Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम् / महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात एकेचाळीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—हे उत्तम नैमिष तीर्थ त्रैलोक्यात विख्यात आहे; ते महादेवास प्रिय असून महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 2

महादेवं दिदृक्षूणामृषीणणां परमेष्ठिनाम् / ब्रहामणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः

महादेवाचे दर्शन घ्यावे अशी इच्छा असलेल्या परमेष्ठीसम ऋषींसाठी, श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मणांनी तप आचरावे म्हणून एक पवित्र स्थान निर्माण केले.

Verse 3

मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा / भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

मारीचि, अत्रि, वसिष्ठ आणि क्रतु हे विप्र; तसेच प्राचीन भृगु व अङ्गिरस—हे सर्व कमलोत्पन्न ब्रह्म्याशी आदिकाळी प्रकट झाले.

Verse 4

समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्

ते सर्व एकत्र येऊन सर्ववरदाता, चतुर्मूर्ती, चतुर्मुख विश्वकर्म्याकडे गेले. त्या अच्युताला प्रणाम करून त्यांनी भक्तिभावाने प्रश्न विचारला.

Verse 5

षट्कुलीया ऊचुः भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम् / केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्

षट्कुलीय ऋषी म्हणाले—हे भगवन्! देवांनी नमस्कार केलेला, एकमेव तेजस्वी भर्ग, जटाधारी ईशान देव आम्ही कोणत्या उपायाने पाहू? कृपा करून सांगा.

Verse 6

ब्रह्मोवाच सत्रं सहस्रमासध्वं वाङ्मनोदोषवर्जिताः / देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ

ब्रह्मा म्हणाले—वाणी व मनातील दोष टाळून तुम्ही सहस्र मास सत्रयज्ञ करा. आणि मी तुम्हाला तो देशही सांगीन, ज्या देशात तुम्ही वास करून व्रत-तप आचराल।

Verse 7

उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह / क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् / यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः

असे बोलून त्यांनी मनोमय चक्र निर्माण केले व म्हणाले—“हे चक्र मी क्षेपिले आहे; विलंब न करता याच्या मागे चला. जिथे याची नेमि झिजून तुटेल, तोच देश होय, हे पुरुषश्रेष्ठांनो!”

Verse 8

ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् / तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत / नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्

मग त्यांनी ते चक्र सोडले आणि ते त्याच्या मागे गेले। ते वेगाने जात असता जिथे त्याची नेमि झिजली, ते स्थान ‘नैमिष’ या नावाने प्रसिद्ध झाले—पुण्य तीर्थ, सर्वत्र पूज्य।

Verse 9

सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम् / स्थानं भगवतः शंभोरेतन्नैमिशमुत्तमम्

सिद्ध-चारणांनी गजबजलेले, यक्ष-गंधर्वांनी सेविलेले—हे उत्तम नैमिष हे भगवंत शंभू (शिव) यांचे पवित्र स्थान आहे।

Verse 10

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्

येथे प्राचीनकाळी देवांनी—गंधर्व, यक्ष, नाग व राक्षसांसह—तप केले; आणि त्या तपामुळे देवांना श्रेष्ठ वर प्राप्त झाले।

Verse 11

इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः / सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्

याच देशाचा आश्रय घेऊन, सहा कुलांतील ऋषी एकाग्र होऊन सत्रयज्ञाने देवेशाची आराधना करून महेश्वर महादेवांचे दर्शनास प्राप्त झाले।

Verse 12

अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् / एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः

हे द्विजांनो! येथे दान, विधिपूर्वक केलेले तप, स्नान आणि जप इत्यादी—प्रत्येक एकेक कर्म सात जन्मांत केलेले पापही पवित्र करते।

Verse 13

अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् / प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्

येथे पूर्वी, ऋषी सत्रात आसनस्थ असताना, भगवान वायूंनी ब्रह्माने कथिलेल्या ब्रह्माण्डपुराणाचे उपदेश त्यांना केला।

Verse 14

अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् / रमते ऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः

येथेच विश्वकर्ता देव महादेव रुद्राणीसमवेत रमण करतात; भगवान आजही प्रमथगणांनी परिवेष्टित होऊन विराजमान आहेत।

Verse 15

अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः / ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते

येथे द्विजातयः नियमानुसार प्राणत्याग करून ब्रह्मलोकास जातील; तेथे गेल्यावर पुनर्जन्म होत नाही।

Verse 16

अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमितिश्रुतम् / जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः

आणखी एक श्रेष्ठ तीर्थ आहे, जे परंपरेने ‘जाप्येश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। तेथे महागण नंदी अखंड रुद्राचा जप करीत असे।

Verse 17

प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् / ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन पिनाकधारी महादेवाने देवीसह त्याला आपल्या स्वरूपाशी समानत्वाचे पद आणि मृत्यूला फसविण्याची शक्तीही दिली।

Verse 18

अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् / आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्

धर्मात्मा असा एक ऋषी होता—धर्मवित् शिलाद नावाचा—जो पुत्रप्राप्तीसाठी वृषभध्वज महादेवाची आराधना करीत असे।

Verse 19

तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् / शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत

त्याच्या तपस्येची हजार वर्षे पूर्ण होताच, विश्वकर्ता शर्व—सोम, गणांनी वेढलेला—म्हणाला: “मी वरदाता आहे.”

Verse 20

स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् / अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्

त्याने वर म्हणून ईशान—अत्यंत वरेण्य गिरिजापती—यास प्रार्थना केली: “मला अयोनिज, मृत्युहीन आणि तुझ्यासमान असा पुत्र दे.”

