Adhyaya 26

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् / ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या उत्तरविभागातील पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला. व्यास म्हणाले—आता मी दानधर्माचा अनुपम उपदेश करीन, जो पूर्वी ब्रह्म्याने ब्रह्मवक्ता ऋषींना सांगितला होता।

Verse 2

अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् / दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

श्रद्धेने योग्य पात्राला आपले धन अर्पण करणे यालाच ‘दान’ म्हटले आहे; ते भोग आणि मुक्ती—दोन्ही फळ देणारे आहे।

Verse 3

यद् ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः / तद् वै वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति

जो मनुष्य परम श्रद्धेने योग्य पात्रांना जे काही देतो, तेच मी खरे धन मानतो; उरलेले तर कुणा दुसऱ्यासाठी ठेवलेली ठेव (अमानत) आहे।

Verse 4

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते / चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्

दान तीन प्रकारचा सांगितला आहे—नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य. चौथा ‘विमल’ दान म्हणून प्रसिद्ध असून तो सर्व दानांमध्ये सर्वोत्तम आहे.

Verse 5

अहन्यहनि यत् किञ्चिद् दीयते ऽनुपकारिणे / अनुद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्यकम्

दररोज थोडेसे जे प्रत्युपकार न करणाऱ्यास दिले जाते—फळाची अपेक्षा न ठेवता—ते ब्राह्मणाला नित्य, दैनिक दान म्हणून अर्पण करावे.

Verse 6

यत् तु पापोपशान्त्यर्थं दीयते विदुषां करे / नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम्

पापशांतीसाठी विद्वानांच्या हाती जे दान दिले जाते, ते ‘नैमित्तिक’ दान म्हणून सांगितले आहे—सज्जनांनी विधिपूर्वक आचरलेले.

Verse 7

अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते / दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः

संतान, विजय, ऐश्वर्य किंवा स्वर्गप्राप्तीसाठी जे दान दिले जाते, ते धर्मचिंतन करणाऱ्या ऋषींनी ‘काम्य’ दान म्हणून सांगितले आहे.

Verse 8

यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते / चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्

ईश्वरप्रसन्नतेसाठी ब्रह्मविदांना धर्मयुक्त मनाने दान दिले, तर ते दान निर्मळ व मंगलमय—शिवस्वरूप पवित्र ठरते।

Verse 9

दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः / उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत् तारयति सर्वतः

योग्य पात्र मिळवून, आपल्या सामर्थ्यानुसार दानधर्म आचरावा; कारण तेच पात्र सर्व प्रकारे दात्याला तारून नेणारे साधन ठरते।

Verse 10

कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते / अन्यथा दीयते यद्धि न तद् दानं फलप्रदम्

कुटुंबाच्या अन्न-वस्त्राची व्यवस्था करून जे उरेल ते दान द्यावे; अन्यथा (कर्तव्य दुर्लक्षित करून) जे दिले जाते ते फलदायी दान ठरत नाही।

Verse 11

श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने / वृत्तस्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्तिपूर्वकम्

श्रोत्रिय, कुलीन, विनयशील, तपस्वी तसेच सद्वृत्तीने उपजीविका करणाऱ्या दरिद्राला—भक्तीपूर्वक—दान द्यावे।

Verse 12

यस्तु दद्यान्महीं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

जो भक्तीने आहिताग्नी ब्राह्मणाला भूमिदान करतो, तो परम स्थानास प्राप्त होतो—जिथे गेल्यावर शोक उरत नाही।

Verse 13

इक्षुभिः संततां भुमिं यवगोधूमशलिनीम् / ददाति वेदविदुषे यः स भूयो न जायते

जो वेदविद्वानास ऊसाने दाटलेली व यव, गहू व तांदळाने समृद्ध अशी भूमी दान देतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही; मोक्ष पावतो।

Verse 14

गोचर्ममात्रामपि वा यो भूमिं संप्रयच्छति / ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो दरिद्र ब्राह्मणास गोचर्माएवढी जरी भूमी दान देतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 15

