Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा

अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात एकोणचाळीसावा अध्याय (आरंभ होतो)। मार्कंडेय म्हणाले—हे राजेंद्र! मग तू उत्तम तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ भृगुतीर्थास जा; तेथे प्राचीन काळी देवर्षी भृगूंनी पूर्वी रुद्राची आराधना केली होती।

Verse 2

दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते / एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्

त्या देवाचे दर्शन होताच मनुष्य तत्क्षणी पापातून मुक्त होतो। हे क्षेत्र अत्यंत विशाल असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 3

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः / उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम् / भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते

तेथे स्नान करून जे मृत झाले ते स्वर्गास जातात व पुनर्जन्मरहित होतात। पादुकांचा एक जोडा द्यावा, तसेच सुवर्णासहित अन्नदान करावे; आणि यथाशक्ती भोजन द्यावे—हे त्याच्यासाठी अक्षय पुण्य म्हणतात।

Verse 4

क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया / अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

सर्व दाने क्षय पावतात; यज्ञदान, तप आणि क्रियाही नश्वर आहेत। पण हे युधिष्ठिरा! भृगुतीर्थात केलेले तप अक्षय फल देणारे आहे।

Verse 5

तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा / सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

त्याच्याच तीव्र तपाने प्रसन्न झालेल्या त्रिपुरारि (शिव) यांचे तेथे विशेष सान्निध्य सांगितले आहे—हे युधिष्ठिरा! भृगुतीर्थात।

Verse 6

ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् / यत्राराध्य त्रिशूलाङ्कं गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्

मग, हे राजाधिराज, उत्तम गौतमेश्वराच्या धामास जावे—जिथे त्रिशूलचिन्हित प्रभूची आराधना करून गौतम ऋषींनी सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 7

तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः / काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते

हे राजन्, जो मनुष्य तेथे स्नान करून उपवासात तत्पर राहतो, तो सुवर्ण विमानाने ब्रह्मलोकी गौरव पावतो।

Verse 8

वृषोत्सर्गं ततो गच्छेच्छाश्वतं पदमाप्नुयात् / न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः

वृषोत्सर्ग करून पुढे गेल्यास शाश्वत पद प्राप्त होते; पण विष्णूच्या मायेमुळे मोहग्रस्त मूढ जन हे जाणत नाहीत।

Verse 9

धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु / नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति

मग धौतपाप नावाच्या धौत तीर्थास जावे, जिथे वृषभाने शुद्धी केली. हे राजन्, नर्मदेच्या तीरावरचे हे सर्व पातक नाश करणारे आहे; तेथे स्नान केल्याने ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते।

Verse 10

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः / चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्

हे राजाधिराज, त्या तीर्थात जो प्राणत्याग करतो, तो चतुर्भुज व त्रिनेत्र होऊन हर (शिव) तुल्य बलवान होतो।

Verse 11

वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः / कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्

शिवासमान पराक्रमयुक्त तो दहा हजार कल्पांहून अधिक काळ वसेल। दीर्घ काळानंतर पुनर्जन्म घेऊन तो पृथ्वीवर एकछत्र सम्राट होईल।

Verse 12

ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते

त्यानंतर, हे राजेंद्र, अतिशय उत्तम हंसतीर्थास जावे. हे राजन्, तेथे स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्मलोकी मान पावून महिमान्वित होतो.

Verse 13

ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः / वराहतीर्थ माख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्

त्यानंतर, हे राजेंद्र, जिथे सिद्धरूपाने जनार्दन विराजमान आहेत तिथे जावे. ते ‘वराहतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असून विष्णुलोकप्राप्ती देणारे आहे.

Verse 14

ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् / पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते

त्यानंतर, हे राजेंद्र, अनुपम चंद्रतीर्थास जावे. विशेषतः पौर्णिमेला तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे. तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य चंद्रलोकी मान पावतो.

Verse 15

ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् / शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्

त्यानंतर, हे राजेंद्र, अनुपम कन्यातीर्थास जावे. शुक्लपक्षातील तृतीयेला तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे. तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य पृथ्वीवर एकछत्र सम्राट होतो.

Verse 16

देवतीर्थ ततो गच्छेत् सर्वदेवनमकृतम् / तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते

त्यानंतर सर्व देवांनी नमस्कृत अशा देवतीर्थास जावे। तेथे स्नान करून, हे राजेंद्र, तो देवतांसह आनंदित होतो।

Verse 17

ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम् / यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्

मग, हे राजेंद्र, अनुपम शिखितीर्थास जावे। तेथे जे काही दान दिले जाते, ते सर्व कोटीगुणे फलदायी होते।

Verse 18

ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम् / यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्

त्यानंतर, हे राजेंद्र, शुभ पैतामह तीर्थास जावे। तेथे जे श्राद्ध केले जाते, त्याचे सर्व फल अक्षय होते।

Verse 19

सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते

जो सावित्रीतीर्थास पोहोचून तेथेच प्राणत्याग करतो, तो सर्व पापे झटकून ब्रह्मलोकात पूज्य होतो।

Verse 20

मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते

तेथेच एक मनोहर व परम शोभायमान तीर्थ आहे। हे राजन्, तेथे स्नान करून मनुष्य देवतांसह आनंदित होतो।

Verse 21

ततो गच्छेत राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम् / स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

त्यानंतर, हे राजेंद्र, उत्तम मानस तीर्थास जावे. तेथे स्नान केल्यास, हे राजन्, मनुष्य रुद्रलोकी (शिवधामी) गौरविला जातो.

