Adhyaya 70
वंशानुकीर्तनम् — Genealogical Recitation from Dakṣa to Yayāti and the Establishment of the Paurava Line
Upa-parva: Vaṃśānucarita (Genealogical Prelude: Dakṣa–Manu–Yayāti–Pūru Lineage)
Vaiśaṃpāyana announces to Janamejaya a systematic recitation of lineages: the descent from the Pracetases to Dakṣa, Dakṣa’s progeny, and the distribution of Dakṣa’s daughters to Dharma, Kaśyapa, Kāla, and Soma (Indu). From Kaśyapa and Dākṣāyaṇī arise the Ādityas, including Vivasvān; from Vivasvān comes Yama; and from Martāṇḍa arises Manu Vaivasvata, from whom human lineages proliferate. The chapter then enumerates Manu’s sons and notes internecine dissension leading to extinction of many lines. Purūravas appears with exceptional status and later moral decline: conflict with brāhmaṇas, refusal to return appropriated valuables, and a resulting curse and downfall. The narrative proceeds through Āyu and his descendants, presenting Nahūṣa’s rule and overreach, followed by Yayāti’s prosperous reign. A key ethical-political episode follows: afflicted by premature old age due to a curse, Yayāti requests his sons to exchange their youth for his old age. The elder sons refuse; the youngest, Pūru, accepts, thereby securing royal succession. Yayāti later acknowledges the insufficiency of desire (kāma) even after extended enjoyment, installs Pūru as king, and withdraws in accordance with time-bound duty.
Chapter Arc: मृगया के उन्माद में सहस्रों मृगों का वध कर, महाराज दुष्यन्त अपने बल और पराक्रम के साथ वन की ओर बढ़ते हैं—पर शीघ्र ही वे अकेले, क्षुधा-पिपासा से पीड़ित, एक अनजानी शून्यता में आ खड़े होते हैं। → ऊसर, वृक्षशून्य प्रदेश को पार कर राजा एक दूसरे विशाल, मनोहर वन में प्रवेश करते हैं जहाँ शीतल, सुगन्धित पवन पुष्प-रेणु बिखेरता है। प्रकृति का यह सौन्दर्य उन्हें मोह लेता है और आगे खींचता है—मानो कोई अदृश्य संकेत उन्हें किसी नियति-स्थल की ओर ले जा रहा हो। → वन के तट पर कश्यप-गोत्रीय महात्मा कण्व का रमणीय, तपस्या-रक्षित आश्रम प्रकट होता है—यज्ञविद्या, यजुर्वेद-ज्ञान और मधुर सामगान से शोभित, ऋषिगणों से सेवित। राजा मंत्रिमण्डल और पुरोहित सहित उस ‘उत्तमाश्रम’ में प्रवेश करते हैं और उसकी दिव्यता देखकर तृप्त नहीं होते। → अध्याय का समापन आश्रम के गुण-वैभव और पवित्र वातावरण के स्थापन से होता है—यह स्पष्ट कर दिया जाता है कि दुष्यन्त का आगमन किसी साधारण वन-भ्रमण का परिणाम नहीं, बल्कि एक धर्म-नियोजित कथा-द्वार है। → कण्वाश्रम में प्रवेश के साथ प्रश्न खुला रह जाता है—इस तपोवन में राजा को कौन-सा साक्षात्कार होने वाला है, और यह सौन्दर्य-शान्ति किस आगामी उलटफेर की भूमिका है?