भूमिदानात् परं दानं विद्यते नेह किञ्चन / अन्नदानं तेन तुल्यं विद्यादानं ततो ऽधिकम्

या लोकी भूमिदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही. अन्नदान त्यास तुल्य आहे, आणि विद्यादान त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ आहे।

Verse 16

यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्मशालिने / ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते

जो शांत, शुद्ध व धर्मनिष्ठ ब्राह्मणास विधिपूर्वक विद्या देतो, तो ब्रह्मलोकी सन्मानित व महिमावंत होतो।

Verse 17

दद्यादहरहस्त्वन्नं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात्

जो श्रद्धेने ब्रह्मचार्‍यास दररोज अन्नदान करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन ब्रह्माचे स्थान प्राप्त करतो।

Verse 18

गृहस्थायान्नदानेन फलं प्राप्नोति मानवः / आममेवास्य दातव्यं दत्त्वाप्नोति परां गतिम्

गृहस्थाच्या अन्नदानाने मनुष्य पुण्यफल प्राप्त करतो. ताजे शिजवलेले अन्नच द्यावे; असे दान केल्याने तो परम गतीला पोहोचतो.

Verse 19

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा / उपोष्य विधिना शान्तः शुचिः प्रयतमानसः

वैशाख पौर्णिमेला विधिपूर्वक उपवास करून, शांत, शुद्ध व संयत मनाने, सात—किंवा किमान पाच—ब्राह्मणांचा यथोचित सत्कार करावा.

Verse 20

पूजयित्वा तिलैः कृष्णैर्मधुना न विशेषतः / गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद् वा स्व्यं वदेत्

काळ्या तिळांनी—आणि तसेच मधानेही, कोणताही विशेष भेद न करता—पूजन करून, गंधादी द्रव्यांनी विधिपूर्वक अर्चना करावी; नंतर शास्त्रपाठ करवावा किंवा स्वतः करावा.

Verse 21

प्रीयतां धर्मराजेति यद् वा मनसि वर्तते / यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

‘धर्मराज प्रसन्न होवोत’ असा भाव जरी मनात उत्पन्न झाला, तरी आयुष्यभर केलेले सर्व पाप त्या क्षणीच नष्ट होते.

Verse 22

कृष्णाजिने तिलान् कृत्त्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी / ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम्

जो काळ्या मृगचर्मावर तिळ ठेवून, सोने, मधु व तूप यांसह ते दान ब्राह्मणाला देतो, तो सर्व दुष्कृत (पाप) तरून जातो.

Verse 23

कृतान्नमुदकुम्भं च वैशाख्यां च विशेषतः / निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात्

विशेषतः वैशाख महिन्यात शिजविलेले अन्न व जलकुंभ दान करून, ते धर्मराज (यम) यांच्या उद्देशाने अर्पण करून ब्राह्मणांना दिल्यास भयापासून मुक्ती मिळते।

Verse 24

सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा / तर्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति

सुवर्णमिश्रित तिळयुक्त जलपात्रांनी सात—किंवा किमान पाच—ब्राह्मणांना तर्पण केल्यास ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होते।

Verse 25

माघमासे तु विप्रस्तु द्वादश्यां समुपोषितः / शुक्लाम्वरधरः कृष्णैस्तिलैर्हुत्वा हुताशनम्

माघ महिन्यात द्वादशीच्या दिवशी ब्राह्मणाने विधिपूर्वक उपवास करावा; शुभ्र वस्त्रे धारण करून, सम्यक् प्रज्वलित अग्नीत काळे तिळ आहुती द्यावेत।

Verse 26

प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलानेव समाहितः / जन्मप्रभृति यत्पापं सर्वं तरति वै द्विजः

मन एकाग्र करून ब्राह्मणांना तिळ दान करावे; यामुळे द्विज जन्मापासून साचलेले सर्व पाप निश्चयाने तरून जातो।

Verse 27

अमावस्यामनुप्राप्य ब्राह्मणाय तपस्विने / यत्किचिद् देवदेवेशं दद्याच्चोद्दिश्य शङ्करम्

अमावस्या आल्यावर तपस्वी ब्राह्मणाला जे काही शक्य असेल ते देवदेवेश शंकर यांच्या उद्देशाने अर्पण करून दान द्यावे।

Verse 28

प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः / सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

सनातन महादेव सोमेश्वर प्रसन्न होवोत. सात जन्मांचे संचित पाप त्या क्षणीच नष्ट होते.

