Adhyaya 5
Rudra’s Cosmic Dance and the Recognition of Rudra–Nārāyaṇa Unity (Īśvara-gītā Continuation)
मागील अध्यायाचा शेवट स्पष्ट करून व्यास सांगतात की योगींचा परमेश्वर निर्मळ आकाशात दिव्य तांडव प्रकट करतो. ब्राह्मण ऋषींना विष्णूच्या उपस्थितीत ईशान/महादेवाचे दर्शन होते. स्तुतिपर वर्णनात रुद्र हा योगींनी अनुभवलेला शुद्ध प्रकाश, ब्रह्मांडात व्यापूनही त्यापलीकडे असलेले भयावह पण मोक्षदायी विश्वरूप, आणि अज्ञानजन्य भय नष्ट करणारा पशुपती—असा उलगडतो. मग ऋषी नारायणाला निर्दोष व ईश्वरतत्त्वाने अभिन्न ओळखून कृतार्थ होतात. पूज्य ऋषींची नामावली दिली जाते. ते ‘ॐ’ने प्रभूची स्तुती करून त्याला अंतरात्मा, हिरण्यगर्भ-ब्रह्म्याचा कारण, वेदांचा उगम व आधार, तसेच रुद्र, हरि, अग्नी, इंद्र, काळ व मृत्यू रूपाने प्रकट होणारा एकच तत्त्व घोषित करतात. प्रभू परात्पर रूप संहरून प्रकृतीत स्थित होतो. विस्मित पण तृप्त ऋषी शंकराची महिमा व नित्य स्वरूप याविषयी पुढील उपदेश मागतात—पुढील अध्यायाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) चतुर्थो ऽध्यायः व्यास उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् योगिनां परमेश्वरः / ननर्त परमं भावमैश्वरं संप्रदर्शयन्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील ईश्वरगीतांचा चतुर्थ अध्याय समाप्त झाला। व्यास म्हणाले—एवढे सांगून योगिनांचे परमेश्वर भगवान् परम ऐश्वर्यभाव प्रकट करीत दिव्य नृत्य करू लागले।
Verse 2
तं ते ददृशुरीशानं तेजसां परमं निधिम् / नृत्यमानं महादेवं विष्णुना गगने ऽमले
तेव्हा त्यांनी ईशान—महादेव, सर्व तेजांचा परम निधी—यांना निर्मळ आकाशात विष्णूसह नृत्य करताना पाहिले।
Verse 3
यं विदुर्योगतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः / तमीशं सर्वभूतानामाकशे ददृशुः किल
ज्यांना योगतत्त्वज्ञ, संयतमन योगी जाणतात—त्या सर्वभूताधिप ईशाला त्यांनी खरोखर आकाशात पाहिले।
Verse 4
यस्य मायामयं सर्वं येनेदं प्रेर्यते जगत् / नृत्यमानः स्वयं विप्रैर्विश्वेशः खलु दृश्यते
ज्याच्यासाठी हे सर्व माया-रूप आहे आणि ज्याने हे संपूर्ण जग प्रेरित होते—तोच विश्वेश्वर विप्र ऋषींना खरोखर स्वतः नृत्य करताना दिसतो।
Verse 5
यत् पादपङ्कजं स्मृत्वा पुरुषो ऽज्ञानजं भयम् / जहति नृत्यमानं तं भूतेशं ददृशुः किल
ज्यांच्या पादपंकजांचे स्मरण केले असता पुरुष अज्ञानजन्य भय टाकून देतो—त्या नृत्यमान भूतेश शिवाचे त्यांनी खरोखर दर्शन घेतले।
Verse 6
