृत्तेन कर्मणा कीदृशेन वा । समाचारैर्गुणै: कैर्वा स्वर्ग यान्तीह मानवा:,प्रभो! किस शील-स्वभावसे, किस बर्तावसे, कैसे कर्मसे तथा किन सदाचारों अथवा गुणोंद्वारा मनुष्य बँधते, मुक्त होते एवं स्वर्गमें जाते हैं

“प्रभो! कोणत्या शील-स्वभावाने, कोणत्या वृत्त-व्यवहाराने, कशा प्रकारच्या कर्माने, तसेच कोणत्या सदाचारांनी व गुणांनी मनुष्य या लोकात स्वर्गाला जातो?”

Verse 4

श्रीमहेश्वर उवाच देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये दमे रते । सर्वप्राणिहित: प्रश्न: श्रूयतां बुद्धिवर्धन:

श्रीमहेश्वर म्हणाले—“देवि! तू धर्म आणि अर्थ यांचे तत्त्व जाणणारी, धर्मात नित्य स्थिर आणि दमात रत आहेस. हा प्रश्न सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी आहे आणि बुद्धी वाढविणारा आहे—ऐक.”

Verse 5

श्रीमहेश्वरने कहा--धर्म और अर्थके तत्त्वको जाननेवाली, सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाली, इन्द्रियसंयम-परायणे देवि! तुम्हारा प्रश्न समस्त प्राणियोंके लिये हितकर तथा बुद्धिको बढ़ानेवाला है, इसका उत्तर सुनो ।। सत्यधर्मरता: सन्त: सर्वलिड्डभविवर्जिता: । धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो मनुष्य धर्मसे उपार्जित किये हुए धनको भोगते हैं, सम्पूर्ण आश्रमसम्बन्धी चिह्नोंसे बिलग रहकर भी सत्य, धर्ममें तत्पर रहते हैं, वे स्वर्गमें जाते हैं

श्रीमहेश्वर म्हणाले—हे देवि! तू धर्म आणि अर्थ यांचे तत्त्व जाणणारी, सदैव धर्मनिष्ठ आणि इंद्रियसंयमात परायण आहेस. तुझा प्रश्न सर्व प्राण्यांच्या हिताचा व बुद्धिवर्धक आहे; त्याचे उत्तर ऐक. जे सज्जन सत्य व धर्मात रमलेले असतात, जे आश्रमचिन्हादी बाह्य लक्षणांपासून विरक्त असूनही धर्माने मिळविलेल्या धनाचा उपभोग घेतात—ते नर स्वर्गाला जातात.

Verse 6

नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशया: । प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञा: सर्वज्ञा: सर्वदर्शिन:,जिनके सब प्रकारके संदेह दूर हो गये हैं, जो प्रलय और उत्पत्तिके तत्त्वको जाननेवाले, सर्वज्ञ और सर्वद्रष्टा हैं, वे महात्मा न तो धर्मसे बँधते हैं और न अधर्मसे

ज्यांचे सर्व संशय छिन्न झाले आहेत, जे प्रलय व उत्पत्तीचे तत्त्व जाणणारे, सर्वज्ञ व सर्वदर्शी आहेत—ते महात्मे न अधर्माने बांधले जातात, न धर्माने.

Verse 7

वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषा: कर्मबन्धनै: । कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन,जो मन, वाणी और क्रियाद्वारा किसीकी हिंसा नहीं करते हैं और जिनकी आसक्ति सर्वथा दूर हो गयी है, वे पुरुष कर्मबन्धनोंसे मुक्ता हो जाते हैं

ज्यांची आसक्ती पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे, ते पुरुष कर्मबंधनांतून मुक्त होतात. जे कर्माने, मनाने आणि वाणीने कोणाचीही हिंसा करत नाहीत—ते कर्मजन्य बंधनातून सुटतात.

Verse 8

ये न सज्जन्ति कम्मिंश्चित्‌ ते न बद्ध्यन्ति कर्मभि: । प्राणातिपाताद विरता: शीलवन्तो दयान्विता:

जे कोणत्याही कर्मात आसक्त होत नाहीत, ते कर्मांनी बांधले जात नाहीत. ते प्राणहिंसेपासून विरत, शीलवान आणि दयायुक्त असतात.

Verse 9

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्या: सर्वजन्तुषु

जे सर्व भूतांवर दया करतात, ते सर्व प्राण्यांमध्ये विश्वासार्ह ठरतात.