Verse 29

यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम् / आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः

जो कृष्णचतुर्दशीला स्नान करून पिनाकी देव (शिव) यांची द्विजाच्या मुखाने विधिपूर्वक आराधना करतो, त्याला पुनर्जन्म नाही.

Verse 30

कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये / स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः

विशेषतः कृष्णाष्टमीला धर्मनिष्ठ द्विजाने स्नान करून यथान्याय पूजन करावे, पादप्रक्षालन इत्यादी सेवांसह.

Verse 31

प्रीयतां मे महादेवो दद्याद् द्रव्यं स्वकीयकम् / सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्

“महादेव माझ्यावर प्रसन्न होवोत आणि मला माझे स्वकीय द्रव्य प्रदान करो. सर्व पापांपासून मुक्त होऊन मनुष्य परम गती प्राप्त करतो.”

Verse 32

द्विजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः / अमावास्यायां भक्तैस्तु पूजनीयस्त्रिलोचनः

द्विजांनी कृष्णचतुर्दशी व विशेषतः कृष्णाष्टमीला त्रिलोचन (शिव) यांची पूजा करावी; तसेच अमावास्येला भक्तांनीही त्यांची पूजा करावी.

Verse 33

एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् / अर्चयेद् बाह्मणमुखे स गच्छेत् परमं पदम्

एकादशीला निराहार व्रत करून आणि द्वादशीला ब्राह्मणमुखी पुरुषोत्तमाचे अर्चन केल्यास तो परम पदास प्राप्त होतो।

Verse 34

एषा तिथिर्वैष्णवीं स्याद् द्वादशी शुक्लपक्षके / तस्यामाराधयेद् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम्

शुक्लपक्षातील द्वादशी ही वैष्णवी तिथी आहे; त्या दिवशी प्रयत्नपूर्वक देव जनार्दनाची आराधना करावी.

Verse 35

यत्किञ्चिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ / दीयते विष्णवे वापि तदनन्तफलप्रदम्

शुचि ब्राह्मणास ईशानदेवाच्या किंवा विष्णूच्या उद्देशाने जे काही—अल्पही—दिलं जातं, ते अनंत फल देणारं ठरतं.

Verse 36

यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः / ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् सतस्यां तोषयेत् ततः

मनुष्याला ज्या देवतेची आराधना करायची असेल, त्याने प्रथम यत्नपूर्वक ब्राह्मणांचे पूजन करावे; मग त्या देवतेला संतुष्ट करावे.

Verse 37

द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः / पूज्यन्ते ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित्

देवता द्विजांच्या देहाचा आश्रय घेऊन नित्य वास करतात; ब्राह्मण उपलब्ध नसल्यास कधी कधी प्रतिमा इत्यादींतही त्यांची पूजा होते.

Verse 38

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत् तत् फलमभीप्सता / द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः

म्हणून जो जो फळ इच्छितो, त्याने सर्व प्रयत्नाने द्विजांमध्ये अधिष्ठित देवतेचे नित्य विशेषतः पूजन करावे।

Verse 39

विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम् / ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं ब्रह्मकामुकः

विभूती व राजवैभव इच्छिणारा सतत पुरंदर (इंद्र) याचे पूजन करो; आणि ब्रह्मवर्चस इच्छिणारा नेहमी ब्रह्म्याची आराधना करो।

Verse 40

आरोग्यकामो ऽथ रविं धनकामो हुताशनम् / कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद् वै विनायकम्

आरोग्य इच्छिणारा रवी (सूर्य)चे पूजन करो, धन इच्छिणारा हुताशन (अग्नी)चे; आणि कर्मसिद्धी इच्छिणारा विनायक (गणेश)ची उपासना करो।