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-ए क्र सप्ततितमो< ध्याय: तपोवन और कण्वके आश्रमका वर्णन तथा राजा दुष्पन्तका उस आश्रममें प्रवेश वैशम्पायन उवाच ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहन: । राजा मृगप्रसड्रेन वनमन्यद् विवेश ह
वैशम्पायन म्हणाले—त्यानंतर राजा दुष्यंत सैन्य व वाहने यांसह हजारो वन्य पशूंचा वध करून, शिकारीच्या आवेगाने एका मृगाचा पाठलाग करीत दुसऱ्या वनात प्रवेशला।
Verse 2
एक एवोत्तमबल: क्षुत्पिपासाश्रमान्वित: । स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत्
उत्तम बळ असूनही भूक, तहान आणि थकव्याने पीडित राजा दुष्यंत त्या वेळी एकटेच होते। वनाच्या टोकाशी पोहोचल्यावर त्यांना एक फार मोठे, ओसाड व ऊसर मैदान दिसले—जिथे वृक्षादी काहीच नव्हते।
Verse 3
तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् । मन: प्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च
तो प्रदेशही ओलांडून नृपती एका महान् वनात पोहोचले, जे उत्तम आश्रमांनी शोभित होते। ते पाहताच अत्यंत रम्य भासत होते आणि केवळ दर्शनानेच मनात अपूर्व आनंद उत्पन्न होत होता।
Verse 4
शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद् वनम् । पुष्पितै: पादपै: कीर्णमतीव सुखशाद्धलम्
शीतल वाऱ्याने युक्त असा तो पुढे जाऊन दुसऱ्या महान् वनात गेला; ते फुललेल्या वृक्षांनी भरलेले आणि अत्यंत सुखद, कोवळ्या हिरव्या गवताने आच्छादित होते।
Verse 5
विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादैश्व झिललीकगणनादितम्
ते वन विशाल होते आणि मधुर स्वरांच्या विविध पक्ष्यांच्या कलरवाने निनादत होते। कुठे नर कोकिळांचा स्वच्छ कूजन ऐकू येत होते, तर कुठे झिंगुरांच्या थव्यांची सूक्ष्म, अखंड झंकार घुमत होती।
Verse 6
प्रवृद्धविटपैर्वृक्षै: सुखच्छायै: समावृतम् । षट्पदाघ॒ूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्
तेथे सर्वत्र मोठमोठ्या फांद्यांनी विस्तारलेल्या विशाल वृक्षांची सुखद, शीतल छाया पसरली होती; आणि त्या वृक्षांच्या तळाशी सर्वत्र भ्रमर गुंजारव करीत घिरट्या घालत होते. अशा रीतीने ते वन परम लक्ष्मीप्रमाणे अत्यंत शोभायमान झाले होते.
Verse 7
नापुष्प: पादप: वक्रिन्नाफलो नापि कण्टकी । षट्पदैर्नाप्पपाकीर्णस्तस्मिन् वै कानने5भवत्
त्या वनात असा एकही वृक्ष नव्हता की ज्याला फुले-फळे नसतील किंवा ज्यावर भुंगे बसले नसतील. काटेरी वृक्ष तर शोधूनही तिथे सापडत नव्हता.
Verse 8
विहगैनदितं पुष्पैरलंकृतमतीव च । सर्वर्तुकुसुमैर्वक्षै: सुखच्छायै: समावृतम्
सर्वत्र असंख्य पक्ष्यांचा किलबिलाट होत होता. नानाविध पुष्पांनी ते वन अत्यंत अलंकृत झाले होते. सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या, सुखद छाया देणाऱ्या वृक्षांनी तेथे चारही बाजूंनी आच्छादन केले होते.
Verse 9
मनोरमं महेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् । मारुताकलितास्तत्र द्रुमा: कुसुमशाखिन:
तो महाधनुर्धर त्या अत्युत्तम, रम्य वनात प्रवेशला. तेथे वाऱ्याच्या झुळुकीने फुलांनी भरलेल्या फांद्यांचे वृक्ष डोलत होते.
Verse 10
पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसृजंस्ते पुन: पुनः । दिवःस्पृशो5थ संघुष्टा: पक्षिभिर्मधुरस्वनै:
ते पुन्हा पुन्हा विचित्र पुष्पवृष्टी करू लागले. तेव्हा आकाशाला स्पर्श करणारे प्रदेश मधुर स्वरांच्या पक्ष्यांच्या कलरवाने दुमदुमून गेले.