Verse 10

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जका:

महेश्वर म्हणाले—ते सदैव परधनाविषयी निर्मम राहतात आणि परस्त्रीचा सर्वथा त्याग करतात।

Verse 11

मातृवत्‌ स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये

महेश्वर म्हणाले—जे (स्त्रियांना) सदैव मातेसारखे, बहिणीसारखे आणि कन्येसारखे मानतात।

Verse 12

परदारेषु वर्तन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो मानव परायी स्त्रीको माता, बहिन और पुत्रीके समान समझकर तदनुरूप बर्ताव करते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाते हैं || ११ $ ।। स्तैन्याबन्निवृत्ता: सततं संतुष्टा: स्वधनेन च

महेश्वर म्हणाले—जे पुरुष परस्त्रीविषयी माता, बहिण व कन्या यांसारखा भाव ठेवून मर्यादित आचरण करतात, ते स्वर्गगामी होतात। ते चोरीपासून सदैव निवृत्त राहतात आणि आपल्या धर्म्य धनातच सतत संतुष्ट राहतात।

Verse 13

स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिन:

जे आपल्या पत्नीवरच अनुरक्त राहतात आणि ऋतुकाळातच (धर्मानुसार) तिच्याकडे जातात।

Verse 14

परदारेषु ये नित्यं चरित्रावृतलोचना:

महेश्वर म्हणाले—ज्यांची दृष्टी दुराचाराने झाकली गेली आहे असे जे सदैव परस्त्रीकडे पाहत राहतात…

Verse 15

एष देवकृतो मार्ग: सेवितव्य: सदा नरै:

महेश्वर म्हणाले—“हा देवांनी स्थापन केलेला मार्ग आहे; मनुष्यांनी तो सदैव आचरावा व सेवावा.”

Verse 16

दानधर्मतपोयुक्त: शीलशौचदयात्मक:

महादेव म्हणाले—“जो दान, धर्म आणि तप यांत युक्त आहे—ज्याचा स्वभाव शील, शुचिता आणि दयामय आहे।”

Verse 17

वृत्त्यर्थ धर्महेतोर्वा सेवितव्य: सदा नरै: ।। स्वर्गवासमभीप्सद्/िर्न सेव्यस्त्वत उत्तर:

श्री महेश्वर म्हणाले—“उदरनिर्वाहासाठी किंवा धर्मासाठी मनुष्यांनी सदैव सेवा करावी. परंतु ज्यांना स्वर्गवासाची इच्छा आहे, त्यांनी ‘उत्तरोत्तर’ (अर्थात अधर्ममय/आत्मोन्नतीला अडथळा ठरणारी) सेवा करू नये।”

Verse 18

यह दान, धर्म और तपस्यासे युक्त तथा शील, शौच और दयामय मार्ग है। मनुष्यको जीविका एवं धर्मके लिये सदा ही इस मार्गका सेवन करना चाहिये। जो स्वर्गलोकमें निवास करना चाहता हो, उनके लिये सेवन करनेयोग्य इससे बढ़कर उत्कृष्ट मार्ग नहीं है ।। उमोवाच वाचा तु बद्ध्यते येन मुच्यते5प्पथवा पुन: । तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेडनघ

महेश्वर म्हणाले—“हा दान, धर्म आणि तप यांनी युक्त, शील, शुचिता आणि दया यांनी चिन्हित असा मार्ग आहे. मनुष्याने जीविका आणि धर्म—या दोन्हींसाठी सदैव हाच मार्ग सेवावा. जो स्वर्गलोकात निवास इच्छितो, त्याच्यासाठी याहून श्रेष्ठ असा दुसरा मार्ग नाही।” उमा म्हणाल्या—“हे देव! कोणत्या प्रकारच्या वाणीने प्राणी बंधनात पडतो आणि कोणत्या वाणीने मुक्त होतो? हे निष्पाप भूतपते! ती कर्मे मला सांगा।”

Verse 19

उमाने पूछा--निष्पाप भूतनाथ! महादेव! कैसी वाणी बोलने अथवा उस वाणीद्वधारा कौन-सा कर्म करनेसे मनुष्य बन्धनमें पड़ता या उस बन्धनसे छुटकारा पा जाता है? उन वाचिक कर्मोंका मुझसे वर्णन कीजिये ।। श्रीमहेश्वर उवाच आत्महेतो: परार्थ वा नर्महास्याश्रयात्‌ तथा । ये मृषा न वदन्तीह ते नरा: स्वर्गगामिन:,श्रीमहे श्वरने कहा--जो हँसी और परिहासका सहारा लेकर भी अपने या दूसरेके लिये कभी झूठ नहीं बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

श्री महेश्वर म्हणाले—“स्वतःच्या हितासाठी किंवा परहितासाठी, हसण्याखिदळण्याचा आधार घेतला तरी जे येथे कधीही असत्य बोलत नाहीत, ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात।”

Verse 20

वृत्त्यर्थ धर्महेतोर्वा कामकारात्‌ तथैव च । अनृतं ये न भाषन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो आजीविका अथवा धर्मके लिये तथा स्वेच्छाचारसे भी कभी असत्य भाषण नहीं करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

जे उपजीविकेसाठी, धर्माच्या निमित्ताने, किंवा स्वेच्छेच्या आवेगानेही कधी असत्य बोलत नाहीत—ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात।

Verse 21

श्लक्ष्णां वाणी निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम्‌ । स्वागतेनाभिभाषणन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो स्निग्ध, मधुर, बाधारहित और पापशून्य तथा स्वागत-सत्कारके भावसे युक्त वाणी बोलते हैं, वे मानव स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे स्निग्ध, मधुर, बाधारहित, पापवर्जित आणि स्वागत-सत्कारभावयुक्त वाणी बोलतात—ते मनुष्य स्वर्गलोकास जातात।