Verse 41

भोगकामस्तु शशिनं बलकामः समीरणम् / मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम्

भोग इच्छिणारा शशी (चंद्र)चे पूजन करो, बल इच्छिणारा समीरण (वायू)चे; पण सर्व संसारातून मुक्ती इच्छिणारा प्रयत्नाने हरिचे अर्चन करो।

Verse 42

यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेज्ज्ञानमैश्वरम् / सोर्ऽचयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेनेश्वरेश्वरम्

जो योग, मोक्ष आणि ऐश्वर्ययुक्त ज्ञान शोधतो, त्याने प्रयत्नाने विरूपाक्ष—ईश्वरांचा ईश्वर महेश्वर—याचे पूजन करावे।

Verse 43

ये वाञ्छन्ति महायोगान् ज्ञानानि च महेश्वरम् / ते पूजयन्ति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः

जे महायोग, मोक्षदायी ज्ञान आणि महेश्वर यांची आकांक्षा धरतात, ते भोगसाधकही भूतेश व केशव—दोघांची भक्तीने पूजा करतात।

Verse 44

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः / तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्

जलदान करणारा तृप्ती पावतो, अन्नदान करणारा अक्षय सुख पावतो। तिळदानाने इष्ट संतती मिळते, आणि दीपदानाने उत्तम दृष्टी (प्रकाश) प्राप्त होतो।

Verse 45

भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः / गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्

भूमिदान करणारा सर्व काही मिळवतो; सुवर्णदान करणारा दीर्घायुष्य पावतो. गृहदान करणारा श्रेष्ठ वासस्थान मिळवतो; आणि रौप्यदान करणारा उत्तम रूप (कांती) पावतो।

Verse 46

वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः / अनडुदः श्रियं पुष्टां गोदो व्रध्नस्य विष्टपम्

वस्त्रदान करणारा चंद्रलोक पावतो; अश्वदान करणारा अश्विनीकुमारांचा लोक पावतो. बैलदान करणारा पुष्ट श्री (समृद्धी) पावतो; आणि गोदान करणारा व्रध्नाचा दिव्य लोक पावतो।

Verse 47

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः / धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम्

यान व शय्यादान करणारा उत्तम पत्नी पावतो; अभयदान करणारा ऐश्वर्य व रक्षण पावतो. धान्यदान करणारा शाश्वत सुख पावतो; आणि ब्रह्मज्ञानदान करणारा ब्रह्माशी तादात्म्य पावतो।

Verse 48

धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् / वेदवित्सु विशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते

यथाशक्ती विप्रांना, विशेषतः वेदविद् श्रेष्ठ ब्राह्मणांना, धान्यदान करावे; देहांतानंतर तो स्वर्गप्राप्ती करतो.

Verse 49

गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते / इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः

गाईंना गवत दिल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि इंधन (लाकूड) दान केल्याने त्याच्यात दीप्त, शुभ अग्नी उत्पन्न होतो.

Verse 50

फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च / प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्तः सदा भवेत्

फळे, मुळे, शाकभाज्या आणि विविध प्रकारचे भोज्य पदार्थ ब्राह्मणांना दान करावेत; दान करताना सदैव आनंदयुक्त व प्रसन्नचित्त राहावे.

Verse 51

औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये / ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च

रुग्णाच्या रोगशांतीसाठी औषध, स्नेह (तेल/तूप) व पोषक आहार देणारा मनुष्य रोगरहित, सुखी आणि दीर्घायुषी होतो.

Verse 52

असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम् / तीव्रितापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः

जो मनुष्य छत्र व पादुका (पादत्राण) दान करतो, तो क्षुरधारेसारख्या तीक्ष्ण असिपत्रवनाच्या मार्गासह त्याची तीव्र तप्त वेदना पार करतो.