यं विनिद्रा जितश्वासाः शान्ता भक्तिसमन्विताः / ज्योतिर्मयं प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल
ज्याला निद्रारहित, श्वासजयी, शांत व भक्तियुक्त योगी ज्योतिर्मय रूपाने पाहतात—तोच खरोखर योगी म्हणून ओळखला जातो।
Verse 7
यो ऽज्ञानान्मोचयेत् क्षिप्रं प्रसन्नो भक्तवत्सलः / तमेव मोचकं रुद्रमाकाशे ददृशुः परम्
जो प्रसन्न होऊन भक्तवत्सलपणे त्वरेने अज्ञानातून मुक्त करतो—त्या परम मोचक रुद्राचे त्यांनी आकाशात दर्शन घेतले।
Verse 8
सहस्रशिरसं देवं सहस्रचरणाकृतिम् / सहस्रबाहुं जटिलं चन्द्रार्धकृतशेखरम्
मी त्या देवाधिदेवाचे ध्यान करतो—सहस्र शिरांचा, सहस्र चरणरूप, सहस्र बाहूंचा, जटाधारी आणि अर्धचंद्र मुकुटधारी।
Verse 9
वसानं चर्म वैयाघ्रं शूलासक्तमहाकरम् / दण्डपाणिं त्रयीनेत्रं सूर्यसोमाग्निलोचनम्
जो वाघचर्म परिधान करतात, शूलयुक्त महाकाय रूप धारण करतात, हातात दंड धारण करतात—त्रिनेत्र, ज्यांचे नेत्र सूर्य-सोम-अग्नी आहेत—त्यांचे मी ध्यान करतो।
Verse 10
ब्रह्माण्डं तेजसा स्वेन सर्वमावृत्य च स्थितम् / दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं सूर्यकोटिसमप्रभम्
स्वतःच्या तेजाने त्याने संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून आच्छादिले व तेथे स्थित झाला—दंष्ट्रांनी भयावह, अजिंक्य, आणि कोटी सूर्यांसमान प्रभायुक्त।
Verse 11
अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमभ्यन्तरं परम् / सृजन्तमनलज्वालं दहन्तमखिलं जगत् / नृत्यन्तं ददृशुर्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्
त्यांनी देव—ईश्वर, विश्वकर्मा—यांना पाहिले; जो अंडातही आहे आणि अंडाबाहेरही; जो परम, बाह्यही आणि अंतःही; जो अग्निज्वाला उत्पन्न करतो आणि अखिल जगत दग्ध करतो; आणि सर्वकर्मांचा स्वामी होऊन नृत्य करतो।
Verse 12
महादेवं महायोगं देवानामपि दैवतम् / पशूनां पतिमीशानं ज्योतिषां ज्योतिरव्ययम्
मी महादेवाला नमस्कार करतो—महायोगी, देवांचाही देव; ईशान, सर्व प्राण्यांचा स्वामी पशुपती; आणि ज्योतींची ज्योती, अविनाशी प्रकाश।
Verse 13
पिनाकिनं विशालाक्षं भेषजं भवरोगिणाम् / कालात्मानं कालकालं देवदेवं महेश्वरम्
मी महेश्वराला नमस्कार करतो—पिनाकधारी, विशालनेत्र; भव-रोगिणांस औषध; जो काळस्वरूप, काळाचाही काळ, आणि देवांचा देव आहे।
Verse 14
उमापतिं विरूपाक्षं योगानन्दमयं परम् / ज्ञानवैराग्यनिलयं ज्ञानयोगं सनातनम्
मी उमापती विरूपाक्षाची उपासना करतो—जो परम, योगानंदमय; ज्ञान व वैराग्याचे धाम; आणि सनातन ज्ञानयोगस्वरूप आहे।
Verse 15