Verse 22

परुषं ये न भाषन्ते कटुक॑ निष्ठुरं तथा । अपैशुन्यरता: सनन्‍्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो किसीकी चुगली नहीं खाते और कभी किसीसे रूखी, कड़वी और निष्ठुरतापूर्ण बात मुँहसे नहीं निकालते, वे सज्जन पुरुष स्वर्गमें जाते हैं

जे कोणाशीही रूक्ष, कडू व निष्ठुर वचन बोलत नाहीत, आणि चुगली टाळून अपैशुन्यात रत सज्जन राहतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 23

पिशुनां न प्रभाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम्‌ । ऋतं मैत्रं तु भाषन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो दो मित्रोंमें फूट डालनेवाली चुगलीकी बातें नहीं करते हैं, सत्य और मैत्रीभावसे युक्त वचन बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे मित्रांमध्ये फूट पाडणारी पिशुन वाणी बोलत नाहीत; उलट सत्य व मैत्रीभावयुक्त वचन बोलतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 24

ये वर्जयन्ति परुषं परद्रोहं च मानवा: । सर्वभूतसमा दान्तास्ते नरा: स्वर्गगामिन:

जे मनुष्य कठोरता आणि परद्रोह टाळतात, संयमी असून सर्व भूतांवर समदृष्टी ठेवतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 25

जो मानव दूसरोंसे तीखी बातें बोलना और द्रोह करना छोड़ देते हैं, सब प्राणियोंके प्रति समानभाव रखने-वाले और जितेन्द्रिय होते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाते हैं ।। शठप्रलापादू्‌ विरता विरुद्धपरिवर्जका: । सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:

जे मनुष्य कपटयुक्त व तीक्ष्ण वाणी बोलणे आणि द्रोह करणे सोडून देतात, विरोध-कलह टाळतात, सर्व प्राण्यांप्रती समभाव ठेवतात व जितेन्द्रिय होऊन सदैव सौम्य वचन बोलतात—ते स्वर्गलोकास जातात।

Verse 26

जिनके मुँहसे कभी शठतापूर्ण बात नहीं निकलती, जो विरोधयुक्त वाणीका त्याग करते हैं और सदा सौम्य (कोमल) वाणी बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं ।। न कोपाद्‌ व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम्‌ । सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धाउपि ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो क्रोधमें आकर भी हृदयको विदीर्ण करनेवाली बात मुँहसे नहीं निकालते हैं तथा क्रुद्ध होनेपर भी सान्त्वनापूर्ण वचन ही बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

जे क्रोध आला तरी हृदय फाडणारी वाणी तोंडातून काढत नाहीत, आणि रागातही सान्त्वनापूर्ण, समेट घडविणारे शब्दच बोलतात—ते मनुष्य स्वर्गगामी म्हणविले जातात।

Verse 27

एष वाणीकृतो देवि धर्म: सेव्य: सदा नरै: । शुभ: सत्यगुणो नित्यं वर्जनीयो मृषा बुचै:,देवि! यह वाणीजनित धर्म बताया गया है। मनुष्योंको सदा इसका सेवन करना चाहिये। विद्वानोंको उचित है कि वे सदा शुभ और सत्य वचन बोलें तथा मिथ्याका परित्याग करें"

देवि! हा वाणीजन्य धर्म आहे; मनुष्यांनी तो सदैव आचरावा। विद्वानांनी नित्य शुभ व सत्य वचन बोलावे आणि असत्याचा त्याग करावा।

Verse 28

उमोवाच मनसा बद्ध्यते येन कर्मणा पुरुष: सदा । तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृत्‌,उमाने पूछा--महाभाग! पिनाकधारी देवदेव! जिस मानसिक कर्मसे मनुष्य सदा बन्धनमें पड़ता है, उसको मुझे बताइये

उमा म्हणाली—महाभाग, देवदेव, पिनाकधारी! ज्या मानसिक कर्मामुळे मनुष्य सदैव बंधनात पडतो, ते मला सांगा।

Verse 29

श्रीमहेश्वर उवाच मानसेनेह धर्मेण संयुक्ता: पुरुषा: सदा | स्वर्ग गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयत: शृणु,श्रीमहेश्वरने कहा--कल्याणि! जो सदा मानसिक धर्मसे युक्त हैं अर्थात्‌ मनसे धर्मका ही चिन्तन और आचरण करते हैं, वे पुरुष स्वर्गमें जाते हैं। मैं इस विषयमें जो बताता हूँ, उसे सुनो

श्रीमहेश्वर म्हणाले—कल्याणी! जे पुरुष येथे सदैव मानसिक धर्माने युक्त असतात, म्हणजे मनाने धर्माचेच चिंतन व आचरण करतात, ते स्वर्गास जातात। मी जे सांगतो ते ऐक।

Verse 30

दुष्प्रणितेन मनसा दुष्प्रणीततरा कृति: । मनो बद्ध्यति येनेह शृणु वाक्यं शुभानने,शुभानने! मनमें दुर्विचार आनेसे मनुष्यके कार्य भी दुर्नीतिपूर्ण एवं दूषित होते हैं, जिससे मन बन्धनमें पड़ जाता है। इस विषयमें मेरी बात सुनो

दुर्विनीत मनामुळे कर्मे अधिकच कुटिल व कलुषित होतात; अशा आचरणाने या लोकी मन बंधनात पडते. म्हणून, हे शुभानने, या विषयावरील माझे वचन ऐक.