Verse 11
महान् धनुर्थर राजा दुष्यन्तने इस प्रकार मनको मोह लेनेवाले उस उत्तम वनमें प्रवेश किया। उस समय फूलोंसे भरी हुई डालियोंवाले वृक्ष वायुके झकोरोंसे हिल-हिलकर उनके ऊपर बार-बार अदभुत पुष्प-वर्षा करने लगे। वे वृक्ष इतने ऊँचे थे
वैशंपायन म्हणाले—महाधनुर्धर, प्रतापी राजा दुष्यंत त्या उत्तम वनात प्रविष्ट झाला, जे मनाला मोहून टाकते. तेव्हा फुलांनी भारलेल्या फांद्या असलेली झाडे वाऱ्याच्या झोतांनी डोलत-डोलत पुन्हा पुन्हा त्याच्यावर अद्भुत पुष्पवृष्टी करू लागली. ती झाडे इतकी उंच होती की जणू आकाशालाच स्पर्श करतील. त्यांच्या फांद्यांवर बसलेल्या मधुरभाषी पक्ष्यांचे गोड स्वर त्या वनात घुमत होते. तेथे झाडे जणू विविध रंगांच्या पुष्पवस्त्रांनी अलंकृत होऊन शोभत होती. फुलांच्या भाराने वाकलेल्या कोवळ्या पालवीवर मधुलोलुप भ्रमर मधुर गुंजारव करीत होते. राजा दुष्यंताने तेथे अनेक रमणीय स्थळे पाहिली—फुलांच्या ढिगांनी शोभलेली व लतामंडपांनी सजलेली; आणि मनाची प्रसन्नता वाढविणाऱ्या त्या मनोहर प्रदेशांचे दर्शन घेऊन महातेजस्वी राजा त्या वेळी अत्यंत आनंदित झाला.
Verse 12
रुवन्ति रावान् मधुरान् षट्पदा मधुलिप्सव: । तत्र प्रदेशांश्व बहून् कुसुमोत्करमण्डितान्
वैशंपायन म्हणाले—तेथे मधुलोलुप भ्रमर मधुर गुंजारव करीत होते. त्या वनात राजाने अनेक रमणीय प्रदेश पाहिले—पुष्पराशींनी शोभलेले आणि लता-फुलांच्या वाढीने अलंकृत. मनाची प्रसन्नता वाढविणाऱ्या त्या मनोहर स्थळांचे दर्शन घेऊन महातेजस्वी राजा दुष्यंत त्या वेळी आनंदित झाला.
Verse 13
लतागृहपरिक्षिप्तान् मनस: प्रीतिवर्धनान् । सम्पश्यन् सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा
वैशंपायन म्हणाले—लतागृहांनी (लतामंडपांनी) वेढलेल्या, मनाची प्रीती वाढविणाऱ्या त्या रमणीय प्रदेशांचे दर्शन घेत महातेजस्वी राजा दुष्यंत त्या वेळी आनंदित झाला.
Verse 14
परस्पराश्लिष्टशाखै: पादपै: कुसुमान्वितै: । अशोभत वन तत् तु महेन्द्रध्वजसंनिभै:
वैशंपायन म्हणाले—फुलांनी युक्त वृक्षांनी परस्परांच्या फांद्या एकमेकांत गुंफून जणू आलिंगन केले होते; त्यामुळे ते वन अत्यंत शोभून दिसत होते. ते गगनचुंबी वृक्ष महेंद्राच्या ध्वजासारखे भासत होते आणि त्यांच्या योगे त्या वनाला राजस वैभवाची छटा प्राप्त झाली होती.