शाश्वतैश्वर्यविभवं धर्माधारं दुरासदम् / महेन्द्रोपेन्द्रनमितं महर्षिगणवन्दितम्
ज्यांचे वैभव शाश्वत ऐश्वर्याचे प्रकटीकरण आहे, जे धर्माचा आधार व दुर्जेय आहेत; ज्यांना महेंद्र (इंद्र) व उपेंद्र (विष्णू) नमस्कार करतात, आणि महर्षिगण वंदन करतात।
Verse 16
आधारं सर्वशक्तीनां महायोगेश्वरेश्वरम् / योगिनां परमं ब्रह्म योगिनां योगवन्दितम् / योगिनां हृदि तिष्ठन्तं योगमायासमावृतम्
तो सर्व शक्तींचा आधार, महायोगींचाही ईश्वर व योग-ऐश्वर्याचा अधिपती आहे। योग्यांसाठी तोच परम ब्रह्म—योगानेच वंदित। योग्यांच्या हृदयात वसूनही तो आपल्या योगमायेनें आच्छादित राहतो।
Verse 17
क्षणेन जगतो योनिं नारायणमनामयम् / ईश्वरेणैकतापन्नमपश्यन् ब्रह्मवादिनः
क्षणातच ब्रह्मवक्ता ऋषींनी जगताची योनि, निरामय नारायण—ईश्वराशी तत्त्वतः एकरूप—असे पाहिले।
Verse 18
दृष्ट्वा तदैश्वरं रूपं रुद्रनारायणात्मकम् / कृतार्थं मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवादिनः
ते ईश्वररूप—जे रुद्र-नारायण एकात्म आहे—पाहून ब्रह्मवक्ता संत ऋषींनी आपल्या आत्म्याला कृतार्थ, जणू ध्येयसिद्ध, मानले।
Verse 19
सनत्कुमारः सनको भृगुश्च सनातनश्चैव सनन्दनश्च / रुद्रो ऽङ्गिरा वामदेवाथ शुक्रो महर्षिरत्रिः कपिलो मरीचिः
सनत्कुमार, सनक, भृगु, तसेच सनातन व सनन्दन; रुद्र, अङ्गिरा, वामदेव व शुक्र; महर्षि अत्रि, कपिल व मरीचि—हे पूज्य ऋषिगण आहेत।
Verse 20
दृष्ट्वाथ रुद्रं जगदीशितारं तं पद्मनाभाश्रितवामभागम् / ध्यात्वा हृदिस्थं प्रणिपत्य मूर्ध्ना बद्ध्वाञ्जलिं स्वेषु शिरःसु भूयः
मग जगताचा अधीश्वर रुद्र यांना पाहून—ज्यांच्या वामभागी पद्मनाभ (विष्णु) आश्रित होते—त्यांना हृदयस्थ मानून ध्यान केले; आणि मस्तक झुकवून प्रणाम करून, पुन्हा जोडलेले हात आपल्या शिरावर ठेवून वंदन केले।
Verse 21
ओङ्कारमुच्चार्य विलोक्य देवम् अन्तःशरीरे निहितं गुहायाम् / समस्तुवन् ब्रह्ममयैर्वचोभिर् आनन्दपूर्णायतमानसास्ते
ॐकार उच्चारून, अंतःशरीरातील हृदय-गुहेत निहित देवाचे दर्शन घेऊन, त्यांनी ब्रह्ममय वचने करून स्तुती केली; आणि त्यांची मने आनंदाने परिपूर्ण होऊन विस्तारली।
Verse 22
मुनय ऊचुः त्वामेकमीशं पुरुषं पुराणं प्राणेश्वरं रुद्रमनन्तयोगम् / नमाम सर्वे हृदि सन्निविष्टं प्रचेतसं ब्रह्ममयं पवित्रम्
मुनी म्हणाले—आपणच एकमेव ईश्वर, आदिपुरुष, प्राणांचे स्वामी, अनंत योगयुक्त रुद्र आहात। आम्ही सर्व हृदयात निवास करणाऱ्या त्या पवित्र ब्रह्ममय चेतनेला नमस्कार करतो।
Verse 23