Verse 32

जब दूसरेका धन निर्जन वनमें पड़ा हुआ दिखायी दे, उस समय भी जो उसकी ओर मन ललचाकर किसीकी हिंसा नहीं करते, वे मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं ।। ग्रामे गृहे वा ये द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम्‌ । नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:,गाँव या घरके एकान्त स्थानमें पड़े हुए पराये धनका जो कभी अभिनन्दन नहीं करते हैं, वे मानव स्वर्गगामी होते हैं

गावात वा घरात, एकांत ठिकाणी पडलेले परधन पाहूनही जे मनाने त्याकडे लोभ धरत नाहीत व मिळविण्याचा आनंद मानत नाहीत, ते नर स्वर्गगामी होतात.

Verse 33

तथैव परदारान्‌ ये कामवृत्तान्‌ रहोगतान्‌ | मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन:,इसी प्रकार जो मनुष्य एकान्तमें प्राप्त हुई कामासक्त परायी स्त्रियोंको मनसे भी उनके साथ अन्याय करनेका विचार नहीं करते, वे स्वर्गगामी होते हैं

तसेच, कामवृत्तीने प्रेरित व एकांतात भेटलेल्या परस्त्रियांबाबत जे मनानेही अन्याय किंवा उल्लंघनाचा विचार करत नाहीत, ते नर स्वर्गगामी होतात.

Verse 34

शत्रुं मित्र च ये नित्यं तुल्येन मनसा नरा: । भजन्ति मैत्रा: संगम्य ते नसः स्वर्गगामिन:,जो सबके प्रति मैत्रीभाव रखकर सबसे मिलते तथा शत्रु और मित्रको भी सदा समान हृदयसे अपनाते है, वे मानव स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे नर शत्रू आणि मित्र यांना सदैव समान मनाने मानतात आणि मैत्रीभावाने सर्वांशी संगत करतात, ते स्वर्गलोकास जातात.

Verse 35

श्रुतवन्तो दयावन्त: शुचय: सत्यसंगरा: । स्वैरर्थ: परिसंतुष्टास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो शास्त्रज्ञ, दयालु पवित्र, सत्यप्रतिज्ञ और अपने ही धनसे संतुष्ट होते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे श्रवण-अध्ययनाने विद्वान, आचरणात दयाळू, जीवनात शुचिर्भूत, सत्यप्रतिज्ञ, आणि आपल्या न्याय्य साधनांनी मिळालेल्यांत संतुष्ट असतात—ते नर स्वर्गलोकास जातात.

Verse 36

अवैरा ये त्वनायासा मैत्रीचित्तरता: सदा । सर्वभूतदयावन्‍न्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जिनके मनमें किसीके प्रति वैर नहीं है, जो आयासरहित, मैत्रीभावसे पूर्ण हृदयवाले तथा सम्पूर्ण प्राणियोंके प्रति सदा ही दयाभाव रखनेवाले हैं, वे मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं

ज्यांच्या मनात कोणाविषयी वैर नाही, जे कष्टविरहित, सदैव मैत्रीभावाने परिपूर्ण आणि सर्व प्राण्यांवर दयाळू आहेत—ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात.

Verse 37

श्रद्धावन्तो दयावन्तश्रोक्षाश्षो क्षजनप्रिया: । धर्माधर्मविदो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:

जे श्रद्धावान, दयाळू व क्षमाशील आहेत, जे सज्जनांच्या संगतीत रमतात आणि जे नित्य धर्म-अधर्माचा विवेक जाणतात—ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात.

Verse 38

जो श्रद्धालु, दयालु, शुद्ध, शुद्धजनोंके प्रेमी तथा धर्म और अधर्मके ज्ञाता हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं ।। शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये । विपावज्ञाश्ष ये देवि ते नरा: स्वर्गगामिन:,देवि! जो शुभ और अशुभ कर्मोके फल-संचयके विषयमें परिणामके ज्ञाता हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे श्रद्धावान, दयाळू, शुद्ध, शुद्धजनांचे प्रेमी आणि धर्म-अधर्माचे जाणकार आहेत—ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात. हे देवि! जे शुभ व अशुभ कर्मांच्या फलसंचयाचा आणि त्यांच्या विपाकाचा (परिणामाचा) बोध ठेवतात—तेही स्वर्गलोकास जातात.

Verse 39

न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपरा: सदा । समुत्थानमनुप्राप्तास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो न्यायशील, गुणवान्‌, देवताओं और द्विजोंके भक्त तथा उत्थानको प्राप्त हैं, वे मानव स्वर्गगामी होते हैं

जे न्याययुक्त, गुणसम्पन्न, देवता व द्विज यांच्याप्रति सदैव भक्त आणि सम्यक् उत्थानास प्राप्त झालेले आहेत—ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात.