Verse 53

यद् यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे / तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्ष्यमिच्छता

जगात जे जे अत्यंत प्रिय आणि घरी जे जे लाडके—अक्षय पुण्य इच्छिणाऱ्याने ते तेच गुणवान् पात्रास दान द्यावे।

Verse 54

अपने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम्

अयन, विषुव तसेच चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी आणि संक्रांती इत्यादी पवित्र वेळी दिलेले दान निश्चयच अक्षय फल देते।

Verse 55

प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च / दत्त्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च

प्रयाग इत्यादी तीर्थस्थानी आणि पुण्य-आयतनांतही—नदीकाठी तसेच वनांत दान केल्याने मनुष्य अक्षय पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 56

दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते / तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः

भूतमात्रासाठी या लोकी दानधर्मापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही. म्हणून द्विजांनी वेदनिष्ठ श्रोत्रिय ब्राह्मणास दान द्यावे.

Verse 57

स्वगायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये / मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम्

स्वतःचे आयुष्य व समृद्धी यासाठी, पापशांतीसाठी, तसेच मोक्ष इच्छिणाऱ्या मुमुक्षूनेही—ब्राह्मणांना दररोज दान द्यावे।

Verse 58

दीयमानं तु यो मोहाद् गोविप्राग्निसुरेषु च / निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः

जो मोहाने गायींना, ब्राह्मणांना, पवित्र अग्नीला व देवांना दिले जाणारे दान अडवितो, तो पापात्मा निश्चयच तिर्यक्-योनीस जातो।

Verse 59

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद् ब्राह्मणान् सुरान् / सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत्

जो धन मिळवूनही ब्राह्मण व देव यांचे पूजन-सन्मान करीत नाही, त्याचे सर्वस्व जप्त करून राजा त्याला राज्याबाहेर हाकलून देईल।

Verse 60

यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति / म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः

दुर्भिक्षकाळी, विद्वान ब्राह्मण मरत असताना जो अन्न-आहार देत नाही, तो ब्राह्मण निश्चयच निंद्य आहे।

Verse 61

न तस्मात् प्रतिगृह्णीयुर्न विशेयुश्च तेन हि / अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत्

त्याच्याकडून कोणीही दान घेऊ नये, तसेच त्याच्याशी संगतही करू नये; त्याला कलंकचिन्ह देऊन राजा आपल्या राज्यातून हाकलून देईल।

Verse 62

यस्त्वसद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम् / स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः

जो अयोग्यांना आपले धन ‘धर्मसाधन’ समजून देतो, तो पूर्वीपेक्षा अधिक पापी होतो; तो नरकात भाजला जातो।

Verse 63

स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः / सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद् द्विजोत्तमाः

जे ब्राह्मण वेदस्वाध्यायात तत्पर, खरी विद्या लाभलेले, इंद्रियजयी आणि सत्य-संयमयुक्त आहेत—श्रेष्ठ द्विजाने त्यांनाच दान द्यावे।

Verse 64

सुभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद् द्विजम् / न तु मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम्

तो आधीच तृप्त होऊन जेवला असला तरी विद्वान व धर्मशील द्विजाला भोजन घालावे; पण दुष्टवृत्तीचा मूर्ख—दहा रात्री उपवास केला तरी—भोजनास पात्र नाही।

Verse 65

सन्निकृष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति / स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम्

जवळ असलेल्या योग्य श्रोत्रियाला टाळून जो दुसरीकडे दान देतो, तो त्या कर्माने पापी होतो आणि सात पिढ्यांपर्यंत आपले कुल दग्ध करतो।

Verse 66

यदिस्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम् / तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्यापि सन्निधिम्

जर शील, विद्या इत्यादी गुणांनी एखादा ब्राह्मण खरोखर श्रेष्ठ असेल, तर जवळचे असले तरी इतरांना मागे टाकून विशेष प्रयत्नाने त्यालाच दान द्यावे।

Verse 67

यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यादर्चितमेव च / तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये

जो पूजित/संस्कारित दान स्वीकारतो आणि जो पूजित/संस्कारित दानच देतो—ते दोघेही स्वर्गाला जातात; पण उलट केल्यास (अपूजित देणे-घेणे) नरक प्राप्त होतो।

