Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः / नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त. सूत म्हणाले—जप्येश्वराच्या समीप आणखी एक श्रेष्ठ तीर्थ आहे; त्याचे नाव ‘पञ्चनद’—अतिपवित्र व सर्व पापांचा नाश करणारे.

Verse 2

त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

तेथे तीन रात्री उपवास करून महेश्वराची पूजा केल्यास, ज्याचे अंतःकरण सर्व पापांपासून शुद्ध होते, तो रुद्रलोकी सन्मानित होतो।

Verse 3

अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः / महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्

आणखी एक—अमित तेजस्वी शंकराचे एक श्रेष्ठ तीर्थ आहे, ज्यास ‘महाभैरव’ असे म्हणतात; ते महापातकांचाही नाश करणारे आहे।

Verse 4

तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी / सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा

तीर्थांमध्ये वितस्ता हे परम तीर्थ, आणि नद्यांमध्ये ती सर्वोच्च आहे। ती पुण्यदायिनी, सर्व पाप हरिणारी—गिरींद्र (हिमालय) यांची कन्या, स्वयंपूर्ण प्रकट आहे।

Verse 5

तीर्थं पञ्चतपं नाम शंभोरमिततेजसः / यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थं पूजितो भवः

अमित तेजस्वी शंभूचे ‘पंचतप’ नावाचे तीर्थ आहे; तेथे देवाधिदेव विष्णूंनी चक्रप्राप्तीसाठी भव (शिव) यांची पूजा केली।

Verse 6

पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम् / मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते

तेथे पिंडदानादि कर्म परलोकात अनंत फल देतात. जो नियमाने तेथे मरण पावतो, तो ब्रह्मलोकीही सन्मानित होतो.

Verse 7

कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम् / यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः

‘कायावरोहण’ नावाचे महादेवांचे शुभ धाम आहे; तेथे मुनींनी माहेश्वर धर्माचार प्रवर्तित व स्थापित केले.

Verse 8

श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः / परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति

जो श्राद्ध, दान, तप, होम, उपवास आणि अक्षय पुण्य यांत स्थित राहून प्राणत्याग करतो, तो रुद्रलोकी जातो.

Verse 9

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम् / तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणांल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्

आणखी एक श्रेष्ठ तीर्थ ‘कन्यातीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तेथे जाऊन जो प्राणत्याग करतो, तो शाश्वत लोक प्राप्त करतो.

Verse 10

जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः / तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गोसहस्रफलं लभेत्

अक्लिष्टकर्मा जामदग्न्य रामाच्या त्या शुभ श्रेष्ठ तीर्थात स्नान केल्यास सहस्र गोदानाइतके पुण्य प्राप्त होते।

Verse 11

महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्

‘महाकाल’ म्हणून ख्यात, त्रैलोक्यात प्रसिद्ध त्या तीर्थात जाऊन जो प्राणत्याग करतो, तो गणपतीचे पद—गाणपत्य अवस्था प्राप्त करतो।

Verse 12

गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् / तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः

गुह्याहूनही अधिक गुह्य असे ‘नकुलीश्वर’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे; तेथे श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वर साक्षात् सन्निहित असतात।

Verse 13

हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने / देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः

हिमालयाच्या रम्य शिखरावर, शोभायमान गंगाद्वारी, देवीसह महादेव नित्य विराजमान असून शिष्यांनी वेढलेले असतात।

Verse 14

तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् / सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्

तेथे स्नान करून वृषध्वज महादेवाची पूजा केल्यास सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते; आणि तेथेच मृत्यू आल्यास त्यांचे तत्त्वज्ञान प्राप्त होते।

Verse 15

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् / भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्

देवदेव महेश्वराचे आणखी एक परम पुण्य व शुभ स्थान आहे. ते ‘भीमेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथे गेल्यावर मनुष्य पातकातून मुक्त होतो.

Verse 16

तथान्यच्चण्डवेगायाः संभेदः पापनाशनः / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया

तसेच चण्डवेगा नदीचा आणखी एक संगम पापनाशक आहे. तेथे स्नान करून व जल प्राशन करून मनुष्य ब्रह्महत्येच्या पापातूनही मुक्त होतो.

Verse 17

सर्वेषामपि चैतेषां तीर्थानां परमा पुरी / नाम्नावाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका

या सर्व तीर्थांमध्ये परम श्रेष्ठ दिव्य पुरी ‘वाराणसी’ (काशी) आहे. तिचे पुण्यफळ कोटी-कोटींपेक्षाही अधिक आहे.

Verse 18

तस्याः पुरस्तान्माहात्म्यं भाषितं वो मया त्विह / नान्यत्र लभ्यते मुक्तिर्योगिनाप्येकजन्मना

त्या पुरीचे माहात्म्य मी येथे पूर्वीच तुम्हाला सांगितले आहे. अन्यत्र एका जन्मात—योग्यालाही—मुक्ती मिळत नाही.

Verse 19

एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् / गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्

हे प्रदेश संक्षेपाने व प्राधान्याने मनुष्यांचे पाप हरून नेणारे म्हणून सांगितले आहेत. तेथे गेल्यावर शेकडो जन्मांत केलेले पापही धुऊन जाते.

Verse 20

यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि / न तस्य फलते तीर्थमहि लोके परत्र च

जो स्वधर्म सोडून तीर्थसेवा करतो, त्याच्यासाठी ते तीर्थ या लोकीही फल देत नाही, परलोकीही नाही।

Verse 21

प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही / प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादृशा जनाः

प्रायश्चित्त करणारा, विधुर, तसेच पापाचारी गृहस्थ—हे व अशा इतरांनी शुद्धीसाठी भक्तिभावाने तीर्थसेवा व तीर्थसंसेवन करावे।

Verse 22

सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्

पवित्र अग्नीसह किंवा पत्नीसह, प्रयत्नपूर्वक तीर्थांना जावे; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, सांगितलेली मोक्षगती प्राप्त करावी।

Verse 23

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम् / विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च

तीन ऋण फेडून मग तीर्थसेवन करावे; पुत्रांच्या उपजीविकेची व्यवस्था करून आणि पत्नीला त्यांच्या संरक्षणात ठेवून (प्रस्थान करावे)।

Verse 24

प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम् / यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः

प्रायश्चित्ताच्या प्रसंगाने तीर्थमाहात्म्य सांगितले आहे; जो हे पठण करील किंवा ऐकेल, तो सर्व पातकांपासून मुक्त होतो।