Verse 40

शुभे: कर्मफलैदेवि मयैते परिकीर्तिता: । स्वर्गमार्गपरा भूय: किं त्वं श्रोतुमिहेच्छसि,देवि! जो शुभ कर्मोके फलोंसे स्वर्गलोकके मार्ममें स्थित हैं, उनका वर्णन मैंने यहाँ किया है। अब तुम और क्या सुनना चाहती हो?

हे देवि! शुभ कर्मांच्या फळांमुळे जे स्वर्गमार्गावर स्थित आहेत, त्यांचे वर्णन मी येथे केले आहे. आता या विषयात तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?

Verse 41

उमोवाच महान्‌ मे संशय: कक्रिन्मर्त्यान्‌ प्रति महेश्वर । तस्मात्‌ त्वं नैपुणेनाद्य मम व्याख्यातुमहसि,उमाने पूछा-महेश्वर! मुझे मनुष्योंके विषयमें एक महान्‌ संशय है। आप अच्छी तरह उस संशयका समाधान करें

उमा म्हणाली—हे महेश्वरा! मनुष्यांविषयी माझ्या मनात मोठा संशय उत्पन्न झाला आहे. म्हणून आज आपण आपल्या पूर्ण विवेकाने ते मला स्पष्ट सांगून माझा संशय दूर करावा।

Verse 42

केनायुर्लभते दीर्घ कर्मणा पुरुष: प्रभो । तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत्‌,प्रभो! मनुष्य किस कर्मसे दीर्घायु प्राप्त करता है? तथा देवेश्वर! किस तपस्यासे मनुष्यको बड़ी आयु प्राप्त होती है?

हे प्रभो! कोणत्या कर्माने मनुष्य दीर्घायुष्य प्राप्त करतो? आणि हे देवेश्वरा! कोणत्या तपस्येने मनुष्याला महान आयुष्य लाभते?

Verse 43

क्षीणायु: केन भवति कर्मणा भुवि मानव: । विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्थनिन्दित,अनिन्द्य महादेव! इस भूतलपर कौन-सा कर्म करनेसे मनुष्यकी आयु क्षीण हो जाती है? आप मुझसे कर्म-विपाकका वर्णन करें

हे अनिंद्य महादेवा! या पृथ्वीवर कोणत्या कर्मामुळे मनुष्याचे आयुष्य क्षीण होते? हे देवा! कर्मांचा विपाक—फलपरिणाम—मला सांगण्याची कृपा करा।

Verse 44

अपरे च महाभाग्या मन्दभाग्यास्तथापरे । अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्न तथापरे,इस जगत्‌में कुछ लोग महान्‌ भाग्यशाली हैं तो कुछ लोग मन्दभाग्य हैं, कुछ लोग निन्दित कुलमें उत्पन्न हैं तो दूसरे लोग उच्चकुलमें

या जगात काही लोक अत्यंत भाग्यवान असतात, तर काही अल्पभाग्य. काही निंदित किंवा नीच कुळात जन्मतात, तर काही श्रेष्ठ कुलात उत्पन्न होतात.

Verse 45

दुर्दर्शा: केचिदा भान्ति नरा: काष्ठमया इव । प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवा:,कुछ मनुष्य दुर्दशाके मारे काष्ठमय (जडवत्‌) प्रतीत हो रहे हैं, उनकी ओर देखना कठिन जान पड़ता है और दूसरे कितने ही मनुष्य दर्शनमात्रसे मन प्रसन्न कर देते हैं, उनकी ओर देखना प्रिय लगता है

काही मनुष्य दुर्दशेने पीडित होऊन जणू काष्ठमय—जड व नीरस—भासतात; त्यांच्याकडे पाहणे कठीण वाटते. पण काही अन्य मनुष्य प्रियदर्शी असतात; केवळ दर्शनानेच मन प्रसन्न होते.

Verse 46

दुष्प्रज्ञा: केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिता: । महाप्राज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानभाविन:,कुछ लोग दुर्बुद्धि जान पड़ते हैं और कुछ विद्वान्‌ तथा कितने ही ज्ञान-विज्ञानशाली महाप्राज्ञ प्रतीत होते हैं

काही जण दुर्बुद्धीचे भासतात, काही पंडित दिसतात, आणि काही जण ज्ञान व विज्ञान (अनुभवजन्य विवेक) यांनी संपन्न महाप्राज्ञ ऋषीप्रमाणे प्रतीत होतात. अशा रीतीने जगात लोकांची बुद्धी व अंतर्दृष्टी विविध स्तरांची दिसते.

Verse 47

अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे । दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे व्याख्यातुमहसि,देव! कुछ लोग साधारण एवं स्वल्प बाधाओंसे ग्रस्त होते हैं और कुछ लोगोंको बड़ी- बड़ी बाधाएँ घेरे रहती हैं। इस तरह जो भिन्न-भिन्न प्रकारकी विषम अवस्थामें पड़े हुए पुरुष दिखायी देते हैं, उनकी इस विषमताका क्‍या कारण है? यह मुझे विस्तारपूर्वक बताइये

देवा! काही जण अल्प अडचणींनी पीडित असतात, तर काही जण मोठ्या मोठ्या आपत्तींनी वेढलेले असतात. मनुष्य असे विषम अवस्थांत दिसतात—या असमानतेचे कारण काय? कृपा करून मला सविस्तर सांगावे.

