Adhyaya 6

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः / वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात (ईश्वरगीतेत) पाचवा अध्याय। ईश्वर म्हणाले—हे ऋषींनो, सर्वांनी यथावत् ऐका; मी ईशाचे माहात्म्य सांगतो, जे वेदवेत्ते जाणतात।

Verse 2

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता / सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः

मीच सर्व लोकांचा एकमेव निर्माता, एकमेव रक्षक आणि एकमेव संहारकर्ता आहे; मी सनातन सर्वात्मा परमात्मा आहे।

Verse 3

सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् / मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः

मीच सर्व भूत-वस्तूंचा अंतर्यामी व पिता आहे. हे सर्व माझ्याच अंतरी, मध्यभागी व अंतःस्थित आहे; परंतु मी जड वस्तूप्रमाणे सर्वत्र विखुरलेला असा नव्हे।

Verse 4

भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् / ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया

हे विप्रहो! तुम्ही जे माझे अद्भुत स्वरूप पाहिले, ते माझ्या स्वभावाचे केवळ उपमान आहे; माझ्याच मायेद्वारे मी ते तुम्हांस दाखविले.

Verse 5

सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः / प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम

मी सर्व भावांच्या व सर्व जीवांच्या अंतरी समवस्थित आहे. मीच संपूर्ण जगताला क्रियेत प्रवृत्त करतो—हीच माझी क्रियाशक्ती आहे.

Verse 6

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च / सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्

ज्यायोगे हे सर्व विश्व चेष्टा करते व आपल्या स्वभावाचा अनुवर्तन करते, तो मीच—काल. कलात्मक अशा संपूर्ण जगताला मी प्रेरित करतो.

Verse 7

एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः / संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु

हे मुनिपुंगवांनो! माझ्या केवळ एका अंशाने मी हे संपूर्ण जग प्रकट करतो; आणि माझ्याच एक (अखंड) रूपाने त्याचा संहार करतो. म्हणून माझी अवस्था द्विविध—सृष्टी व संहार.

Verse 8

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः / क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ

मी आदि-मध्य-अंतापासून मुक्त आहे; मी मायातत्त्व प्रवर्तित करतो, आणि सृष्टीच्या आरंभी प्रधान व पुरुष—दोघांनाही क्षोभित करतो।

Verse 9

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् / महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते

त्या दोघांच्या परस्पर संयोगातून हे अखिल विश्व उत्पन्न होते; आणि महत् इत्यादी तत्त्वांच्या क्रमाने माझे दिव्य तेज विस्तारते।

Verse 10

यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः / हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः

जो सर्व जगताचा साक्षी आणि कालचक्राचा प्रवर्तक आहे—हिरण्यगर्भ व मार्तंड (सूर्य) सुद्धा—तोही माझ्या देहातूनच उत्पन्न झाला आहे।

Verse 11

तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् / दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः

त्याला त्याने आपले दिव्य ऐश्वर्य आणि सनातन ज्ञानयोग प्रदान केला; आणि कल्पाच्या आरंभी आत्मज असे चार वेद चार द्विज ऋषींना दिले।

Verse 12

स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः / दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्

तो देव ब्रह्मा माझ्या नियोगाने, माझ्या भावाने भावित होऊन, माझेच ते दिव्य ऐश्वर्य सदैव स्वतः धारण करतो।

Verse 13

स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् / भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः

माझ्या नियोगाने सर्वज्ञ स्वयम्भूच सर्व लोकांचा निर्माता होतो; चतुर्मुख रूप धारण करून तो निश्चयाने सृष्टीची निर्मिती करतो।

Verse 14

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः / ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्

जो नारायण अनंत, लोकांचा अव्यय कारण आहे—तो माझीच परम मूर्ती आहे; तोच सृष्टीचे पालन-पोषण करतो।

Verse 15

यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः / मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः

जो सर्वभूतांचा अंतकर्ता, काळस्वरूप प्रभु रुद्र आहे—तो माझ्या आज्ञेने सतत माझ्याच तनूचा संहार करील।

Verse 16

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि / पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः

अग्नी देवांसाठी हव्य वाहतो आणि पितरांसाठी कव्यही पोहोचवतो; तो पाकही करतो—पर तोही माझ्या शक्तीनेच प्रेरित आहे।

Verse 17

भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् / वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः

भुक्त अन्नादि जे दिवस-रात्र पचवितो, तो भगवंत वैश्वानर अग्नी ईश्वराच्या नियोगानेच कार्य करतो।

Verse 18

यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः / सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः

सर्व जलांचा उगम, देवांतील श्रेष्ठ वरुणसुद्धा केवळ परमेश्वर ईशाच्या आज्ञेनेच अखिल जगताला पुन्हा जीवन देऊ शकतो।

Verse 19

यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः / मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि

जो सर्व भूतांच्या अंतरी वास करतो आणि बाहेर देव प्रभञ्जन (वायू) रूपाने संचारतो, तो माझ्या आज्ञेनेच प्राण्यांची शरीरे धारण करतो।

Verse 20

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः / सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते

मनुष्यांना संजीवन देणारा आणि देवांसाठी अमृताचा खजिना असलेला सोमसुद्धा, असे म्हणतात, माझ्या नियमानुसार प्रेरित होऊनच वर्ततो।

Verse 21

यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा / सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः

जो आपल्या स्वप्रकाशाने सदैव अखिल जगत उजळतो, तोच सूर्यरूपाने वृष्टीचा विस्तार करतो; आणि स्वयंभू प्रभू शास्त्रप्रमाणानेच सर्व विधान करतो।

Verse 22

यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः / यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

अखिल जगताचा शासक, सर्व अमरांचा ईश्वर शक्र (इंद्र)सुद्धा—जो यजमानांना यज्ञफळ देतो—तोही माझ्या आज्ञेनेच वर्ततो।

Verse 23

यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह / यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः

जो या लोकी दुष्टांना दंड देतो व विधिनियमाने संयम राखतो, तोच देवदेवाच्या नियुक्तीने वैवस्वत यमदेव आहे।

Verse 24

यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः / सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा

जो सर्व धनाचा अधिपती व धन देणारा आहे—तो कुबेरही सदैव केवळ ईश्वराच्या नियुक्तीनेच कार्य करतो।

Verse 25

यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः / मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा

जो सर्व राक्षसांचा नाथ व तामसी जनांना कर्मफळ देणारा आहे—तो देव निरृतिही माझ्या नियुक्तीने सदैव कार्य करतो।

Verse 26

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः / ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया

वेताळ, गण व भूतांच्या समूहांचा स्वामी, भोगांचे फळ देणारा—तो भक्तांसाठी ईशान आहे; तरीही तो माझ्या आज्ञेनेच स्थित राहतो।

Verse 27

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः / रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

जो वामदेव—अंगिरसांचा शिष्य व रुद्रगणांचा अग्रणी—योगींचा नित्य रक्षक आहे, तोही माझ्या आज्ञेनुसारच वर्ततो।

Verse 28

यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः / विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल

जो सर्व जगताने पूज्य असूनही विघ्नकर्ता म्हणून वर्ततो—तो धर्मनेता विनायकही खरोखर माझ्या वचनानेच प्रवृत्त होतो।

Verse 29

यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः / स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः

जो ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ, देवसेनापती प्रभु—तोच स्कंद नित्य वर्ततो; स्वयंभू ब्रह्म्याने विधीनुसार नियुक्त व प्रेरित केलेला।

Verse 30

ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः / सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः

आणि प्रजांचे अधिपती मरीची इत्यादी महर्षी—ते परब्रह्माच्या आज्ञेनेच विविध लोकांची सृष्टी करतात।

Verse 31

या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् / पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्

जी श्री (लक्ष्मी) सर्व भूतांना विपुल समृद्धी देते—ती नारायणाची पत्नी माझ्या अनुग्रहानेच वर्तते।

Verse 32

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती / सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते

जी देवी सरस्वती विपुल वाणी देते—तीही ईश्वराच्या नियोगाने प्रेरित होऊन प्रवृत्त होते।

Verse 33

याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति / सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी

जी देवी सर्व प्राण्यांना—अत्यंत घोर असले तरी—नरकातून तारते, ती सावित्री देवी स्मरण होताच देवांच्या आज्ञेनुसार कार्य करते।

Verse 34

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी / यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा

पार्वती ही परमा देवी, ब्रह्मविद्या देणारी आहे। जिने विशेष रीतीने ध्यान केली जाते, तीही माझ्या वचनानुसारच वागते।

