Adhyaya 192
द्रौपदी-वरण-प्रत्ययः — Intelligence Reports and the Kaurava Court’s Response
Upa-parva: Svayaṃvara–Hāstināpura Pratyāvṛtti (Draupadī-vivāha-prasaṅga)
Vaiśaṃpāyana narrates how royal agents report that Draupadī has been won by Arjuna and joined to the Pāṇḍavas. The kings, astonished, reassess earlier assumptions that Kuntī and her sons perished in the lac-house fire, and some openly censure Bhīṣma and Dhṛtarāṣṭra in connection with Purocana’s cruel stratagem. After the svayaṃvara concludes, the rulers depart. Duryodhana returns to Hāstināpura with his brothers, Aśvatthāman, Karṇa, and Kṛpa, subdued by the outcome; Duḥśāsana attributes the event to fate and notes that Arjuna’s identity was not recognized. Vidura informs the court that the Pāṇḍavas are safe, honored by Drupada, and supported by strong relations. Dhṛtarāṣṭra responds with outward satisfaction and orders abundant ornaments for Draupadī, while also revealing a preference for his own son based on misapprehension. Duryodhana and Karṇa then request a private audience (excluding Vidura) and argue that strengthening rivals is not true growth; they propose continuous efforts to diminish the Pāṇḍavas’ power so they do not ‘overwhelm’ the Kauravas with their allies.
Chapter Arc: धृष्टद्युम्न द्रौपदी-स्वयंवर के अद्भुत विजेता का रूप-वर्णन करता है—वह युवा, व्यायत, रक्तनेत्र, कृष्णाजिनधारी, देवतुल्य, जिसने कठिन धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर लक्ष्य को भूमि पर गिरा दिया। → राजाओं की सभा में असह्य क्रोध उठता है; द्रौपदी विजेता के पीछे प्रसन्न होकर चलती है, पर पराजित नरेशों का अपमान-बोध उन्हें आक्रमण को उकसाता है। उधर पाण्डव ब्राह्मण-वेष में कुटिया लौटते हैं; द्रौपदी भिक्षा-रूप अन्न स्वीकार कर वृद्धा (कुन्ती) को पहले परोसती है और फिर उन ‘नरप्रवीरों’ की सेवा करती है—गोपनीयता और मर्यादा का तनाव भीतर ही भीतर बढ़ता है। → द्रुपद के मन में पाण्डु के प्रति पुराना स्नेह जागता है और वह निश्चय करता है—‘यह मेरी पुत्री पाण्डु-पुत्रों की स्नुषा बने’; इसी लक्ष्य से वह पुरोहित को पाण्डवों के पास भेजता है। पुरोहित और युधिष्ठिर का संवाद आरम्भ होकर विवाह-नियति को औपचारिक दिशा देता है। → पुरोहित के आगमन से द्रुपद की मंशा स्पष्ट होती है: वह विजेता की पहचान, पाण्डवों की कुशल-क्षेम और द्रौपदी के भविष्य को धर्मसम्मत रीति से बाँधना चाहता है; युधिष्ठिर पक्ष भी संवाद के माध्यम से स्थिति को संयमित और विधिसंगत बनाने की ओर बढ़ता है। → द्रुपद का ‘मनोरथ’ पूर्ण होने की आशा व्यक्त होती है—पर यह मनोरथ किस रूप में सिद्ध होगा (द्रौपदी का विवाह किस प्रकार/किससे), इसका निर्णय अगले प्रसंग पर टिका रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अ-णक्राछ (वैवाहिकपर्व) द्विनवत्यधिकशततमो< ध्याय: धृष्टय्युम्नके द्वारा द्रोपदी तथा पाण्डवोंका हाल सुनकर राजा द्रपदका उनके पास पुरोहितको भेजना तथा पुरोहित और युधिष्ठिरकी बातचीत वैशम्पायन उवाच ततस्तथोक्तः परिद्ृष्टरूप: पित्रे शशंसाथ स राजपुत्र: । धृष्टद्युम्न: सोमकानां प्रबहों वृत्तं यथा येन हृता च कृष्णा