Verse 48

श्रीमहेश्वर उवाच हन्त ते<हं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम्‌ । मर्त्यलोके नर: सर्वो येन स्वफलमश्षुते,श्रीमहेश्वरने कहा--देवि! अब मैं प्रसन्नतापूर्वक तुम्हें बता रहा हूँ कि कर्मके फलका उदय किस प्रकार होता है और मर्त्यलोकके सभी मनुष्य किस प्रकार अपनी-अपनी करनीका फल भोगते हैं

श्रीमहेश्वर म्हणाले—देवी! ये, मी तुला कर्मफळाचा उदय कसा होतो ते सांगतो. मर्त्यलोकी प्रत्येक मनुष्य त्या नियमाप्रमाणे आपल्या कर्मांचे फळ स्वतः भोगतो.

Verse 49

प्राणातिपाते यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतः सदा । नित्यमुद्यतशस्त्रश्न हन्ति भूतगणान्‌ नर:,एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते । देवि! जो मनुष्य दूसरोंका प्राण लेनेके लिये हाथमें डंडा लेकर सदा भयंकर रूप धारण किये रहता है, जो प्रतिदिन हथियार उठाये जगतके प्राणियोंकी हत्या किया करता है, जिसके भीतर किसीके प्रति दया नहीं होती, जो समस्त प्राणियोंको सदा उद्वेगमें डाले रहता है और जो अत्यन्त क्रूर होनेके कारण चींटी और कीड़ोंको भी शरण नहीं देता, ऐसा मानव घोर नरकमें पड़ता है

देवी! जो मनुष्य प्राणघातात क्रूर आहे, हातात दंड घेऊन सदैव उद्यत असतो, आणि नित्य शस्त्र उचलून प्राणिसमूहाचा वध करीत राहतो—असा मनुष्य, देवी, नरकास प्राप्त होतो.

Verse 50

निर्दय: सर्वभूतानां नित्यमुद्रेगकारक: । अपि कीटपिपीलानामशरण्य: सुनिर्घण:,एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते । देवि! जो मनुष्य दूसरोंका प्राण लेनेके लिये हाथमें डंडा लेकर सदा भयंकर रूप धारण किये रहता है, जो प्रतिदिन हथियार उठाये जगतके प्राणियोंकी हत्या किया करता है, जिसके भीतर किसीके प्रति दया नहीं होती, जो समस्त प्राणियोंको सदा उद्वेगमें डाले रहता है और जो अत्यन्त क्रूर होनेके कारण चींटी और कीड़ोंको भी शरण नहीं देता, ऐसा मानव घोर नरकमें पड़ता है

देवी! जो मनुष्य सर्व प्राण्यांप्रती निर्दय आहे, नित्य भय व उद्वेग निर्माण करतो, आणि इतका निघृण आहे की कीटक-पिपीलिकांनाही आश्रय देत नाही—असा मनुष्य, देवी, नरकास प्राप्त होतो.

Verse 51

।। विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते,जिसका स्वभाव इसके विपरीत है, वह धर्मात्मा और रूपवान्‌ होता है। देवि! हिंसाप्रेमी मनुष्य अपने पापकर्मके कारण दूसरोंका वध्य, सब प्राणियोंका अप्रिय तथा अल्पायु होता है

महेश्वर म्हणाले—ज्याचा स्वभाव हिंसेच्या विरुद्ध आहे तो धर्मात्मा व रूपवान् होऊन जन्मतो. देवि! हिंसेत रमणारा मनुष्य आपल्या पापकर्मांमुळे इतरांकडून वध्य ठरतो, सर्व प्राण्यांना अप्रिय होतो आणि अल्पायुषी होतो.

Verse 52

पापेन कर्मणा देवि वध्यो हिंसारतिर्नर: । अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते,जिसका स्वभाव इसके विपरीत है, वह धर्मात्मा और रूपवान्‌ होता है। देवि! हिंसाप्रेमी मनुष्य अपने पापकर्मके कारण दूसरोंका वध्य, सब प्राणियोंका अप्रिय तथा अल्पायु होता है

देवि! पापकर्मामुळे हिंसेत रत मनुष्य वध्य ठरतो; तो सर्व प्राण्यांना अप्रिय होतो आणि अल्पायुषी होऊन जन्मतो.

Verse 53

निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसक: । यातनां निरये रौद्रां स कृच्छां लभते नर:,जिसका चित्त हिंसामें लगा होता है, वह नरकमें गिरता है और जो किसीकी हिंसा नहीं करता, वह स्वर्गमें जाता है। नरकमें पड़े हुए जीवको बड़ी कष्टटायक और भयंकर यातना भोगनी पड़ती है

हिंसक स्वभावाचा नर नरकात जातो आणि अहिंसक स्वर्गाला जातो. नरकात तो मनुष्य अत्यंत दुःखद व भयंकर यातना भोगतो.