Verse 21

तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः / पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो हरः

देवीसह भगवान् महेश्वर म्हणाले—“तथास्तु।” आणि त्या विप्रर्षीच्या पाहता पाहता हर (शिव) अंतर्धान पावले।

Verse 22

ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः / चकर्ष लाङ्गलेनोर्वों भित्त्वादृश्यत शोभनः

मग धर्मवित्तम शिलादाने आपल्या भूमीचे यज्ञार्थ संस्कार करण्याच्या इच्छेने नांगराने पृथ्वी नांगरली. भूमी फाटताच एक अत्यंत शोभन दिव्य स्वरूप प्रकट झाले।

Verse 23

संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव / रूपलावण्यसंपन्नस्तेजसा भासयन् दिशः

तो दिव्य कुमार संवर्तक अग्नीप्रमाणे दीप्त होता, तरीही जणू मंद हसत होता. रूप-लावण्याने संपन्न होऊन आपल्या तेजाने सर्व दिशा उजळवीत होता.

Verse 24

कुमारतुल्यो ऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा / शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः

कुमारासारखा तेजस्वी व अनुपम नंदी मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने शिलादाला पुन्हा पुन्हा हाक मारू लागला—“तात, तात!”

Verse 25

तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादः परिषस्वजे / मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः

आपला प्रिय पुत्र नंदन जन्मला हे पाहून शिलादाने त्याला घट्ट मिठी मारली. मग त्या आश्रमात राहणाऱ्या मुनिंना त्या बालकाचे दर्शन घडविले.

Verse 26

जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह / उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम्

त्याने त्याच्यासाठी जातकर्मादी सर्व संस्कारकर्मे केली. मग शास्त्राप्रमाणे उपनयन करून पुत्रास वेदाध्ययन करविले.

Verse 27

अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम् / चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्

वेदाध्ययन केलेल्या भगवन् नंदीने अनुपम निश्चय केला—“मी महेश्वराचे दर्शन घेईन; मी मृत्यूवर विजय मिळवीन”—असा प्रभूवर मन स्थिर केले.

Verse 28

स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः / जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः

तो एकाग्र श्रद्धायुक्त होऊन पुण्य सरितेकडे गेला आणि महेशात आसक्त मनाने अखंड रुद्रमंत्राचा जप करू लागला.

Verse 29

तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः / आगत्य साम्बः सगणो वरदो ऽस्मीत्युवाच ह

त्याची कोटी (जप) पूर्ण होताच भक्तवत्सल शंकर साम्बरूपाने, गणांसह तेथे आला आणि म्हणाला—“मी वर देणारा आहे.”

Verse 30

स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम् / तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर

मग मी पुन्हा हाच वर मागितला—“मी ईश्वराचे नाम कोटी वेळा जपू दे; हे महादेव, तेवढे आयुष्य द्या”—असा वर, हे ईश्वर, मी मागितला.

Verse 31

एवमस्त्विति संप्रोच्य देवो ऽप्यन्तरधीयत / जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः

“एवमस्तु” असे म्हणून देव अंतर्धान पावला। मग भगवंताने पुन्हा एक कोटी जप केला; त्याचे मन त्या प्रभूमध्येच पूर्ण लीन झाले।

Verse 32

द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः

दुसरी कोटी पूर्ण होताच वृषध्वज (शिव) भूतगणांनी वेढलेला येऊन म्हणाला—“मी वरदाता आहे; वर माग.”

Verse 33

तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवो ऽप्यन्तरधीयत

तो म्हणाला—“हे शंकर, मी तिसरी कोटीही पुन्हा जप करू इच्छितो.” विश्वात्मा प्रभू म्हणाला—“एवमस्तु,” आणि देव अंतर्धान पावला।

Verse 34

कोटित्रये ऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः

तीन कोटी पूर्ण झाल्यावर देव अत्यंत प्रसन्न मनाने भूतगणांनी वेढलेला येऊन म्हणाला—“मी वरदाता आहे.”

Verse 35

जपेयं कोटिमन्यां वै भूयो ऽपि तव तेजसा / इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः

तो म्हणाला—“तुमच्या तेजाच्या बळावर मी आणखी एक कोटी जप करू शकतो.” ते ऐकून भगवान म्हणाले—“तू पुन्हा जप करू नकोस.”

Verse 36

अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा / महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वरः

जो अमर असून जरेने टाकला गेला आहे, तो सदैव माझ्या पार्श्वाशी आहे। हे महेश्वरा, तो देवीचा पुत्र—महागणपति—होवो।

Verse 37

योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः / सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः

तो योगींचा ईश्वर, योगाचा नेता, गणांचा अधिपती व अधीश्वरांतील परमेश्वर आहे; सर्व लोकांचा श्रीमान् स्वामी—सर्वज्ञ, आणि माझ्याच बलाने युक्त आहे।

Verse 38

ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव / आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्

माझे ते दिव्य ज्ञान तुला हस्तामलक फळासारखे स्पष्ट होईल। भूतसंप्लव (प्रलय) येईपर्यंत ते तुझ्याजवळ स्थिर राहून, नंतर तुला माझ्या पदास (परम धामास) नेईल।

Verse 39

एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः / अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्

असे बोलून महादेव शंकरांनी गणांना बोलावले आणि योग्य अभिषेकयुक्त विधीने नंदीश्वराची प्रतिष्ठा केली।

Verse 40

उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक् / मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्

आणि पिनाकधृक् (शिव) यांनी स्वतःच त्याचा विवाह मरुतांची शुभ कन्या—‘सुयशा’ नावाने प्रसिद्ध—हिच्याशी लावून दिला।

Verse 41

एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः / यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते

हे जप्येश्वराचे पवित्र स्थान आहे—देवदेव शूलधारीचे। येथे जिथे कुठे मर्त्य देह ठेवतो, तो रुद्रलोकी मान पावून महिमान्वित होतो।