Adhyaya 27

Verse 2

निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा / दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः

पत्नीला पुत्रांच्या स्वाधीन करून तो वनात जावा; आणि देह जर्जर झाल्यावर आपल्या पुत्रांच्या पुत्रांना पाहून वनाश्रमाकडे वळावा।

Verse 3

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे / गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः

शुक्लपक्षात, पूर्वाह्नी, शुभ मुहूर्तात आणि उत्तरायणकाळी, वनात जाऊन नियमयुक्त व एकाग्रचित्त होऊन तप करावे।

Verse 4

फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् / यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः

शुद्ध केलेली फळे व मुळे नित्य आहार म्हणून घ्यावीत. जो संयमित आहार असेल, त्याच पवित्र आहाराने पितृदेवतांचे पूजन करावे।

Verse 5

पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् / गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः

दररोज अतिथीचे पूजन करून, स्नान करून देवांची विधिपूर्वक अर्चना करावी. नंतर आपल्या घरातून आणलेले अन्न, मन एकाग्र ठेवून, आठ घास खावेत.

Verse 6

जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् / स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः

तो नित्य जटा धारण करील आणि नख व देहावरील रोम यांची उपेक्षा करणार नाही. तो सदैव स्वाध्याय करील आणि व्यर्थ लौकिक बोलणे टाळून वाणी संयमित ठेवील.

Verse 7

अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् / मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा

तो अग्निहोत्रात आहुती देईल आणि पंचमहायज्ञांचे विधिपूर्वक आचरण करील. तसेच मुनिंना योग्य अशा विविध पवित्र अन्नांनी, किंवा शाक, मूळ व फळांनी निर्वाह करील.

Verse 8

चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः / सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः

तो नित्य साधे चीर/वस्त्र परिधान करील, शुद्ध राहून त्रिकाळ स्नान करील. सर्व प्राण्यांवर करुणा ठेवील आणि बंधनकारक दान-प्रतिग्रह टाळील.

Verse 9

दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः / ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् / उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च

नियमशील द्विजाने अमावास्येचा दर्श व पौर्णिमेचा पौर्णमास यज्ञ नियमित करावा. योग्य नक्षत्रांमध्ये अग्रयण कर्म आणि चातुर्मास्य यागही करावा. त्याच क्रमाने उत्तरायण व दक्षिणायनाचे संस्कारही करावेत.

Verse 10

वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः / पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्

वसंत व शरद ऋतूतील शुद्ध, यज्ञास योग्य मुन्यन्न स्वतः गोळा करून, विधिपूर्वक वेगवेगळे पुरोडाश व चरू यांचे निर्वापन (अर्पण) करावे।

Verse 11

देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः / शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्

ते हवी देवतांना अर्पण करून, वन्य व अधिक पवित्र हवी यज्ञभोज्य मानावे; नंतर उरलेले स्वतः केलेल्या लवणासह सेवन करावे।

Verse 12

वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च / भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च

मधु व मांस वर्ज्य करावे; तसेच भूमिजन्य पदार्थ—कवक (मशरूम/बुरशी) इत्यादी—टाळावेत. भूस्तृण, शिग्रु (शेवगा) आणि श्लेष्मातकाची फळेही वर्ज्य।

Verse 13

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् / न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च

नांगराने नांगरलेले (शेतीतील) अन्न खाऊ नये, तसेच कोणीतरी टाकून दिलेलेही घेऊ नये. संकटातही गावातील फुले व फळे घेऊ नयेत।

Verse 14

श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा / न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्

श्रवणाने सांगितलेल्या त्याच विधीनुसार सदैव अग्नीची परिचर्या करावी. सर्व भूतांशी द्रोह करू नये; द्वंद्वमुक्त होऊन निर्भय व्हावे।

Verse 15

न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् / जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्

रात्री काहीही खाऊ नये; रात्री ध्यानात तत्पर राहावे। इंद्रिये जिंकून व क्रोध आवरून तत्त्वज्ञानाचे चिंतन करावे। तो नित्य ब्रह्मचारी राहावा; पत्नीचाही आश्रय घेऊ नये।

Verse 16

यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् / तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः

परंतु जो द्विज पत्नीसमवेत वनात जाऊन कामवश मैथुन करील, त्याचे व्रत लोप पावते; त्या ब्राह्मणाने प्रायश्चित्त करावे।

Verse 17

तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः / न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि

तेथे उत्पन्न झालेला गर्भ/संतान द्विजांनी स्पर्श करू नये; कारण त्याला वेदाधिकार नाही—आणि त्याच्या वंशातही हाच नियम तसाच लागू होतो।

Verse 18

अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः / शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा

तो सतत खाली शय्या/भूमिसमीप शय्या करावी, सावित्री (गायत्री) जपात तत्पर राहावा। सर्वभूतांचा आश्रय व्हावा आणि नेहमी न्याय्य वाटणी व सहभाग यांत रत राहावा।

Verse 19

परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् / एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्

परनिंदा/परिवाद, खोटे बोलणे, अतिनिद्रा व आळस यांचा त्याग करावा। एकाग्नि ठेवावा, अनिकेत (निश्चित निवासरहित) राहावे आणि प्रोक्षित (शुद्ध) भूमीचा आश्रय घ्यावा।

Verse 20

मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् / शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः

तो वनात मृगांसह विचरावा व त्यांच्याप्रमाणेच निवास करावा। पूर्ण समाहित चित्ताने शिळेवर किंवा गोट्यांवरही शयन करावे।

Verse 21

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा / षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा

तो त्वरित प्रक्षालन करणारा असो, किंवा एक महिना संचय करणारा; अथवा सहा महिन्यांचा संचय करणारा, किंवा वर्षभर संचय करणारा देखील असो।

Verse 22

त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् / जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च

आश्वयुज महिन्यात पूर्वी साठवलेला साठा त्यागावा; जीर्ण वस्त्रेही, तसेच शाक, मुळे व फळेही (परित्याग करावीत)।

Verse 23

दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् / अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा

तो ‘दन्तोलूखलिक’ (अतिशय अल्पप्राप्तीवर निर्वाह) असो, किंवा ‘कापोती’ वृत्ती स्वीकारो; अथवा ‘अश्मकुट्ट’ होवो, किंवा फक्त ऋतुपक्व अन्नच भोगो।

Verse 24

नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः / चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः

तो रात्री अन्न सेवन करू नये; दिवसा यथाशक्ती आहार मिळवून चतुर्थकाळी भोजन करावे, किंवा अष्टमकाळी भोजन करणारा असावा।

Verse 25

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् / पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्

किंवा चांद्रायण-व्रताच्या विधानानुसार शुक्ल व कृष्ण पक्षांत नियमाने वर्तावे; आणि प्रत्येक पक्षात एकदाच सममात्रेची शिजवलेली ज्वारी/जौची यवागू सेवन करावी।

Verse 26

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा / स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः

वैखानस शिस्तीत स्थित होऊन तो सदैव केवळ पुष्प, मूळ व फळ यांवरच निर्वाह करावा—जे स्वाभाविकरीत्या मिळतात व आपोआप गळून पडलेले असतात।

Verse 27

भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् / स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्

तो भूमीवर लोळू शकतो, किंवा दिवसभर पायांच्या बोटांच्या टोकावर उभा राहू शकतो; उभे‑बसणे यांतच काळ घालवू शकतो—तरीही कधीही धैर्य सोडू नये।

Verse 28

ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः / आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

ग्रीष्मात पंचतप करावे; वर्षाकाळी मेघांच्या खाली उघड्यावर राहावे; आणि हेमंतात ओले वस्त्र धारण करावे—अशा रीतीने ऋतूनुसार क्रमशः तप वाढवीत जावे।

Verse 29

उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् / एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा

आचमन करून त्रिषवण (तीन संध्याकाळ) विधी करावा आणि पितर व देव यांचे तर्पण करावे। नंतर नियम म्हणून एक पायावर उभे राहावे, किंवा त्या वेळी सूर्यकिरणांचे पान करावे।

Verse 30

पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा / पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् / शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा

कोणी पंचाग्नी तप करावा, किंवा धूर पिऊन, किंवा उष्ण वाफ पिऊन, अथवा सोमपान करूनही उपजीविका करावी. शुक्लपक्षात दूध प्यावे आणि कृष्णपक्षात गोमय ग्रहण करावे. किंवा गळून पडलेली सुकलेली पाने खाऊन राहावे; अशा रीतीने सदैव कठोर कृच्छ्र प्रायश्चित्तांनी जीवन चालवावे.

Verse 31

योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा / अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः

तो योगाभ्यासात रत राहील आणि सदैव रुद्राचे जप-ध्यान करील. तो अथर्वशिर उपनिषदाचा अभ्यास करील आणि वेदान्ताच्या निरंतर साधनेत तत्पर राहील.

Verse 32

यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः / कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्

तो यमांचे सतत पालन करील आणि निष्काळजीपणा न करता नियमांचाही अभ्यास करील. तो कृष्णाजिनासह उत्तरीय धारण करील आणि श्वेत यज्ञोपवीत धारण करील.

Verse 33

अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः / अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्

मग तो पवित्र अग्नी स्वात्म्यातच आरोपून आत्मध्यानात पूर्णतः तत्पर होईल. तो बाह्य अग्नीविना आणि निश्चित निवासाविना राहील; असा मुनि मोक्षपरायण होतो.

Verse 34

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् / गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

तीर्थयात्रेतील यात्रिकाने भिक्षा केवळ तपस्वी ब्राह्मणांकडूनच घ्यावी; तसेच इतर द्विजांकडूनही—ते गृहस्थ असोत वा वनवासी असोत।

Verse 35

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् / प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा

वनात वास करून गावातून भिक्षा आणावी व फक्त आठ घासच घ्यावेत। ते स्वीकारून केवळ ओंजळीत, किंवा हाताने, अथवा लहान तुकड्याने (पळीप्रमाणे) घ्यावे।

Verse 36

विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् / विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च

आत्मसिद्धीसाठी विविध उपनिषदांचा जप करावा. तसेच विद्याविशेष—सावित्री (गायत्री) आणि रुद्राध्याय—यांचाही यथाविधी अभ्यास करावा.

Verse 37

महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा / अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः

ब्रह्मार्पण-विधीत स्थित राहून तो महाप्रस्थान करील, किंवा अनशन (प्राणत्याग-उपवास) करील. अथवा अग्निप्रवेश किंवा अन्य कोणतेही अंतिम कर्म करील—परंतु त्या ब्रह्मार्पण-नियमात स्थिर राहील.

Verse 38

यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् / तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः

जो तपस्वी यथाविधी या शिव-आश्रमाचा आश्रय घेतो—जो अशिवाचा संचित पुंज नष्ट करणारा आहे—तो परमैश्वर पद, त्या परमेश्वर धामाला प्राप्त होतो, जिथे या जगाची स्थिती आधारलेली आहे.