त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्मयोनिं दान्ताः शान्ता विमलं रुक्मवर्णम् / ध्यात्वात्मस्थमचलं स्वे शरीरे कविं परेभ्यः परमं तत्परं च
दमित व शांत मुनी तुम्हाला ब्रह्मयोनि, निर्मळ, सुवर्णवर्ण असे पाहतात। आपल्या देहात अचल आत्मस्थ रूपाने ध्यान करून, ते तुम्हाला सर्वांपेक्षा परे परम, कवि-द्रष्टा आणि परम ध्येयस्वरूप जाणतात।
Verse 24
त्वत्तः प्रसूता जगतः प्रसूतिः सर्वात्मभूस्त्वं परमाणुभूतः / अणोरणीयान् महतो महीयां- स्त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः
आपल्यापासूनच जगताची उत्पत्तीचीही उत्पत्ती होते; आपण सर्वात्मा आहात आणि परमाणूतही वास करता. अणूपेक्षा सूक्ष्म आणि महतापेक्षा महान—संत म्हणतात, सर्व काही आपणच आहात।
Verse 25
हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मा त्वत्तो ऽधिजातः पुरुषः पुराणः / संजायमानो भवता विसृष्टो यथाविधानं सकलं ससर्ज
हिरण्यगर्भ—जगाचा अंतरात्मा—तुमच्यापासूनच उत्पन्न झाला तो आदिपुरुष। तुमच्या प्रेरणेने प्रकट होऊन त्याने विधिनुसार सर्व सृष्टीची रचना केली।
Verse 26
त्वत्तो वेदाः सकलाः संप्रसूता- स्त्वय्येवान्ते संस्थितिं ते लभन्ते / पश्यामस्त्वां जगतो हेतुभूतं नृत्यन्तं स्वे हृदये सन्निविष्टम्
तुमच्यापासूनच सर्व वेद प्रकट होतात आणि शेवटी तुमच्यातच ते निवास पावतात। आम्ही तुम्हाला जगताचे कारणरूप पाहतो—नृत्य करणारे, तरीही आमच्या हृदयात स्थित।
Verse 27
त्वयैवेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रं मायावी त्वं जगतामेकनाथः / नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्ना योगात्मानं चित्पतिं दिव्यनृत्यम्
तुमच्यामुळेच हे ब्रह्मचक्र फिरते. मायाधारी तुम्हीच सर्व लोकांचे एकनाथ आहात. शरणागत होऊन आम्ही तुम्हाला नमस्कार करतो—योगस्वरूप, चित्पती, दिव्य नर्तक।
Verse 28
पश्यामस्त्वां परमाकाशमध्ये नृत्यन्तं ते महिमानं स्मरामः / सर्वात्मानं बहुधा सन्निविष्टं ब्रह्मानन्दमनुभूयानुभूय
आम्ही तुम्हाला परमाकाशात पाहतो; तिथे तुमची महिमा नृत्य करत असल्यासारखी भासते—आम्ही ती वारंवार स्मरतो. तुम्ही सर्वात्मा, अनेक प्रकारे सर्वांत स्थित; आम्ही पुन्हा पुन्हा ब्रह्मानंद अनुभवतो.
Verse 29
ओङ्कारस्ते वाचको मुक्तिबीजं त्वमक्षरं प्रकृतौ गूढरूपम् / तत्त्वां सत्यं प्रवदन्तीह सन्तः स्वयंप्रभं भवतो यत्प्रकाशम्
ॐकार हा तुमचा वाचक, मुक्तीचे बीज आहे. तुम्ही अक्षर आहात, प्रकृतीत गूढरूपे स्थित. इथे संत तुम्हालाच सत्य म्हणतात—स्वयंप्रभ, ज्याच्या प्रकाशाने सर्व प्रकाशित होते.