Verse 15
सिद्धचारणसंघैश्न गन्धर्वाप्सरसां गणै: । सेवितं वनमत्यर्थ मत्तवानरकिन्नरम्,सिद्ध-चारणसमुदाय तथा गन्धर्व और अप्सराओंके समूह भी उस वनका अत्यन्त सेवन करते थे। वहाँ मतवाले वानर और किन्नर निवास करते थे
वैशंपायन म्हणाले—त्या वनाचे सिद्ध-चारणांचे समुदाय तसेच गंधर्व आणि अप्सरांचे गण अत्यंत सेवन करीत. तेथे उन्मत्त वानर आणि किन्नरही निवास करीत; म्हणून ते वन जणू दिव्य व पावन लोकासारखे भासत होते.
Verse 16
सुख: शीत: सुगन्धी च पुष्परेणुवहो5निल: । परिक्रामन् वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया,उस वनमें शीतल, सुगन्ध, सुखदायिनी मन्द वायु फ़ूलोंके पराग वहन करती हुई मानो रमणकी इच्छासे बार-बार वृक्षोंक समीप आती थी
त्या वनात शीतल, सुगंधी व सुखद अशी मंद वारा फुलांची परागकणं वाहत, जणू रमणाची इच्छा धरून वारंवार वृक्षांच्या जवळ येत वनात फिरत होती।
Verse 17
एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वन॑ नृप: । नदीकच्छोद्धवं कान्तमुच्छितध्वजसंनिभम्
राजाने असे उत्तम गुणांनी युक्त ते वन पाहिले—मालिनी नदीच्या कछारात पसरलेले, आणि उंच ध्वजांसारख्या उन्नत वृक्षांनी भरलेले असल्याने अत्यंत मनोहर भासणारे।
Verse 18
प्रेक्षमाणो वन॑ तत् तु सुप्रहृष्टविहड्रमम् । आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम्
राजा त्या वनाची शोभा पाहत असतानाच—जिथे पक्षी अत्यंत हर्षाने किलबिलत होते—त्यांच्या नजरेस एक श्रेष्ठ आश्रम पडला, जो अतिशय रम्य व मनोहर होता।
Verse 19
नानावृक्षसमाकीर्ण सम्प्रज्वलितपावकम् । त॑ तदाप्रतिमं श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत्
नानाविध वृक्षांनी भरलेल्या त्या आश्रमात ठिकठिकाणी पावक (अग्नी) प्रज्वलित होता। त्या अनुपम आश्रमाला पाहून श्रीमान् राजा दुष्यंताने मनोमन मोठा मान दिला।
Verse 20
यतिभिर्वालखिल्यैश्न वृतं मुनिगणान्वितम् । अग्न्यगारैश्न बहुभि: पुष्पसंस्तरसंस्तृतम्
तो आश्रम त्यागी-विरागी यती, बालखिल्य ऋषी आणि अन्य मुनिगणांनी वेढलेला होता। अनेक अग्निहोत्रगृहांनी तो शोभून दिसत होता, आणि भूमीवर इतकी फुले पडली होती की जणू फुलांचा संस्तरच पसरला होता।
Verse 21
महाकच्छैर्बृहद्धिश्व विभ्राजितमतीव च । मालिनीमभितो राजन् नदीं पुण्यां सुखोदकाम्
वैशंपायन म्हणाले—राजन्, मोठमोठ्या दाट झुडपांनी व उंच वृक्षांनी तो आश्रम अत्यंत शोभून दिसत होता. त्याच्या मधून पवित्र जलाची मालिनी नदी वाहत होती; तिचे पाणी शीतल, सुखद व मधुर होते; आणि तिच्या दोन्ही तीरांवर तो आश्रम पसरला होता.
Verse 22
नैकपक्षिगणाकीर्णा तपोवनमनोरमाम् | तत्र व्यालमृगान् सौम्यान् पश्यन् प्रीतिमवाप सः
तो प्रदेश अनेक जलपक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेला होता आणि तीरांवरील तपोवनांच्या रम्यतेमुळे त्याची शोभा अधिकच वाढली होती. तेथे विषारी सर्प आणि वन्य पशूही सौम्य, अहिंस वृत्तीने वावरत होते. हे पाहून राजाला मोठा आनंद झाला.