Verse 35

यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः / दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः

अनंत महिमेचा अनंत शेष—सर्व देवांचा प्रभू—जो आपल्या शिरावर लोकांना धारण करतो, तोही दैवी नियमानुसारच तसे करतो।

Verse 36

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः / पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः

जो अग्नी सदैव संवर्तक असून वडवा-रूपात स्थित राहून अखिल समुद्र पितो, तोही ईश्वराच्या आज्ञेनेच असे करतो।

Verse 37

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः / पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः

या जगात प्रसिद्ध तेजस्वी चौदा मनू जे सर्व प्रजांचे पालन करतात—तेही त्याच्याच नियोगाने तसे करतात।

Verse 38

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ / अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः

आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत तसेच अश्विन—आणि इतर सर्व देवताही—माझ्या शास्त्र-आज्ञेनेच प्रतिष्ठित व नियंत्रीत आहेत।

Verse 39

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः / यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः

गंधर्व, गरुड, ऋक्ष, सिद्ध, साध्य व चारण; तसेच यक्ष, राक्षस व पिशाच—हे सर्व स्वयंभूच्या शास्त्र-विधीनुसार आपापल्या स्थानात स्थित आहेत।

Verse 40

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः

कला, काष्ठा, निमेष, मुहूर्त, दिवस व रात्रि; तसेच ऋतु, पक्ष व मास—हे सर्व प्रजापतीच्या शास्त्र-विधीत स्थापित आहेत।

Verse 41

युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने / पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे

युग व मन्वंतर माझ्याच शासनात स्थित आहेत; तसेच परा व परार्ध इत्यादी, आणि काळाचे इतर सर्व भेदही त्या नियमाप्रमाणेच आहेत।

Verse 42

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च / नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः

चार प्रकारची सर्व भुते—स्थावर व चर—परमात्मा देवाच्या नियोगानेच आपापल्या मार्गाने वर्ततात व टिकून राहतात।

Verse 43

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् / ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः

स्वयंभूच्या आदेशाने सर्व पाताळे, सर्व भुवने आणि सर्व ब्रह्मांडे नियमबद्ध रीतीने अखंड चालू राहतात।

Verse 44

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया / प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः

माझ्या आज्ञेने असंख्य ब्रह्मांडे—पूर्वयुगांतीलही—प्रकट झाली असून ती सर्वत्र सृष्टीतील पदार्थसमूहांच्या प्रवाहांनी परिपूर्ण आहेत।

Verse 45

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः / वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः

ब्रह्मांडे त्यांच्या अंतर्गत घटकांसह उत्पन्न होतील, आणि ती सदैव परात्पर परमात्म्याची आज्ञा धारण करून पाळतील।

Verse 46

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते

पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन व बुद्धी—आणि भूतांचा आदिस्रोत आदिप्रकृती—हे सर्व माझ्या नियमानुसार कार्य करतात।

Verse 47

याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् / माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः

जी माया समस्त जगताची योनी आहे व सर्व देहधाऱ्यांना मोहविणारी आहे, ती नित्य विवर्तित होते; परंतु तीही ईश्वराच्या नियोगानेच।

Verse 48

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः / आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः

जो सर्व देहधारी जीवांत देवस्वरूप परम पुरुष म्हणून कथिला जातो, तोच आत्मा ईश्वराच्या नियोगाने नित्य वर्ततो।

Verse 49

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् / सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी

ज्या विद्येने मोहाचा कलिल दूर करून त्या परम पदाचे दर्शन होते, ती मुक्तिदायिनी विद्या देखील महेशाच्या नियोगाधीन आहे।

Verse 50

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् / मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्

इथे अधिक काय सांगू? हे संपूर्ण जग माझ्या शक्तिस्वरूप आहे; माझ्याच प्रेरणेने सर्व चालते आणि प्रलयकाळी माझ्यातच लीन होते।

Verse 51

अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः / परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

मीच भगवन् ईश आहे, मीच सनातन स्वयं-ज्योती आहे; मी परमात्मा, परब्रह्म—माझ्यावाचून अन्य काही नाही।

Verse 52

इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया / ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्

अशा रीतीने हे परम ज्ञान मी तुम्हाला सांगितले; ते जाणल्याने जीव जन्म-संसाराच्या बंधनातून मुक्त होतो।