Verse 30
स्तुवन्ति त्वां सततं सर्ववेदा नमन्ति त्वामृषयः क्षीणदोषाः / शान्तात्मानः सत्यसंधा वरिष्ठं विशन्ति त्वां यतयो ब्रह्मनिष्ठाः
सर्व वेद सतत तुझी स्तुती करितात; दोषक्षय पावलेले ऋषी तुला नमस्कार करितात। शांतचित्त, सत्यसंकल्प, ब्रह्मनिष्ठ यती—हे वरिष्ठ—तुझ्यातच प्रवेश करितात।
Verse 31
एको वेदो बहुशाखो ह्यनन्तस् त्वामेवैकं बोधयत्येकरूपम् / वेद्यं त्वां शरणं ये प्रपन्ना- स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
वेद एकच आहे, जरी त्याच्या अनंत शाखा असल्या तरी; तो एकरूप परम तत्त्व म्हणून केवळ तुलाच बोध करतो। जे तुला वेद्य मानून तुझ्या शरण येतात, त्यांनाच शाश्वत शांती—इतरांना नाही।
Verse 32
भवानीशो ऽनादिमांस्तेजोराशिर् ब्रह्मा विश्वं परमेष्ठी वरिष्ठः / स्वात्मानन्दमनुभूयाधिशेते स्वयं ज्योतिरचलो नित्यमुक्तः
तो भवानीचा ईश्वर (शिव)—अनादी, तेजोराशी; तोच ब्रह्मा, तोच विश्व, परमेष्ठी व सर्वोत्तम। स्वात्मानंदाचा अनुभव घेऊन तो स्वतःमध्येच अधिष्ठित—स्वयंप्रकाश, अचल आणि नित्य मुक्त।
Verse 33
एको रुद्रस्त्वं करोषीह विश्वं त्वं पालयस्यखिलं विश्वरूपः / त्वामेवान्ते निलयं विन्दतीदं नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्नाः
तूच एक रुद्र आहेस; येथे तू विश्व निर्माण करतोस आणि विश्वरूप होऊन अखिल जगाचे पालन करतोस। शेवटी हे जग तुझ्यातच आश्रय पावते। आम्ही तुला नमस्कार करतो—आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत।
Verse 34
त्वामेकमाहुः कविमेकरुद्रं प्राणं बृहन्तं हरिमग्निमीशम् / इन्द्रं मृत्युमनिलं चेकितानं धातारमादित्यमनेकरूपम्
तुलाच एक कवी, एक रुद्र म्हणतात; तूच प्राण, बृहद्, हरि, अग्नी आणि ईश्वर आहेस। तूच इंद्र, मृत्यु आणि अनिल; सर्वज्ञ चेतना; धाता आणि आदित्य—अनेक रूपांनी प्रकटणारा तो एकच।
Verse 35
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् / त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषोत्तमो ऽसि
तू अक्षर, परम व जाणण्यास योग्य आहेस; तूच या समस्त विश्वाचा परम आश्रय व अंतिम निधान आहेस. तू अव्यय, शाश्वत धर्माचा रक्षक आहेस; तू सनातन—खरोखर तू पुरुषोत्तम आहेस.
Verse 36
त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव रुद्रो भगवानधीशः / त्वं विश्वनाभिः प्रकृतिः प्रतिष्ठा सर्वेश्वरस्त्वं परमेश्वरो ऽसि
तूच विष्णू आहेस, तूच चतुर्मुख ब्रह्मा आहेस; तूच रुद्र—भगवान्, अधीश्वर आहेस. तू विश्वनाभी, प्रकृतीची प्रतिष्ठा व आधार आहेस; तू सर्वेश्वर—निश्चय तू परमेश्वर आहेस.
Verse 37
त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराण- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / चिन्मात्रमव्यक्तमचिन्त्यरूपं खं ब्रह्म शून्यं प्रकृतिं निर्गुणं च
तुलाच एकमेव पुराण पुरुष म्हणतात—सूर्यासारखा तेजस्वी, अज्ञानतमाच्या पलीकडे. तू चैतन्यमात्र; अव्यक्त, अचिंत्यरूप. तुला ‘आकाश’, ‘ब्रह्म’, ‘शून्य’, ‘प्रकृती’ आणि ‘निर्गुण’ असेही म्हणतात.
Verse 38
यदन्तरा सर्वमिदं विभाति यदव्ययं निर्मलमेकरूपम् / किमप्यचिन्त्यं तव रूपमेतत् तदन्तरा यत्प्रतिभाति तत्त्वम्
ज्याच्या अंतःस्थानी हे सर्व जग प्रकाशित होते—जो अव्यय, निर्मळ व एकरूप आहे—तेच तुझे रूप, खरोखर अचिंत्य. त्याव्यतिरिक्त कोणतेही तत्त्व सत्यरूपाने प्रकाशित होत नाही.
Verse 39
योगेश्वरं रुद्रमनन्तशक्तिं परायणं ब्रह्मतनुं पवित्रम् / नमाम सर्वे शरणार्थिनस्त्वां प्रसीद भूताधिपते महेश
आम्ही योगेश्वर रुद्राला—अनंतशक्तिमान, परम शरण, ब्रह्मतनु व पवित्र—नमस्कार करतो. आम्ही सर्व शरणार्थी होऊन तुला वंदन करतो; प्रसन्न हो, हे महेश, भूताधिपते.