Verse 23
त॑ चाप्रतिरथ: श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत । देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम्
वैशंपायन म्हणाले—श्रीमान अप्रतिरथ वीर त्या आश्रमाजवळ येऊन पोहोचला; तो देवलोकासारखा तेजस्वी भासत होता आणि सर्व बाजूंनी अत्यंत मनोहर होता.
Verse 24
नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः । सर्वप्राणभूतां तत्र जननीमिव घिछिताम्
त्यांनी आश्रमाला लागून वाहणारी पुण्यतोया नदीही पाहिली; ती तेथे सर्व प्राण्यांची जननी असल्याप्रमाणे शोभून दिसत होती.
Verse 25
सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् । सकिन्नरगणावासां वानरफक्षनिषेविताम्
तिच्या तीरांवर चक्रवाक-चक्रवाकी किलबिलत होते. पाण्यात असंख्य पुष्प असे वाहत होते की जणू फेनच. तटप्रांतात किन्नरगणांची वस्ती होती; आणि वानर व रीछही त्या नदीचे जल सेवन करत होते.
Verse 26
पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनैरुपशोभिताम् । मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम्
वैशंपायन म्हणाले—वेद-शास्त्रांच्या पवित्र स्वाध्यायध्वनीने तो नदीकाठ निनादत होता; अनेक सुंदर पुलिनांनी त्याची शोभा वाढली होती. मत्त हत्ती, वाघ आणि महान नागराजही मालिनीच्या तीरावर आश्रय घेऊन तेथे वावरत असत—जिथे पावित्र्य, विद्या आणि वन्य प्रकृती यांचा एकत्र सुसंवाद दिसत होता.
Verse 27
तस्यास्तीरे भगवत: काश्यपस्य महात्मन: । आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम्,उसके तटपर ही कश्यपगोत्रीय महात्मा कण्वका वह उत्तम एवं रमणीय आश्रम था। वहाँ महर्षियोंके समुदाय निवास करते थे
त्या नदीच्या तीरावर काश्यपगोत्रीय महात्मा, भगवंत कण्व यांचा तो उत्तम व रमणीय आश्रम होता; तेथे महर्षींचे समुदाय निवास करून सेवेत तत्पर असत.
Verse 28
नदीमाश्रमसम्बद्धां दृष्टवा55श्रमपदं तथा । चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा,उस मनोहर आश्रम और आश्रमसे सटी हुई नदीको देखकर राजाने उस समय उसमें प्रवेश करनेका विचार किया
तो मनोहर आश्रम-प्रदेश आणि आश्रमाला लागून वाहणारी नदी पाहून राजाने त्या वेळी तेथे प्रवेश करण्याचा निश्चय केला.
Verse 29
अलंकृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया । नरनारायणस्थानं गड़येवोपशोभितम्,टापुओंसे युक्त तथा सुरम्य तटवाली मालिनी नदीसे सुशोभित वह आश्रम गंगा नदीसे शोभायमान भगवान् नर-नारायणके आश्रम-सा जान पड़ता था
टापूंनी युक्त आणि रम्य तीर असलेल्या मालिनी नदीने अलंकृत तो आश्रम, जणू गंगेनं शोभायमान झालेल्या भगवान नर-नारायणांच्या धामासारखा भासत होता.
Verse 30
मत्तबर्हिणसंघुष्ट प्रविवेश महद् वनम् | तत् स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्षभ:
वैशंपायन म्हणाले—मत्त मोरांच्या कलरवाने निनादणाऱ्या त्या विशाल वनात तो नरश्रेष्ठ प्रविष्ट झाला. पुढे तो पुरुषसिंह चैत्ररथवनासारख्या ख्यातनाम रम्य प्रदेशाजवळ जाऊन पोहोचला.