वैशंपायन म्हणाले—त्यानंतर तसे सांगितल्यावर विषय नीट समजून त्या राजपुत्राने आपल्या पित्याला सर्व वृत्तांत कळविला. सोमकांचा अधिपती धृष्टद्युम्नाने तेथे जे घडले आणि ज्याने कृष्णा (द्रौपदी)ला घेऊन गेला तो कोण—हे सर्व सविस्तर सांगितले, जेणेकरून राजा द्रुपद राजधर्म व धर्मानुसार योग्य निर्णय घेईल।
Verse 2
धृष्टह्ुम्न उवाच योडसौ युवा व्यायतलोहिताक्ष: कृष्णाजिनी देवसमानरूप: । यः कार्मुकाग्रयं कृतवानधिज्यं लक्ष्यंच यः पातितवान् पृथिव्याम्
धृष्टद्युम्न म्हणाला—महाराज! तो नवयुवक वीर—सुदृढ देहाचा, तांबूस-लाल नेत्रांचा, कृष्णमृगचर्म परिधान केलेला आणि देवासमान मनोहर—यानेच श्रेष्ठ धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून लक्ष्य भेदले व ते भूमीवर पाडले. तो कोणाच्याही गटात न मिसळता एकटाच वेगाने पुढे गेला. तेव्हा अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मण त्याला वेढून वारंवार त्याची स्तुती करू लागले. जसा सर्व देव व ऋषींनी सेवित वज्रधारी इंद्र दैत्यांच्या सैन्यातही निर्भय वावरतो, तसाच तो नवयुवक वीर राजांच्या मधून निःशंकपणे बाहेर पडला।
Verse 3
असज्जमानकश्षु ततस्तरस्वी वृतो द्विजाग्रयैरभिपूज्यमान: । चक्राम वज्रीव दिते: सुतेषु सर्वेश्व देवे ऋषिभिश्न जुष्ट:
धृष्टद्युम्न म्हणाला—मग तो पराक्रमी व वेगवान वीर कोणत्याही पक्षाशी आसक्त न होता, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी वेढलेला व त्यांच्या पूजेस पात्र ठरून पुढे चालू लागला. जसा सर्व देव व ऋषींनी सेवित वज्रधारी इंद्र दितीच्या पुत्रांमध्ये (दैत्यांमध्ये) निर्भय वावरतो, तसाच तो राजांच्या मधून निःसंकोचपणे गेला।
Verse 4
कृष्णा प्रगृह्माजिनमन्वयात् त॑ नागं॑ यथा नागवधू: प्रहृष्टा | अमृष्यमाणेषु नराधिपेषु क्रुद्धेषु वै तत्र समापतत्सु
त्या वेळी आनंदित कृष्णा (द्रौपदी) त्याचे मृगचर्म धरून, जशी हर्षित हथिनी आपल्या गजराजामागे चालते तशी, त्याच्या मागोमाग चालू लागली. हे पाहून तेथील नरेशांना सहन झाले नाही; क्रोधाने भरून ते सर्व बाजूंनी त्याच्यावर धावून आले।
Verse 5
ततो<5पर: पार्थिवसड्घमध्ये प्रवृद्धमारुज्य महीप्ररोहम् । प्रकालयन्नेव स पार्थिवौघान् क्रुद्धोइन्तक: प्राणभृतो यथैव
मग दुसरा एक वीर पृथ्वीवर उगवलेल्या प्रचंड वृक्षाला उपटून राजांच्या त्या गर्दीत उडी मारून शिरला. तो क्रोधाने पेटून नरेशांच्या समूहाला जणू तुडवू लागला—जसा कोपलेला अंतक (मृत्यू) प्राण्यांचा संहार करतो तसा।
Verse 6
तौ पार्थिवानां मिषतां नरेन्द्र कृष्णामुपादाय गतौ नराग्रयौ । विभ्राजमानाविव चन्द्रसूर्योी बाह्ां पुराद् भार्गवकर्मशालाम्
नरेन्द्र! सर्व राजे पाहत असतानाच ते दोघे नरश्रेष्ठ कृष्णा (द्रौपदी) हिला घेऊन निघाले. चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी होऊन ते नगराबाहेर भार्गवाच्या कर्मशाळेत—कुंभाराच्या घरी—गेले.