Verse 54

यः वक्षिन्निरयात्‌ तस्मात्‌ समुत्तरति कर्हिचित्‌ । मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते,यदि कभी कोई उस नरकसे छुटकारा पाता है तो मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है, किंतु वहाँ उसकी आयु बहुत थोड़ी होती है

जो कोणी कधी त्या नरकातून सुटून वर येतो, तो मनुष्ययोनी प्राप्त करतो; पण तेथेही तो अल्पायुषी होऊन जन्मतो.

Verse 55

पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नर: । अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते,देवि! पापकर्मसे बँधा हुआ हिंसापरायण मनुष्य समस्त प्राणियोंका अप्रिय होनेके कारण अल्पायु हो जाता है

देवि! पापकर्मांनी बांधलेला हिंसापरायण मनुष्य सर्व प्राण्यांना अप्रिय होतो; आणि सर्वांना अप्रिय असल्यामुळे तो अल्पायुषी होतो.

Verse 56

यस्तु शुक्लाभिजातीय: प्राणिघातविवर्जक: । निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन,इसके विपरीत जो शुद्ध कुलमें उत्पन्न और जीवहिंसासे अलग रहनेवाला है, जिसने शस्त्र और दण्डका परित्याग कर दिया है, जिसके द्वारा कभी किसीकी हिंसा नहीं होती, जो न मारता है, न मारनेकी आज्ञा देता है और न मारनेवालेका अनुमोदन ही करता है। जिसके मनमें सब प्राणियोंके प्रति स्नेह बना रहता है तथा जो अपने ही समान दूसरोंपर भी दयादृष्टि रखता है। देवि! ऐसा श्रेष्ठ पुरुष देवत्वको प्राप्त होता है और देवलोकमें प्रसन्नतापूर्वक स्वतः उपलब्ध हुए सुखद भोगोंका अनुभव करता है

महादेव म्हणाले—जो शुद्ध कुलात जन्मलेला, प्राणिहिंसेपासून विरत, शस्त्र टाकून दिलेला व दंडाचा त्याग केलेला आहे—तो कधीही हिंसा करीत नाही.

Verse 57

न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते । सर्वभूतेषु सस्नेही यथा55त्मनि तथापरे,इसके विपरीत जो शुद्ध कुलमें उत्पन्न और जीवहिंसासे अलग रहनेवाला है, जिसने शस्त्र और दण्डका परित्याग कर दिया है, जिसके द्वारा कभी किसीकी हिंसा नहीं होती, जो न मारता है, न मारनेकी आज्ञा देता है और न मारनेवालेका अनुमोदन ही करता है। जिसके मनमें सब प्राणियोंके प्रति स्नेह बना रहता है तथा जो अपने ही समान दूसरोंपर भी दयादृष्टि रखता है। देवि! ऐसा श्रेष्ठ पुरुष देवत्वको प्राप्त होता है और देवलोकमें प्रसन्नतापूर्वक स्वतः उपलब्ध हुए सुखद भोगोंका अनुभव करता है

तो ना कुणाकडून मारून घेतो, ना स्वतः मारतो, आणि मारणाऱ्याचे अनुमोदनही करीत नाही. तो सर्व प्राण्यांवर स्नेह करतो व परक्यालाही स्वतःसारखेच मानतो.

Verse 58

ईदृश: पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्रुते । उपपन्नान्‌ सुखान्‌ भोगानुपाश्चाति मुदा युतः:,इसके विपरीत जो शुद्ध कुलमें उत्पन्न और जीवहिंसासे अलग रहनेवाला है, जिसने शस्त्र और दण्डका परित्याग कर दिया है, जिसके द्वारा कभी किसीकी हिंसा नहीं होती, जो न मारता है, न मारनेकी आज्ञा देता है और न मारनेवालेका अनुमोदन ही करता है। जिसके मनमें सब प्राणियोंके प्रति स्नेह बना रहता है तथा जो अपने ही समान दूसरोंपर भी दयादृष्टि रखता है। देवि! ऐसा श्रेष्ठ पुरुष देवत्वको प्राप्त होता है और देवलोकमें प्रसन्नतापूर्वक स्वतः उपलब्ध हुए सुखद भोगोंका अनुभव करता है

देवि! असा श्रेष्ठ पुरुष देवत्व प्राप्त करतो; आनंदयुक्त होऊन देवलोकात आपोआप प्राप्त झालेले, योग्य असे सुखभोग उपभोगतो.

Verse 59

अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते । तत्र दीर्घायुरुत्पन्न: स नर: सुखमेधते,अथवा यदि कदाचित्‌ वह मनुष्यलोकमें जन्म लेता है तो वह मनुष्य दीर्घायु और सुखी होता है

आणि जर कधी तो मनुष्यलोकी जन्माला आला, तर तो दीर्घायुषी होऊन जन्मतो व सुखात समृद्ध होतो.