Verse 31
अतीवगुणसम्पन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा | महर्षि काश्यपं द्रष्टमथ कण्वं तपोधनम्
वैशंपायन म्हणाले—त्याने अत्यंत गुणसंपन्न व वाणीने अवर्णनीय तेज असलेल्या महर्षि काश्यपांचे दर्शन घेतले; तसेच तपोधन, तपस्येचा निधी असलेल्या कण्व ऋषींनाही पाहिले.
Verse 32
ध्वजिनीमश्वसम्बाधां पदातिगजसंकुलाम् । अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच स:
वैशंपायन म्हणाले—ध्वजांनी युक्त, घोड्यांनी दाट, पायदळ व गजांनी भरलेली सेना वनद्वारी थांबवून त्याने हे वचन उच्चारले.
Verse 33
तदनन्तर नरश्रेष्ठ दुष्यन्तने अत्यन्त उत्तम गुणोंसे सम्पन्न कश्यपगोत्रीय महर्षि तपोधन कण्वका
त्यानंतर, नरश्रेष्ठ राजा दुष्यंत कुबेराच्या चैत्ररथवनासारख्या मनोहर त्या महान् वनात प्रवेशला; तेथे मत्त मोर आपली केकाध्वनी पसरवीत होते. तेथे काश्यपगोत्रीय, परम गुणसंपन्न, वाणीने अवर्णनीय तेज असलेले तपोधन महर्षि कण्व निवास करीत होते. तेथे पोहोचताच राजाने रथ, घोडे, हत्ती व पायदळांनी युक्त आपली चतुरंगिणी सेना त्या तपोवनाच्या काठाशी थांबवली आणि सेनापतीस म्हणाला—“मी रजोरहित तपस्वी, काश्यपपुत्र महर्षि कण्वांचे दर्शन घेण्यासाठी आश्रमात जातो; मी परत येईपर्यंत तुम्ही येथेच थांबा.”
Verse 34
तद् वन॑ नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वर: । क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुर्दे चावाप पुष्कलाम्
वैशंपायन म्हणाले—नंदनवनासारख्या तेजस्वी त्या वनाश्रमात पोहोचताच मनुजेश्वर राजा दुष्यंताने भूक-तहान विसरली आणि तेथे विपुल आनंद प्राप्त केला.
Verse 35
सामात्यो राजलिड्रानि सो5पनीय नराधिप: । पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम्,वे नरेश मुकुट आदि राजचिह्लोंको हटाकर साधारण वेश-भूषामें मन्त्रियों और पुरोहितके साथ उस उत्तम आश्रमके भीतर गये
वैशंपायन म्हणाले—नराधिप राजाने मंत्र्यांसह राजचिन्हे दूर केली; आणि पुरोहिताच्या सहाय्याने व संगतीने, साध्या वेशात, त्या उत्तम आश्रमात प्रवेश केला.
Verse 36
दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् । ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोडभिवीक्ष्य ह । षट्पदोदगीतसंघुष्टं नानाद्धविजगणायुतम्
वैशंपायन म्हणाले— अविनाशी तपोनिधी त्या ऋषीचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने राजाने त्या आश्रमाकडे पाहिले; तो जणू ब्रह्मलोकासारखा तेजस्वी भासत होता. मधमाशांच्या गुंजारवाने तो निनादत होता आणि नाना प्रकारच्या असंख्य पक्ष्यांच्या कलरवाने परिपूर्ण होता—नियमित तपश्चर्येतून जन्मलेली पवित्र शांती जणू साकार झाली होती.
Verse 37
ऋचो बह्नचमुख्यैश्न प्रेयमाणा: पदक्रमैः । शुश्राव मनुजव्याप्रो विततेष्विह कर्मसु
वैशंपायन म्हणाले— श्रेष्ठ ऋग्वेदी ब्राह्मण पदपाठ व क्रमपाठाच्या विधीने ऋचांचे पठण करीत होते. विविध यज्ञकर्मांच्या विस्तारात मनुष्यव्याघ्र राजा दुष्यंताने ते पवित्र वैदिक मंत्र श्रद्धेने ऐकले.
