Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तविशो ऽध्याय व्यास उवाच एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः / चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्

व्यास म्हणाले—अशा प्रकारे वनाश्रमात राहून आयुष्याचा तिसरा भाग घालवावा; त्यानंतर क्रमाने आयुष्याचा चौथा भाग संन्यासात व्यतीत करावा.

Verse 2

अग्नीनात्मनी संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् / योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः

पवित्र अग्नी आत्म्यात अंतःस्थापून द्विजाने प्रव्रज्या (संन्यास) घ्यावी—योगाभ्यासात रत, मनाने शांत, आणि ब्रह्मविद्येत पूर्ण परायण।

Verse 3

यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु / तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये

जेव्हा मनात सर्व विषयांबद्दल खरे वैतृष्ण्य (वैराग्य) उत्पन्न होते, तेव्हाच संन्यासाची इच्छा करावी; उलट झाले तर—वैराग्याविना संन्यास मागितल्यास—तो पतित होतो।

Verse 4

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः / दान्तः पक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्

प्राजापत्य यज्ञ किंवा पुन्हा आग्नेय इष्टि विधिपूर्वक करून, दान्त व ‘पक्वकषाय’ (दोष-राग शमलेला) असा तो ब्रह्माश्रम—ब्रह्मचर्यधर्म—याचा आश्रय घ्यावा।

Verse 5

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे / कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः

काही ज्ञान-संन्यासी, काही वेदसंन्यासी; आणि काही अन्य कर्म-संन्यासी—असा संन्यास त्रिविध म्हणून परिकीर्तित आहे।

Verse 6

यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः / प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः

जो सर्व संगातून मुक्त, द्वंद्वातीत व निर्भय आहे—तो ज्ञान-संन्यासी म्हणून सांगितला जातो; तो केवळ स्वात्म्यातच स्थित असतो।

Verse 7

वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः / प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः

तो नित्य केवळ वेदाचे अध्ययन करील, निराश व अपरिग्रही राहील. इंद्रिये जिंकून मोक्षाची इच्छा धरणारा तोच ‘वेद-संन्यासी’ म्हणतात.

Verse 8

यस्त्वग्नीनात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः / ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः

जो द्विज पवित्र अग्नींना अंतःकरणात आत्मसात करून ब्रह्मार्पणात तत्पर राहतो, तो कर्म-संन्यासी जाणावा; तो महायज्ञात परायण असतो.

Verse 9

त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः / न तस्य विद्यते कार्यं न लिङ्गं वा विपश्चितः

या तिघांमध्येही तत्त्वज्ञ ज्ञानी श्रेष्ठ मानला आहे. त्या विवेकीस कोणतेही कर्तव्य उरत नाही, तसेच ओळखीचे बाह्य लक्षणही नाही.

Verse 10

निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः / जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः

निर्मम, निर्भय, शांत व द्वंद्वातीत होऊन तो पानांचे अन्न घेईल. जीर्ण कौपीन धारण करील—किंवा नग्नही राहील—आणि ध्यानात पूर्ण तल्लीन राहील.

Verse 11

ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् / अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः

ब्रह्मचारी, मिताहारी होऊन तो गावातून भिक्षान्न गोळा करील. त्याची बुद्धी अध्यात्मात स्थिर राहो; तो अपेक्षारहित व निरामिष राहो.

Verse 12

आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह / नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्

या लोकी आत्म्यालाच सहाय मानून खऱ्या कल्याणासाठी विचरावे; मृत्यूचा आनंद मानू नये, जीवनाचाही आनंद मानू नये।

Verse 13

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा / नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन / एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते

तो केवळ योग्य काळाची वाट पाहो, जसा भृत्य आज्ञेची वाट पाहतो. न अध्ययन करावे, न बोलावे, न कधी ऐकावे. असे जाणून परम योगी ब्रह्मभावास योग्य होतो।

Verse 14

एकवासाथवा विद्वान् कौपीनाच्छादनस्तथा / मुण्डी शिखी वाथ भवेत् त्रिदण्डी निष्परिग्रहः / काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः

विद्वान संन्यासी एक वस्त्र धारण करो वा केवळ कौपीनाने आच्छादित राहो. तो मुंडित असो वा शिखाधारी, त्रिदंड धारण करो, आणि परिग्रह-रहित असो. काषाय वस्त्रे परिधान करून सदैव ध्यानयोगात तत्पर राहो।

Verse 15

ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालये ऽपि वा / समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः / भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्

