Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः / यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तर-विभागात, ईश्वरगीतेत सहावा अध्याय (आरंभ होतो)। ईश्वर म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो, परमेष्ठीचा प्रभाव ऐका; ज्याला जाणून पुरुष मुक्त होतो आणि पुन्हा संसारात पडत नाही।

Verse 2

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम

परात्पर ते ब्रह्म शाश्वत, निष्कल व ध्रुव आहे; नित्य आनंदस्वरूप, निर्विकल्प। तेच माझे परम धाम आहे।

Verse 3

अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः

ब्रह्मविदांसाठी मी ब्रह्मा आहे—स्वयंभू, विश्वतोमुख। मीच देव, मायाधिपती; पुरातन हरि, अव्यय।

Verse 4

योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा / आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः

योग्यांमध्ये मी शंभू आहे; स्त्रियांमध्ये गिरिराजकन्या देवी। आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे; आणि वसूंमध्ये मी पावक (अग्नी) आहे।

Verse 5

रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् / ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्

रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे; उडणाऱ्यांमध्ये मी गरुड आहे। गजेन्द्रांमध्ये मी ऐरावत आहे; आणि शस्त्रधाऱ्यांमध्ये मी राम आहे।

Verse 6

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः / शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्

ऋषींमध्ये मी वसिष्ठ आहे, देवांमध्ये शतक्रतु (इंद्र) आहे. शिल्पींमध्ये मी विश्वकर्मा आहे आणि अमरद्वेष्ट्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे.

Verse 7

मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः / वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः

मुनींमध्ये मी व्यास आहे, गणांमध्ये मी विनायक आहे. वीरांमध्ये मी वीरभद्र आहे आणि सिद्धांमध्ये मी मुनि कपिल आहे.

Verse 8

पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः / वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्

पर्वतांमध्ये मी मेरू आहे, नक्षत्रांमध्ये मी चंद्र आहे. प्रहरणांमध्ये मी वज्र आहे आणि व्रतांमध्ये मी सत्य आहे.

Verse 9

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः / आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः

भोगींमध्ये (नागांमध्ये) मी देव अनंत आहे, सेनानींमध्ये मी पावकी (अग्नी) आहे. आश्रमांमध्ये मी गार्हस्थ्य आहे आणि ईश्वरांमध्ये मी महेश्वर आहे.

Verse 10

महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् / कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः

कल्पांमध्ये मी महाकल्प आहे, युगांमध्ये मी कृत (सत्य) युग आहे. सर्व यक्षांमध्ये मी कुबेर आहे आणि गणेशांच्या गणांमध्ये मी वीरक आहे.

Verse 11

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् / वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्

प्रजापतींमध्ये मी दक्ष आहे, सर्व राक्षसांमध्ये मी निरृति आहे। बलवानांमध्ये मी वायू आहे आणि द्वीपांमध्ये मी पुष्कर आहे।

Verse 12

मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च / वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्

मृगेंद्रांमध्ये मी सिंह आहे, यंत्र-उपकरणांमध्ये मी धनुष्य आहे। वेदांमध्ये मी सामवेद आहे आणि यजुष्-मंत्रांमध्ये मी शतरुद्रीय आहे।

Verse 13

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् / सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु

सर्व जपनीय मंत्रांमध्ये मी सावित्री (गायत्री) आहे, गुह्य मंत्रांमध्ये मी प्रणव (ॐ) आहे। सूक्तांमध्ये मी पौरुष सूक्त आहे आणि सामगानांमध्ये मी ज्येष्ठ-साम आहे।

Verse 14

सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् / ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्

सर्व वेदार्थ जाणणाऱ्यांमध्ये मी स्वायंभुव मनू आहे। देशांमध्ये मी ब्रह्मावर्त आहे आणि तीर्थक्षेत्रांमध्ये मी अविमुक्तक आहे।

Verse 15

विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् / भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च

विद्यांमध्ये मी आत्मविद्या आहे, ज्ञानांमध्ये मी परम ऐश्वर (ईश्वरतत्त्व) ज्ञान आहे। भूतांमध्ये मी व्योम (आकाश) आहे आणि सत्त्वांमध्ये मी मृत्यूच आहे।

Verse 16

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् / गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः

बंधनांमध्ये मीच माया आहे; गणना व नियमन करणाऱ्यांमध्ये मी काळ आहे। सर्व गतींमध्ये मीच मोक्ष आहे; आणि परम तत्त्वांमध्ये मी परमेश्वर आहे।

Verse 17

यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् / तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्