Verse 68

न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुके ऽपि च / पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित्

धर्म जाणणाऱ्याने नास्तिकाला—तो तर्ककुशल असला तरी—पाणीही देऊ नये; तसेच सर्व पाषंडी व वेद-अज्ञ यांना दान करू नये।

Verse 69

अपूपं च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् / अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठवत्

जो अविद्वान व अयोग्य मनुष्य अपूप, सुवर्ण, गाय-घोडे, जमीन किंवा तीळ यांचे दान स्वीकारतो, तो लाकडासारखा भस्म होऊन नष्ट होतो।

Verse 70

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः / अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथञ्चन

श्रेष्ठ द्विजाने धनाची अपेक्षा प्रतिष्ठित द्विजांकडून करावी; किंवा गरज पडल्यास केवळ जन्माने द्विज असणाऱ्यांकडूनही—पण कधीही शूद्राकडून नाही।

Verse 71

वृत्तिसङ्कोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम् / धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते

उपजीविकेत संकोच व मर्यादा ठेवावी, धनविस्ताराचा हट्ट करू नये; कारण धनलोभात गुंतलेला ब्राह्मण्यापासूनच ढळतो।

Verse 72

वेदानधीत्य सकलान् यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः / न तां गतिमवाप्नोति सङ्कोचाद् यामवाप्नुयात्

सर्व वेदांचे अध्ययन करून आणि सर्व प्रकारे यज्ञफळ मिळवूनही, अंतःकरणातील संकोचामुळे जी परम गती मिळू शकली असती ती मिळत नाही।

Verse 73

प्रतिग्रहरुचिर्न स्यात् यात्रार्थं तु समाहरेत् / स्थित्यर्थादधिकं गृह्णन् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्

ब्राह्मणाने प्रतिग्रहाची आसक्ति ठेवू नये; जीवन-यात्रेसाठी जितके आवश्यक तितकेच गोळा करावे. केवळ निर्वाहापेक्षा अधिक घेतल्यास ब्राह्मण अधोगतीस जातो.

Verse 74

यस्तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम् / उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः

जो नेहमीच याचना करीत राहतो तो स्वर्गाचा पात्र नाही. तो प्राण्यांना त्रास देतो; तो चोरासारखाच आहे.

Verse 75

गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षुरर्चिष्यन् देवतातिथीन् / सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं ततः

गुरू व आश्रितांचे कल्याण करावे आणि देवता व अतिथींचे पूजन करावे या हेतूने तो सर्वत्रून दान स्वीकारू शकतो; पण त्या स्वीकाराने स्वतः भोगतृप्त होऊ नये.

Verse 76

एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः / वर्तमानः संयातात्मा याति तत् परमं पदम्

अशा प्रकारे योगयुक्त, देवता व अतिथींचा पूजक गृहस्थ संयमित चित्ताने वागत राहिला तर तो त्या परम पदाला पोहोचतो.

Verse 77

पुत्रे निधाय वा सर्वं गत्वारण्यं तु तत्त्ववित् / एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः

किंवा सर्व काही पुत्राकडे सोपवून तत्त्वज्ञाने वनात जावे. तो सदैव एकाकी विचरावा—उदासीन, समभावी व समाहित चित्ताने.

Verse 78

एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः / ज्ञात्वानुतिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद् द्विजान्

हे द्विजोत्तमांनो! गृहस्थांचा हा धर्म तुम्हांला सांगितला आहे. तो जाणून नित्य नियमाने आचरण करा आणि तसेच इतर द्विजांनाही आचरणास प्रवृत्त करा।

Verse 79

इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेदजस्त्रम् / समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म

अशा प्रकारे गृहधर्माने त्या अनादी, एकमेव ईश्वरदेवाची अखंड उपासना करावी. तो सर्वभूतांची योनी असलेल्या प्रकृतीला ओलांडून परम पदाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्माला येत नाही.