Verse 7
तत्रोपविष्टार्चिरिवानलस्य तेषां जनित्रीति मम प्रतर्क: । तथाविधैरेव नरप्रवीरै- रुपोपविष्टैस्त्रिभिरग्निकल्पै:
तेथे अग्निशिखेसारखी तेजस्विनी एक स्त्री बसलेली होती; माझा तर्क असा की तीच त्या वीरांची जननी असावी. तिच्या आजूबाजूला अग्नितुल्य तेज असलेले तसेच तीन श्रेष्ठ नरवीरही बसले होते.
Verse 8
तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादौ उक्ता च कृष्णा त्वभिवादयेति । स्थितां च तत्रैव निवेद्य कृष्णां भिक्षाप्रचाराय गता नराग्रया:
मग त्या दोघांनी मातेस चरणी वंदन केले आणि कृष्णाला म्हणाले—‘तूही प्रणाम कर.’ कृष्णा प्रणाम करून तिथेच उभी राहिली; तेव्हा त्यांनी तिला मातेकडे सोपवले आणि ते नरश्रेष्ठ भिक्षा आणायला निघून गेले.
Verse 9
तेषां तु भैक्ष॑ं प्रतिगृह्म कृष्णा दत्त्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा । तां चैव वृद्धां परिवेष्य तांश्व नरप्रवीरान् स्वयमप्यभुड्धक्त
ते परत आल्यावर त्यांच्या भिक्षेत मिळालेल्या अन्नाचा स्वीकार करून कृष्णेने विधिपूर्वक प्रथम देवांना बलि अर्पण केली, मग ब्राह्मणांना योग्य भाग दिला. नंतर त्या वृद्ध स्त्रीला व त्या नरवीरांना भोजन वाढून शेवटी उरलेले अन्न स्वतः खाल्ले.
Verse 10
सुप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव कृष्णा च तेषां चरणोपधाने । आसीत् पृथिव्यां शयनं च तेषां दर्भाजिनाग्रास्तरणोपपन्नम्
राजन्! भोजनानंतर ते सर्व झोपले. कृष्णा त्यांच्या पायांजवळ झोपली. त्यांची शय्या जमिनीवरच होती—खाली कुशाची चटई आणि वर मृगचर्म पसरलेले होते.
Verse 11
सोते समय वे वर्षाकालके मेघके समान गम्भीर गर्जना करते हुए आपसमें बड़ी विचित्र बातें करने लगे। वे पाँचों वीर जो बातें कह रहे थे, वे वैश्यों, शूद्रों तथा ब्राह्मणों-जैसी नहीं थीं
झोपेत असतानाच ते पाचही वीर वर्षाकाळच्या मेघांसारख्या गभीर गर्जनेसह परस्परांत विलक्षण गोष्टी बोलू लागले. त्यांच्या वाणीचा ढंग न वैश्य-शूद्रांच्या साध्या बोलण्यासारखा होता, न ब्राह्मणांच्या रीतीसारखा—त्यात असामान्य तेज, हेतू आणि वीरधर्माचा आवेश दिसत होता.
Verse 12
निःसंशयं क्षत्रियपुड्रवास्ते यथा हि युद्ध कथयन्ति राजन् । आशा हि नो व्यक्तमियं समृद्धा मुक्तान् हि पार्थाज्छूणुमो डग्निदाहात्
धृष्टद्युम्न म्हणाला—“राजन्! ते ज्या प्रकारे युद्धकथा सांगतात, त्यावरून निःसंशय ते क्षत्रियपुंगव आहेत. आम्ही ऐकले आहे की पृथा (कुंती)चे पुत्र पांडव लाक्षागृहाच्या दाहातून वाचले; म्हणून पांडवांशी नाते जोडण्याची आमच्या अंतःकरणातील इच्छा आता निश्चितच सफल होत आहे असे वाटते.”
