Adhyaya 17
Rules of Food, Acceptance, and Purity for the Twice-Born (Dvija-Śauca and Anna-Doṣa)
उत्तरभागातील धर्मोपदेशात व्यास अन्न, दाता आणि शौच-अशौच यांचे कठोर नियम सांगतो. अन्नभक्षण हे पाप-पुण्य व सामाजिक/याज्ञिक स्थितीचे वहन करणारे माध्यम आहे असे तो स्पष्ट करतो; आपत्कालाविना शूद्र-स्रोताशी निगडित निंद्य अन्न खाल्ल्यास पतन व दुर्जन्म होतो, तसेच मृत्युकाळी पचत असलेल्या अन्नामुळेही पुनर्जन्म अन्नस्वामीच्या योनी/जातीशी जोडला जातो. पुढे कोणाचे अन्न टाळावे, कोणते दान अयोग्य, आणि कोणत्या भाज्या, कंद-छत्रक, मांस, मासे व दुग्धपदार्थ निषिद्ध किंवा अटींसह ग्राह्य—यांची विस्तृत यादी येते. केस/कीटक, पशूने वास घेणे, पुन्हा शिजवणे, बहिष्कृत वा रजस्वला-संसर्ग, शिळेपणा इत्यादी दूषणनियम सांगितले आहेत. शेवटी द्विजांसाठी मद्यपानाचा कठोर निषेध, त्याचे परिणाम व शुद्धीचा तर्क (दोष उत्सर्जनापर्यंत राहतो) देऊन, पुढील योग-वेदान्त व उच्च कर्मसिद्धीसाठी शौच व संयम अनिवार्य ठरवतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशो ऽध्यायः व्यास उवाच नाद्याच्छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि वान्यतः / स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील सोळावा अध्याय. व्यास म्हणाले—ब्राह्मणाने शूद्राचे अन्न मोहाने वा अन्य कारणानेही खाऊ नये. आपत्काल नसताना जो ते खातो तो शूद्रयोनीस जातो.
Verse 2
षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् / जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
जो द्विज सहा महिने शूद्राचे निंद्य अन्न खातो, तो जिवंतपणीच शूद्रवत् होतो; आणि मृत्यूनंतर कुत्र्याच्या योनीत जन्म घेतो.
Verse 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः / यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
हे मुनीश्वर! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र—जो कोणी दुसऱ्याचे अन्न पोटात अपचित राहिले असताना मरण पावतो, तो ज्याचे अन्न होते त्याच योनीत/कुळात जन्म घेतो.
Verse 4
राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः / गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्
राजाचे अन्न, नर्तकाचे अन्न, सुताराचे अन्न, चर्मकाराचे अन्न; तसेच गणांचे (मंदिर-सेवकांचे) अन्न, गणिकेचे अन्न आणि षण्ढाचे अन्न—हे सर्व वर्ज्य करावे.
Verse 5
चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा / गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्
चक्र बनवून उपजीविका करणारे, रजक, चोर व ध्वजधारी यांचे अन्न टाळावे. तसेच गायक-नर्तक, लोहार यांचे अन्न आणि सूतक-संबंधी अन्नही वर्ज्य आहे.
Verse 6
कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च / पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि
कुंभार व चित्रकार-कारागीर यांचे अन्न, तसेच सावकाराचे व पतिताचे अन्न टाळावे. तसेच पुनर्भवा (पुनर्विवाहिता) व छत्रिका हिचे अन्न, आणि महापातकामुळे लोकनिंदित व्यक्तीचे अन्नही वर्ज्य आहे.
Verse 7
सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च / चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च
सोनार, नट, शिकारी, बंधनात असलेला, रोगी—यांचे अन्न; तसेच वैद्याचे अन्न, पुंश्चली (व्यभिचारिणी)चे अन्न आणि दंडित गुन्हेगाराचे अन्नही टाळावे.
Verse 8
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च / सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
चोर व नास्तिक यांचे अन्न, तसेच देवतांची निंदा करणाऱ्याचे अन्न टाळावे. सोम विकणाऱ्याचे अन्नही—विशेषतः श्वपाक (चांडाळ) याचे अन्न—अत्यंत वर्ज्य आहे.
Verse 9
भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे / उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
पत्नीच्या अधीन असलेल्या पुरुषाचे अन्न, आणि ज्याच्या घरी उपपति (परपुरुष) असेल त्याचे अन्न टाळावे. तसेच बहिष्कृत, कंजूष आणि उच्छिष्टभोजी यांचे अन्नही वर्ज्य आहे.