Verse 40
त्वत्पादपद्मस्मरणादशेष- संसारबीजं विलयं प्रयाति / मनो नियम्य प्रणिधाय कायं प्रसादयामो वयमेकमीशम्
तुमच्या पद्मचरणांच्या स्मरणाने संसारबंधनाचे सर्व बीज नष्ट होते। मन संयमून देह स्थिर करून, भक्तिभावाने आम्ही एकमेव ईश्वरास प्रसन्न करीत आहोत।
Verse 41
नमो भवायास्तु भवोद्भवाय कालाय सर्वाय हराय तुभ्यम् / नमो ऽस्तु रुद्राय कपर्दिने ते नमो ऽग्नये देव नमः शिवाय
भवस्वरूप तुला नमस्कार; भूतांचा उद्गम असणाऱ्या तुला नमस्कार; काळस्वरूप, सर्वस्वरूप व हरस्वरूप तुला नमस्कार। हे कपर्दी रुद्रा, तुला नमस्कार; हे देव अग्ने, नमस्कार—पुन्हा पुन्हा शिवाला नमस्कार।
Verse 42
ततः स भगवान् देवः कपर्दी वृषवाहनः / संहृत्य परमं रूपं प्रकृतिस्थो ऽभवद् भवः
मग तो तो भगवान देव—कपर्दी, वृषवाहन—आपले परम रूप संहृत करून प्रकृतीत स्थित झाले; आणि भव (शिव) स्वाभाविक, अंतर्व्यापी अवस्थेत राहिले।
Verse 43
ते भवं भूतभव्येशं पूर्ववत् समवस्थितम् / दृष्ट्वा नारायणं देवं विस्मिता वाक्यमब्रुवन्
भूत-भविष्याचा ईश भव पूर्ववत् स्थित आहे असे पाहून, नारायण देवाला भवस्वरूपात पाहून ते विस्मित होऊन असे बोलले।
Verse 44
भगवन् भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन / दृष्ट्वा ते परमं रूपं निर्वृताः स्म सनातन
हे भगवन्! भूत-भविष्याचा ईश, ज्याचे शासन गो-वृषचिन्हांनी अंकित आहे—हे सनातन! तुझे परम रूप पाहून आम्ही पूर्ण तृप्त व कृतार्थ झालो आहोत।
Verse 45
भवत्प्रसादादमले परस्मिन् परमेश्वरे / अस्माकं जायते भक्तिस्त्वय्येवाव्यभिचारिणी
तुमच्या कृपेने, हे निर्मळ परमेश्वर, आमच्यात केवळ तुझ्याच ठायी अव्यभिचारिणी, अढळ भक्ती उत्पन्न होते।
Verse 46
इदानीं श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं तव शङ्कर / भूयो ऽपि तव यन्नित्यं याथात्म्यं परमेष्ठिनः
आता आम्हाला तुझे माहात्म्य ऐकायचे आहे, हे शंकर; आणि पुन्हा तुझे नित्य यथार्थ स्वरूप—परमेष्ठिनाचे सत्य—ऐकायचे आहे।
Verse 47
स तेषां वाक्यमाकर्ण्य योगिनां योगसिद्धिदः / प्राहः गम्भीरया वाचा समालोक्य च माधवम्
त्या योगींचे वचन ऐकून, योगसिद्धी देणारे प्रभू गंभीर वाणीने बोलले, आणि सर्वांनी माधवाकडे दृष्टि केली।
Frequently Asked Questions
It frames true yogins as wakeful, breath-mastering, tranquil, and devoted; through inner concentration and remembrance of the Lord’s lotus-feet, ignorance-born fear and the seed of bondage are dissolved, culminating in realization of the self-luminous Brahman as the inner Self.
The sages praise the Lord as pure Consciousness abiding in the heart-cave as the inner Self (antaryāmin); realization is described as entering into the Supreme, indicating a Vedāntic identity/grounding of the self in Brahman while retaining devotional surrender as the means of purification and approach.