Verse 13
ते नर्दमाना इव कालमेघा: कथा विचित्रा: कथयाम्बभूवु: | न वैश्यशूद्रौोपयिकी: कथास्ता न च द्विजानां कथयन्ति वीरा:
ते काळमेघांसारखे गर्जत परस्परांत विलक्षण कथा सांगू लागले. त्या कथा न वैश्य-शूद्रांना शोभणाऱ्या, न त्यांच्या बोलण्याची रीत साध्या ब्राह्मणांसारखी. ज्या प्रकारे त्यांनी बलपूर्वक धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली, ज्या प्रकारे कठीण लक्ष्य भेदून पाडले, आणि ज्या प्रकारे ते भाऊ परस्पर बोलतात—त्यावरून निश्चय होतो की पृथा (कुंती)चे पुत्र पार्थ ब्राह्मणवेषात लपून येथे फिरत आहेत.
Verse 14
ततः स राजा द्रुपद: प्रहृष्ट: पुरोहितं प्रेषयामास तेषाम् । विद्याम युष्मानिति भाषमाणो महात्मान: पाण्डुसुतास्तु कच्चित्
तेव्हा राजा द्रुपद अत्यंत आनंदित झाला आणि त्याने आपल्या पुरोहिताला त्यांच्या जवळ पाठवले. “मला तुमचा परिचय जाणून घ्यायचा आहे,” असे म्हणत त्याने विचारले, “तुम्ही महात्मा पांडूचे पुत्र आहात काय?”
Verse 15
गृहीतवाक्यो नृपते: पुरोधा गत्वा प्रशंभामभिधाय तेषाम् । वाक्यं समग्र नृपतेर्यथाव- दुवाच चानुक्रमविक्रमेण
राजाचे वचन स्वीकारून पुरोहित त्यांच्या जवळ गेला. त्याने प्रथम त्यांची प्रशंसा केली आणि मग राजाचे शब्द जसेच्या तसे, पूर्णपणे आणि योग्य क्रमाने, एकेक करून सांगू लागला.
Verse 16
विज्ञातुमिच्छत्यवनी श्वरो वः पाज्चालराजो वरदो वरार्हा: । लक्ष्यस्य वेद्धारमिमं हि दृष्टवा हर्षस्य नान्तं प्रतिपद्यते सः
दृष्टद्युम्न म्हणाला— पाञ्चालदेशाचा अवनीश्वर राजा द्रुपद, जो श्रेष्ठ वरास योग्य व वर देण्यास समर्थ आहे, तो तुमचा परिचय जाणून घेऊ इच्छितो. या वीराने लक्ष्यवेध केला हे पाहून तो हर्षाने भरून गेला आहे; त्या आनंदाची सीमा त्याला सापडत नाही.
Verse 17
आखूयात च ज्ञातिकुलानुपूर्वी पदं शिरस्सु द्विषतां कुरुध्वम् प्रह्नादयध्वं हृदयं ममेद॑ पाञ्चालराजस्य च सानुगस्य
तुम्ही आपली जात व कुलपरंपरा यथावत सांगावी; शत्रूंच्या मस्तकांवर पाऊल ठेवावे; आणि माझे तसेच अनुचरांसह पाञ्चालराजाचे हृदय आनंदित करावे.
Verse 18
पाण्डुहिं राजा द्रुपदस्य राज्ञ: प्रियः सखा चात्मसमो बभूव । तस्यैष कामो दुहिता ममेयं स््नुषां प्रदास्यामि हि कौरवाय
दृष्टद्युम्न म्हणाला— महाराज पांडू हे राजा द्रुपदांचे अत्यंत प्रिय सखा होते; तो त्यांना स्वतःसमान मानत असे. म्हणून द्रुपदाच्या हृदयात ही इच्छा होती— ‘मी माझी ही कन्या पांडुपुत्राला देईन आणि तिला कौरवकुलाची सून करीन.’