Verse 38
यज्ञविद्याड्भविद्धिश्व यजुर्विद्धिश्चन शोभितम् । मधुरै: सामगीतैश्व ऋषिभिननियतव्रतै:
वैशंपायन म्हणाले— यज्ञविद्या व तिच्या अंगोपांगांत पारंगत यजुर्वेदी विद्वानांनी तो आश्रम शोभून दिसत होता. तसेच नियमव्रत पाळणारे ऋषी मधुर स्वरांत सामगान करीत होते; त्यामुळे त्या पवित्र स्थळाची शोभा अधिकच वाढत होती.
Verse 39
भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोदगतै: । यतात्मभि: सुनियतै: शुशुभे स तदाश्रम:
मग तो तो आश्रम अधिकच तेजस्वी झाला—आत्मसंयमी व कठोर नियम पाळणारे ऋषी भारुण्ड-सामाची गीते गात होते आणि अथर्वशिरस् परंपरेतील मंत्रोच्चार करीत होते. त्यांच्या व्रतनिष्ठ आचरणाने व वेदमय स्वरांनी तो आश्रम उजळून निघाला.
Verse 40
अथर्ववेदप्रवरा: पूगयज्ञियसामगा: । संहितामीरयन्ति सम पदक्रमयुतां तु ते,श्रेष्ठ अथर्ववेदीय विद्वान् तथा पूगयज्ञिय नामक सामके गायक सामवेदी महर्षि पद और क्रमसहित अपनी-अपनी संहिताका पाठ करते थे
त्यानंतर श्रेष्ठ अथर्ववेदी विद्वान आणि ‘पूगयज्ञिय’ नावाचे सामगायक सामवेदी महर्षी आपापल्या संहितांचे समस्वरात पठण करू लागले. पदपाठ व क्रमपाठासहित, मोजक्या व शुद्ध रीतीने ते वेदवाणीचा उच्चार करीत होते.
Verse 41
शब्दसंस्कारसंयुक्तिर््रुवद्धिश्चापरैर्द्धिजै: । नादितः स बभौ श्रीमान् ब्रह्मलोक इवापर:
इतर द्विजबालकही शब्द-संस्काराने संपन्न होते. स्थान, करण व प्रयत्न यांचे भान ठेवून ते स्थिर, शिस्तबद्ध उच्चाराने संस्कृत वाक्यांचे पठण करीत होते. त्यांच्या एकत्र नादाने तो श्रीमंत आश्रम सर्वत्र घुमू लागला आणि जणू दुसऱ्या ब्रह्मलोकाप्रमाणे शोभू लागला.
Verse 42
यज्ञसंस्तरविद्धिश्न क्रमशिक्षाविशारदै: । न्यायतत्त्वात्मविज्ञानसम्पन्नैवेंदपारगै:
यज्ञभूमीची मांडणी (संस्तरण) आणि क्रमशिक्षा यांत पारंगत, न्याय-तत्त्व व आत्मविद्येने संपन्न आणि वेदपारंगत विद्वानांनी त्या यज्ञाचे संस्तरण व संचालन केले.
Verse 43
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदै: । विशेषकार्यविद्धिश्न मोक्षधर्मपरायणै:
ते नानाविध वाक्यांचा समाहार व समवाय साधण्यात पारंगत होते, विशेष प्रसंगी काय करावे याचे ज्ञान ठेवत, आणि मोक्षधर्मात परायण होते.
Verse 44
स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमर्थज्ञतां गतै: । शब्दच्छन्दोनिरुक्तज्ै: कालज्ञानविशारदै:
ते स्थापना व आक्षेप यांच्या पद्धतींत प्रवीण, सिद्धान्त व परमर्थाचे ज्ञाते, शब्द-छंद-निरुक्त यांचे तज्ज्ञ आणि कालज्ञानात अत्यंत पारंगत होते.