Verse 22

स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत्तीर्थं देवनमस्कृतम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति

मग देवांनीही नमस्कार केलेल्या स्वर्गबिंदू तीर्थास जावे. हे राजन्, तेथे स्नान करणारा मनुष्य कधीही दुर्गतीला जात नाही.

Verse 23

अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते

त्यानंतर अप्सरेश तीर्थास जाऊन तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे. स्वर्गलोकी स्थित होऊन तो अप्सरांसह क्रीडा करीत आनंदित होतो.

Verse 24

ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् / उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते / अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

त्यानंतर, हे राजेंद्र, अनुपम भारभूती तीर्थास जावे. उपवास करून ईश (भगवान शिव) यांची पूजा करावी; तो रुद्रलोकी गौरविला जातो. आणि हे राजन्, या तीर्थात मृत्यू आल्यास तो शिवगणांमध्ये गणपतीपद प्राप्त करतो.

Verse 25

कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम् / अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

कार्तिक महिन्यात देवेश, पार्वतीपती शिव यांची पूजा करावी. मनीषी सांगतात की याचे पुण्य अश्वमेधापेक्षा दहापट आहे.

Verse 26

वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम् / वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति

जो कुंद-चंद्रासारखा तेजस्वी वृषभ दान देतो, तो वृषभयुक्त रथावर आरूढ होऊन रुद्रलोकास जातो।

Verse 27

एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

जो हे तीर्थ प्राप्त करून तेथेच प्राणत्याग करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन रुद्रलोकास जातो।

Verse 28

जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति

हे नराधिप! जो त्या तीर्थात जलप्रवेश करतो, तो हंसयुक्त दिव्ययानाने स्वर्गलोकास जातो।

Verse 29

एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम् / तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

एरण्डी व नर्मदा यांचा संगम लोकप्रसिद्ध आहे; तेथे महापुण्य तीर्थ असून ते सर्व पापांचा नाश करते।

Verse 30

उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया

उपवासात तत्पर व नित्य व्रतपरायण होऊन, हे राजेंद्र! तेथे स्नान केल्याने ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते।

Verse 31

ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् / जमदग्निरिति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः

त्यानंतर, हे राजेंद्र, नर्मदा व समुद्र यांच्या संगमास जावे. तेथे जनार्दन सिद्धस्वरूपाने ‘जमदग्नी’ या नावाने ख्यातकीर्त होऊन विराजतात.

Verse 32

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसंगमे / त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः

हे राजन्, नर्मदा-समुद्र संगमात स्नान केल्यास मनुष्य अश्वमेध यज्ञाच्या फळाचे त्रिगुण फळ प्राप्त करतो.

Verse 33

ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

त्यानंतर, हे राजेंद्र, उत्तम पिंगलेश्वर क्षेत्रास जावे. तेथे स्नान केल्यास, हे राजन्, मनुष्य रुद्रलोकी मान्य होतो.

Verse 34

तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम् / सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्

जो तेथे उपवास करून विमलेश्वराचे दर्शन घेतो, तो सात जन्मांचे पाप टाकून शिवालयास पोहोचतो.

Verse 35

ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम् / उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः / अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया

त्यानंतर, हे राजेंद्र, उत्तम आलिका तीर्थास जावे. एक रात्र उपवास करून, संयमी व नियत आहार ठेवून, या तीर्थाच्या माहात्म्याने ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते.

Verse 36

एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषुपाण्डव

ही सर्वे तुझ्यास संक्षेपाने, केवळ मुख्यत्वाने सांगितली आहेत. हे पाण्डवा, तीर्थांची संपूर्ण संख्या विस्ताराने सांगता येत नाही.

Verse 37

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता / नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

ही नदी पवित्र, निर्मळ व त्रैलोक्यात विख्यात आहे. ही नर्मदा—सरितांमध्ये श्रेष्ठ, महादेवाची परम प्रिया.

Verse 38

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर / चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशयः

हे युधिष्ठिरा, जो केवळ मनाने नर्मदेचे स्मरण करतो, तो शंभराहून अधिक चान्द्रायण-व्रतांचे पुण्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही.

Verse 39

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः / पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः

जे पुरुष श्रद्धाहीन असून भयंकर नास्तिक्याचा आश्रय घेतात, ते घोर नरकात पडतात—असे परमेश्वर म्हणतात.

Verse 40

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः / तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

स्वतः देव महेश्वर नित्य नर्मदेची सेवा करतात; म्हणून ती परम पुण्यदायिनी नदी जाणावी, जी ब्रह्महत्येचे पापही हरते.