Verse 19
अयं हि कामो द्रुपदस्य राज्ञो हृदि स्थितो नित्यमनिन्दिताड़ा: । यदर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहु- र्धर्मेण विन्देत सुतां ममैताम्
दृष्टद्युम्न म्हणाला— हे अनिंद्यांगिनी! राजा द्रुपदाच्या हृदयात ही इच्छा सदैव वसलेली आहे की पृथु व दीर्घ भुजांचा अर्जुन धर्मपूर्वक माझ्या या कन्येला प्राप्त करो.
Verse 20
अशथोक्तवाक्यं हि पुरोहितं स्थितं ततो विनीतं समुदीक्ष्य राजा
पुरोहितांनी समोर उभे राहून निष्कपट व विनयशील वचन उच्चारले. तेव्हा राजा युधिष्ठिरांनी त्यांची नम्रता पाहून जवळ बसलेल्या भीमसेनाकडे पाहिले व आज्ञा केली— “यांना पाद्य व अर्घ्य अर्पण करा. हे महाराज द्रुपदांचे मान्य पुरोहित आहेत; म्हणून यांचा विशेष सत्कार करावा.”
Verse 21
समीपतो भीममिदं शशास प्रदीयतां पाद्यमर्घ्य तथास्मै । मान्य: पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञ- स्तस्मै प्रयोज्याभ्यधिका हि पूजा
तेव्हा युधिष्ठिराने जवळ बसलेल्या भीमसेनाला आज्ञा केली—“यांना पाद्य व अर्घ्य अर्पण कर. हे महाराज द्रुपदांचे मान्य पुरोहित आहेत; म्हणून यांचा विशेष सन्मान-सत्कार करणे योग्य आहे.”
Verse 22
भीमस्ततस्तत् कृतवान् नरेन्द्र तां चैव पूजां प्रतिगृहा हर्षात् सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तदा युधिष्ठिरो ब्राह्मणमित्युवाच
मग भीमसेनाने पाद्य-अर्घ्य अर्पण करून विधिपूर्वक पूजन केले. पुरोहितांनी ते पूजन आनंदाने स्वीकारून सुखाने आसनावर बसताच युधिष्ठिराने त्या ब्राह्मणदेवाला म्हटले—“जनमेजया! …”
Verse 23
पाज्चालराजेन सुता निसृष्टा स्वधर्मदृष्टेन यथा न कामात् । प्रदिष्टशुल्का द्रुपदेन राज्ञा सा तेन वीरेण तथानुवृत्ता
“ब्रह्मन्! पाञ्चालराज द्रुपदाने ही कन्या स्वेच्छेने दिलेली नाही; धर्मदृष्टीने लक्ष्यवेधाची अट घालून कन्यादान ठरविले होते. त्या वीराने तीच अट पूर्ण करून ही कन्या प्राप्त केली आहे, आणि तिनेही त्याचप्रमाणे त्याला स्वीकारले आहे.”
Verse 24
न तत्र वर्णेषु कृता विवक्षा न चापि शीले न कुले न गोत्रे ।।
“त्या घोषणेत ना वर्ण, ना शील, ना कुल, ना गोत्र—यांपैकी कशाचाही उल्लेख नव्हता. अट एवढीच होती की धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून लक्ष्यभेद करावा; तेव्हाच कन्यादान होईल.”
Verse 25
सेयं तथानेन महात्मनेह कृष्णा जिता पार्थिवसड्घमध्ये । नैवंगते सौमकिरद्य राजा संतापमर्हत्यसुखाय कर्तुम्
“अशा रीतीने राजांच्या सभेमध्ये या महात्मा वीराने कृष्णेला जिंकले आहे. आता गोष्ट अशी घडली असता, सोमकवंशी राजा द्रुपदाने केवळ दुःख वाढवणारा संताप करू नये; जाहीर अटीप्रमाणे हा परिणाम स्वीकारावा.”