Verse 45
द्रव्यकर्मगुणज्ैश्व॒ कार्यकारणवेदिभि: । पक्षिवानररुतज्जैक्ष व्यासग्रन्थसमाश्रितै:
ते द्रव्य, कर्म व गुण यांचे ज्ञाते होते, कार्य-कारणभाव जाणणारे होते, पक्षी व वानर यांच्या रुत (ध्वनी/संकेत) ओळखणारे होते, आणि व्यासांच्या ग्रंथांचा आश्रय घेणारे विद्वान होते.
Verse 46
नानाशाम्त्रेषु मुख्यैश्न शुश्राव स्वनमीरितम् । लोकायतिकमुख्यैश्न समनन््तादनुनादितम्
वैशंपायन म्हणाले—अनेक मुख्य शास्त्रांत त्याला आपलेच मत घोषित होताना ऐकू आले नाही; परंतु लोकायताच्या प्रमुख वादांत तेच मत सर्व दिशांनी, जणू अनंतपर्यंत, प्रतिध्वनित होत असल्याचे त्याला जाणवले।
Verse 47
यज्ञवेदीकी रचनाके ज्ञाता
तेथे-तेथे शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या नृपश्रेष्ठ दुष्यंताने आश्रमातील विविध स्थानी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना पाहिले—नियमपालनात स्थिर, संयमी, कठोर व्रतधारी आणि जप-होमात अखंड मग्न।
Verse 48
आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपति: । प्रयत्नोपहितानि सम दृष्टवा विस्मयमागमत्,वहाँ प्रयत्नपूर्वक तैयार किये हुए बहुत सुन्दर एवं विचित्र आसन देखकर राजाको बड़ा आश्चर्य हुआ
वैशंपायन म्हणाले—महीपतीने प्रयत्नपूर्वक सजवलेली सुंदर व विचित्र आसने नीट पाहून मोठा विस्मय मानला।
Verse 49
देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजै: । ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तम:,द्विजोंद्वारा की हुई देवालयोंकी पूजा-पद्धति देखकर नृपश्रेष्ठ दुष्यन्तने ऐसा समझा कि मैं ब्रह्मलोकमें आ पहुँचा हूँ
द्विजांनी देवालयांत केलेली पूजा-विधी पाहून त्या नृपश्रेष्ठाने असे मानले की जणू मी ब्रह्मलोकातच येऊन पोहोचलो आहे।
Verse 50
स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् | नातृप्यत् प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणैर्युतम्
वैशंपायन म्हणाले—तो श्रेष्ठ व शुभ आश्रम काश्यपवंशाच्या तपस्येने संरक्षित होता आणि तपोवनाच्या उत्तम गुणांनी युक्त होता. तो पाहत असता राजाचे मन तृप्त होत नव्हते।
Verse 51
स काश्यपस्यायतन महाव्रतै- वतं समन्तादृषिभिस्तपो धनै: । विवेश सामात्यपुरोहितो5रिहा विविक्तमत्यर्थमनोहरं शुभम्
वैशंपायन म्हणाले—काश्यपाशी संबंधित तो आश्रम महाव्रतधारी तपोधन ऋषींनी सर्व बाजूंनी वेढलेला होता. ते स्थान अत्यंत एकांत, अतिशय मनोहर व मंगलमय होते. शत्रुनाशक राजा दुष्यंत मंत्री व पुरोहितांसह त्या सीमेत प्रविष्ट झाला.
Verse 70
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने सप्ततितमो< ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील संभवपर्वात शकुंतलोपाख्यानाचा सत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The central dharma-saṅkaṭa concerns intergenerational duty and sovereignty: whether sons should accept personal loss (taking a parent’s old age) to preserve dynastic stability and fulfill filial obligation.
The chapter frames desire (kāma) as intrinsically non-satiating and portrays ethical restraint and duty-based succession as stabilizing forces for both personal integrity and political order.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and causal—establishing lineage legitimacy and illustrating how choices and transgressions generate long-term outcomes relevant to later Bhārata history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.