Verse 60

एष दीर्घायुषां मार्ग: सुवृत्तानां सुकर्मिणाम्‌ । प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरित:,यह सत्कर्मका अनुष्ठान करनेवाले सदाचारी एवं दीर्घजीवी मनुष्योंका लक्षण है। स्वयं ब्रह्माजीने इस मार्गका उपदेश किया है। समस्त प्राणियोंकी हिंसाका परित्याग करनेसे ही इसकी उपलब्धि होती है

हा दीर्घायुषी, सद्वृत्त व सत्कर्म करणाऱ्यांचा मार्ग आहे. ब्रह्म्याने स्वतः हा मार्ग सांगितला आहे; सर्व प्राण्यांवरील हिंसा सोडल्यानेच तो प्राप्त होतो.

Verse 83

तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनै: । जो कहीं आसक्त नहीं होते, किसीके प्राणोंकी हत्यासे दूर रहते हैं तथा जो सुशील और दयालु हैं, वे भी कर्मोंके बन्धनोंमें नहीं पड़ते, जिनके लिये शत्रु और प्रिय मित्र दोनों समान हैं, वे जितेन्द्रिय पुरुष कर्मोंके बन्धनसे मुक्त हो जाते हैं

महेश्वर म्हणतात—जे अप्रिय व प्रिय यांबद्दल समभाव ठेवतात, इंद्रियसंयमी असतात, आसक्तीने बांधले जात नाहीत आणि प्राणिहिंसेपासून दूर राहतात, ते आपल्या कर्मांनी घडलेल्या बंधनांतून मुक्त होतात।

Verse 96

त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो सब प्राणियोंपर दया करनेवाले, सब जीवोंके विश्वासपात्र तथा हिंसामय आचरणोंको त्याग देनेवाले हैं, वे मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं

महादेव म्हणाले—जे हिंसामय आचरण व परपीडेचे मार्ग त्यागतात, सर्व प्राण्यांवर दया करतात आणि सर्व जीवांचे विश्वासपात्र ठरतात, ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात।

Verse 106

धर्मलब्धान्नभोक्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो दूसरोंके धनपर ममता नहीं रखते, परायी स्त्रीसे सदा दूर रहते और धर्मके द्वारा प्राप्त किये अन्नका ही भोजन करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

महादेव म्हणतात—जे परधनावर ममता ठेवत नाहीत, परस्त्रीपासून सदैव दूर राहतात आणि धर्माने मिळालेल्या अन्नाचेच भोजन करतात, ते मनुष्य स्वर्गलोकास जातात।

Verse 126

स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो सदा अपने ही धनसे संतुष्ट रहकर चोरी-चमारीसे अलग रहते हैं तथा जो अपने भाग्यपर ही भरोसा रखकर जीवन-निर्वाह करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

महेश्वर म्हणाले—जे आपल्या धनातच संतुष्ट राहतात, चोरी-चामारीपासून दूर राहतात आणि आपल्या भाग्यातील योग्य अंशावर भरोसा ठेवून उपजीविका करतात, ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात।

Verse 133

अग्राम्यसुख भोगाश्च ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो अपनी ही स्त्रीमें अनुरक्त रहकर ऋतुकालमें ही उसके साथ समागम करते हैं और ग्राम्य सुख-भोगोंमें आसक्त नहीं होते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

श्री महेश्वर म्हणतात—जे आपल्या पत्नीवरच अनुरक्त राहून केवळ ऋतुकाळातच तिच्याशी समागम करतात आणि ग्राम्य, स्थूल विषयसुखांत आसक्त होत नाहीत, ते मनुष्य स्वर्गलोकास जातात।

Verse 144

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्व॒रसंवादे चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारतातील अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात उमा–महेश्वरसंवादाचा एकशे पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 146

जितेन्द्रिया: शीलपरास्ते नरा: स्वर्गगामिन: । जो अपने सदाचारके द्वारा सदा ही परायी स्त्रियोंकी ओरसे अपनी आँखें बंद किये रहते हैं, वे जितेन्द्रिय और शीलपरायण मनुष्य स्वर्गमें जाते हैं

जे पुरुष इंद्रियां जिंकून सदाचारात स्थित राहतात आणि परस्त्रीकडे दृष्टीही टाकत नाहीत, ते जितेंद्रिय शीलपरायण नर स्वर्गाला जातात.

Verse 156

अकषायकृतश्रैव मार्ग: सेव्य: सदा बुध: । यह देवताओंका बनाया हुआ मार्ग है। राग और द्वेषको दूर करनेके लिये इस मार्गकी प्रवृति हुई है। अतः साधारण मनुष्यों तथा विद्वान्‌ पुरुषोंको भी सदा ही इसका सेवन करना चाहिये

हा कलुषरहित कल्याणमार्ग बुद्धिमानांनी सदैव सेवावा. देवांनी हा मार्ग राग-द्वेष दूर करण्यासाठी प्रस्थापित केला आहे; म्हणून सामान्य जनांनी आणि विद्वानांनीही नित्य त्याचे आचरण करावे.

Verse 331

अरण्ये विजने न्यस्तं परस्व॑ दृश्यते यदा । मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन:

निर्जन अरण्यात पडलेले परधन दिसले तरी जे मनानेही त्याला हानी पोहोचवत नाहीत, ते नर स्वर्गगामी होतात.