Verse 26
कामश्न यो5सौ द्रुपदस्य राज्ञ: स चापि सम्पत्स्यति पार्थिवस्य । सम्प्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्या- मिमामहं ब्राह्मण साधु मन्ये
धृष्टद्युम्न म्हणाला— “ब्राह्मण! राजा द्रुपदाची जुनी अभिलाषा निश्चयच पूर्ण होईल आणि नृपाचे प्रयोजन सिद्ध होईल. रूप-गुणांनी प्रसिद्ध अशा या राजकन्येला प्राप्त करून हा विवाह सर्वथा योग्य व मंगलकारक आहे, असे मला वाटते.”
Verse 27
न तद् धनुर्मन्दबलेन शक्यं मौर्व्या समायोजयितुं तथा हि । न चाकृतास्त्रेण न हीनजेन लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम्
धृष्टद्युम्न म्हणाला— “ते महान धनुष्य दुर्बल पुरुषाला प्रत्यंचा चढविता येत नाही—हे खरे आहे. तसेच ज्याने अस्त्रविद्येचे पूर्ण शिक्षण घेतलेले नाही, किंवा जो नीच कुलाचा आहे, त्याला त्या प्रकारे लक्ष्य पाडणेही अशक्य आहे; त्यांच्यासाठी हे कृत्य असंभवच आहे.”
Verse 28
तस्मान्न तापं दुहितुर्निमित्तं पाञज्चालराजो<हति कर्तुमद्य । न चापि तत्पातनमन्यथेह कर्तु हि शक््यं भुवि मानवेन
“म्हणून पाञ्चालराजाने आज कन्येच्या कारणाने खेद करू नये. आणि या पृथ्वीवर त्या वीरावाचून दुसरा कोणताही मनुष्य ते लक्ष्य पाडू शकत नाही; अन्यथा ते शक्यच नाही.”
Verse 29
एवं ब्रुवत्येव युधिष्ठिरे तु पाञज्चालराजस्य समीपतोडन्य: । तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो निवेदयिष्यन्निह सिद्धमन्नम्
युधिष्ठिर असे बोलत असतानाच पाञ्चालराजाजवळून दुसरा एक पुरुष त्वरेने आला. तो बातमी देऊ लागला— “राजभवनात आपल्यासाठी भोजन सिद्ध झाले आहे.”
Verse 192
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि पुरोहितयुधिष्ठिरसंवादे द्विनवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत वैवाहिकपर्वनें पुरोहितयुधिष्ठिरविषयक एक सौ बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील वैवाहिकपर्वात पुरोहित-युधिष्ठिर संवादाचा एकशे बाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 193
कृतं हि तत् स्यात् सुकृतं ममेद॑ यशभश्न पुण्यं च हितं तदेतत् । “उनका यह कहना है कि यदि मेरा यह मनोरथ पूर्ण हो जाय
माझा हा मनोरथ पूर्ण झाला, तर तेच मी माझ्या सुकृत कर्मांचे खरे फळ मानीन. माझ्यासाठी तेच यश, तेच पुण्य आणि तेच खरे हित—धर्मानुकूल व मंगलमय।
Frequently Asked Questions
The court confronts the ethical tension between acknowledging the Pāṇḍavas’ legitimate success and alliance (a dharmic recognition) versus pursuing rival-containment through ongoing power-reduction strategies, raising questions about just governance and kinship duty.
The text juxtaposes daiva (contingency/fate) with pauruṣa (agency), showing how actors interpret outcomes to justify policy; it also implies that concealed wrongdoing (e.g., the lac-house plot) persists as reputational and political liability.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative-ethical linkage, clarifying how information, public posture, and private counsel shape the epic’s later escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.