तो गावाच्या टोकास, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा देवालयातही वास करो. शत्रू-मित्र आणि मान-अपमान यांत सम राहो. भिक्षेवर नित्य निर्वाह करो आणि कधीही अनेक प्रकारचे अन्न खाणारा होऊ नये।

Verse 16

यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः / न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते

परंतु मोहाने जर एखादा यती बालिश व आळशी होऊन—फक्त नावापुरता एकान्नादी बनेल—तर त्याच्यासाठी धर्मशास्त्रांत कोणतेही प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही।

Verse 17

रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः / प्राणिहंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः

जो राग-द्वेषमुक्त अंतःकरणाचा आहे, मातीचा ढेकूळ, दगड व सोने समान मानतो; प्राणिहिंसेपासून निवृत्त राहतो; मौन व वाणीसंयमात स्थित होऊन सर्वथा निष्काम होतो.

Verse 18

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् / सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनः पूतं समाचरेत्

दृष्टीने शुद्ध करूनच पाऊल टाकावे; वस्त्राने गाळून शुद्ध केलेले पाणी प्यावे; सत्याने शुद्ध वाणी बोलावी; आणि शुद्ध मनाने आचरण करावे.

Verse 19

नैकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्यो ऽन्यत्र भिक्षुकः / स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः

भिक्षुकाने वर्षाकाळ सोडून एकाच ठिकाणी राहू नये; इतर काळी अन्यत्र भ्रमण करावे. तो नित्य स्नान व शौच-शुद्धीत तत्पर राहावा, कमंडलू धारण करावा आणि शुचिर्भूत राहावा.

Verse 20

ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत् / मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः

तो नित्य ब्रह्मचर्यात रत राहावा व वनवासात अनुरक्त व्हावा; मोक्षशास्त्रांत निरत राहावा, यज्ञोपवीतधारी असावा आणि इंद्रिये जिंकलेला असावा.

Verse 21

दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः / आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्

जो दंभ व अहंकारापासून मुक्त आहे, निंदा व पैशुन्य (दुष्ट चुगली) टाळतो, आणि आत्मज्ञानगुणांनी युक्त आहे—असा यती मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 22

अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम् / स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु

सनातन प्रणव-नामक वेद (ॐ) याचा सतत अभ्यास करावा। स्नान करून विधिपूर्वक आचमन करून, विशेषतः देवालयादी पवित्र स्थानी शुद्ध राहावे।

Verse 23

यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः / धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः

यज्ञोपवीत धारण करून, अंतःकरणाने शांत, हातात कुश घेऊन, एकाग्र होऊन—धुत काषाय वस्त्र परिधान करून, देह व केशांवर भस्म धारण करावी।

Verse 24

अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च / आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्

अधियज्ञ, अधिदैविक आणि अध्यात्म—वेदान्तात ज्याचे निरूपण आहे त्या ब्रह्माचा सतत जप करावा।

Verse 25

पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः / वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्

पुत्रांमध्ये राहो वा ब्रह्मचारी, यति किंवा मुनि असो—त्याने नित्य केवळ वेदाचाच अभ्यास करावा; त्यानेच परम गती प्राप्त होते।

Verse 26

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम् / क्षमा दया च सतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः

अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि परम तप; तसेच क्षमा, दया व संतोष—विशेषतः हीच त्याची मुख्य व्रते सांगितली आहेत।

Verse 27

वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान् समाहितः / कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि

वेदान्तज्ञानात दृढ व मनाने एकाग्र होऊन तो दररोज स्नान करून पंचमहायज्ञ करावा; आणि भिक्षेत मिळालेल्या अन्नानेच तो यज्ञकर्म करावे।

Verse 28

होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहितः / स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्

समाहित होऊन योग्य वेळी नित्य होममंत्रांचा जप करावा. दररोज स्वाध्याय करावा आणि प्रातः-सायं दोन्ही संध्याकाळी सावित्री (गायत्री) जपावी।

Verse 29

ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम् / एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्

एकांतात परमेश्वर देवाचे सतत ध्यान करावे; आणि नित्य एकाच प्रकारचे अन्न खाणे टाळावे, तसेच काम, क्रोध व परिग्रह यांचा त्याग करावा।

Verse 30

एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् / कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्

एक वस्त्र किंवा दोन वस्त्रे परिधान करून, शिखा व यज्ञोपवीत धारण करून, हातात कमंडलू घेऊन—विद्वान, त्रिदंडधारी—तो त्या परम ध्येयाकडे एकनिष्ठेने जातो।