या लोकी जे काही श्रेष्ठ सत्त्व, तेज व बलाने युक्त आहे—ते सर्व माझ्या दिव्य तेजाचे विस्तीर्ण प्राकट्य आहे, असे जाणावे।

Verse 18

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः / तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः

संसारचक्रात वावरणाऱ्या सर्व आत्मा ‘पशु’ असे सांगितले आहेत। त्यांचा स्वामी मी देव आहे; ज्ञानी मला ‘पशुपती’ म्हणून स्मरतात।

Verse 19

मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया / मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः

मी माझ्या लीलेने या पशुसदृश जीवांना मायेच्या पाशाने बांधतो; आणि वेदवेत्ते सांगतात की त्या बांधलेल्या पशूंचा मोचक मीच आहे।

Verse 20

मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते / मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्

मायेच्या पाशाने बांधलेल्यांचा माझ्यावाचून दुसरा मोचक नाही—मीच परमात्मा, सर्व भूतांचा अव्यय अधिपती आहे।

Verse 21

चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति / एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः

चोवीस तत्त्वे, तसेच माया, कर्म व गुण—हे सर्व पशुपती ईश्वराच्या अधीन जीव (पशु) यास बांधणारे पाश आहेत; हेच क्लेशरूप होऊन पशुबन्धन घडवितात.

Verse 22

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः / एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे

मन, बुद्धी व अहंकार; तसेच आकाश, वायू, अग्नी, जल व पृथ्वी—या आठ प्रकृती सांगितल्या आहेत; आणि इतर तत्त्वे ही त्यांचे विकार (परिणाम) होत.

Verse 23

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् / पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता

कान, त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ व नाक—या पाच ज्ञानेन्द्रिये. गुदा व उपस्थ, हात व पाय, आणि वाणी—अशी दहा इन्द्रिये मानली आहेत.

Verse 24

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च / त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु

शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध—हीही तत्त्वे आहेत. अशा रीतीने प्रकृतिजन्य ही तेवीस तत्त्वे सांगितली आहेत.

Verse 25

चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् / अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्

गुणलक्षणयुक्त अव्यक्त प्रधान हेच चोवीसावे तत्त्व आहे. त्याला आदि, मध्य, अंत नाही; तेच जगताचे परम कारण आहे.

Verse 26

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् / साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः

सत्त्व, रज आणि तम—हे त्रिगुण सांगितले आहेत. जेव्हा हे समत्वात स्थिर असतात, तेव्हा ती अवस्था ‘अव्यक्त’ होय; ज्ञानी तिलाच आद्य प्रकृती मानतात.

Verse 27

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् / गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः

सत्त्व हे ज्ञानस्वरूप, तम हे अज्ञान, आणि रज हे मिश्र अवस्था असे सांगितले आहे. गुणांच्या असमान प्राबल्यामुळेच बुद्धीतील वैषम्य निर्माण होते, असे ज्ञानी कवी जाणतात.

Verse 28

धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ / मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये

धर्म आणि अधर्म—हे दोन पाश बंधन म्हणून सांगितले आहेत. कर्मे जेव्हा माझ्या, ईश्वराच्या, चरणी अर्पण होतात, तेव्हा ती कोणासाठी बंधनकारक, तर कोणासाठी मुक्तीचे साधन ठरतात.

Verse 29

अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् / क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्

अविद्या, अस्मिता (अहंभाव), राग, द्वेष आणि अभिनिवेश (जीवनासक्ती)—हे पाच ‘क्लेश’ म्हणून सांगितले आहेत; हे अचल पाश असून आत्म्याला बांधून ठेवतात.

Verse 30

एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते / मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति

या पाशांचे कारण ‘माया’ असे सांगितले आहे. ती अव्यक्त मूलप्रकृती माझी शक्ती आहे आणि ती माझ्यातच स्थित आहे.

Verse 31

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च / विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः

तोच मूलप्रकृती, तोच प्रधान आणि तोच पुरुषही आहे. महत् इत्यादी सर्व विकार हे त्याचेच रूपपरिणाम; तो देवांचा देव, सनातन ईश्वर आहे.

Verse 32

स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव / स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्

तोच बंधन आहे आणि तोच बंधनकर्ता देखील. तोच पाश आहे आणि तोच पशु (बद्ध जीव)ही. तो सर्व जाणतो, पण त्याचा जाणणारा कोणी नाही; म्हणून ज्ञानी त्याला अग्र्य, पुरातन पुरुष म्हणतात.