Verse 10
अपाङ्क्त्यान्नं च सङ्घान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि / क्लीबसंन्यासिनोश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि / भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षुतम्
पंक्तीत बसण्यास अयोग्य अशा लोकांकडून मिळालेले अन्न, जमावाला वाटलेले संघ-अन्न, शस्त्रावर उपजीविका करणाऱ्याचे अन्न; नपुंसक व संन्याशाचे अन्न; तसेच मद्यपी किंवा उन्मत्ताचे अन्न; भयभीत वा रडणाऱ्याचे अन्न; आणि ज्याची निंदा झाली आहे किंवा ज्यावर शिंक पडली आहे—असे अन्न वर्ज्य करावे।
Verse 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च / वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च
वेद-ब्रह्माचा द्वेष करणाऱ्याचे, पापात रुची ठेवणाऱ्याचे, श्राद्धासाठी शिजवलेले अन्न, सूतक (जन्माशौच) असणाऱ्याचे अन्न; योग्य हेतू/विधी नसताना शिजवलेले वृथापाक-अन्न, शाव-अशौच असलेल्या घरचे अन्न, तसेच श्वशुराचे अन्न—हे सर्व वर्ज्य करावे।
Verse 12
अप्रजानां तु नारीणां भृतकस्य तथैव च / कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
पुरुष-पालक नसलेल्या स्त्रियांचे अन्न-दान, भृतक (नोकर/मजूर) याचे अन्न; विशेषतः कारागिरांचे अन्न; तसेच शस्त्र विकून उपजीविका करणाऱ्यांचे अन्न—हे (अन्न-दान) स्वीकारू नये।
Verse 13
शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च / विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च
शौण्ड (मद्यपी) याचे अन्न, घाटिक (जुगारी) याचे अन्न, आणि वैद्यांचे अन्न; तसेच प्रजननाचा योग्य क्रम भंग करणाऱ्याचे अन्न, आणि ज्येष्ठ असताना कनिष्ठाचे लग्न (परिवित्ति) यासंबंधीचे अन्न—हे सर्व अयोग्य मानावे।
Verse 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः / अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् / गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्
विशेषतः पुनर्भू (पुनर्विवाहिता) स्त्रीचे अन्न, तसेच दिधिषूपती (तिचा पती) याचे अन्न खाऊ नये। अवज्ञेने दिलेले, फेकून दिलेले, रागाने दिलेले किंवा अनुचित विस्मयभावाने दिलेले अन्नही भक्षण करू नये। गुरूचे अन्नसुद्धा योग्य संस्कारांशिवाय असेल तर खाऊ नये।
Verse 15
दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम् / यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नानि किल्बिषम्
मनुष्याचे दुष्कृत्य जणू त्याच्या अन्नातच वसते. जो ज्याचे अन्न खातो, तो त्याचे पापही भोगतो.
Verse 16
आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः / एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्
आर्धिक (बटाईदार), कुलमित्र (घरची खुशामत करून जगणारा), आपला गोपाल आणि न्हावी—हे शूद्रांमध्ये भोजनास योग्य मानले आहेत; तसेच जो स्वतःला सेवेस अर्पण करतो तोही.
Verse 17
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च / एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः
कुशीलव (गायक-नट), कुंभार आणि शेतकाम करणारा—हे शूद्रांमध्ये भोजनास योग्य; आणि बुधांनी त्यांना थोडेसे वेतनही द्यावे.
Verse 18
पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः / पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः
तुपात शिजवलेले पायस, दूध व सत्तू इत्यादी, तसेच पेंड व तेल—हे शूद्राकडून द्विजांनी स्वीकारावे.
Verse 19
वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा / पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्
वांगे, नालिका-शाक, कुसुंभ व अश्मंतक-शाक; तसेच कांदा, लसूण, आंबट/आंबवलेले पदार्थ आणि चिकट निर्यास—हे टाळावे.
Verse 20
छत्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च / विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्
छत्राक (मशरूम), विड्वराह नावाचा वराह, शेल, पेयूष, विलय, सुमुख तसेच सर्व कवक (बुरशी) यांचा त्याग करावा।
Verse 21
गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च / उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः
गृञ्जन, किंशुक, ककुभाण्ड, उदुंबर आणि अलाबु—हे खाल्ल्यास द्विज निश्चयच धर्मस्थितीतून पतित होतो।
Verse 22
वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च / अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च
विधीविना किंवा निष्फळ रीतीने कृशर-संयाव, पायस व अपूप अर्पण करू नये; तसेच अपक्व मांस, देवान्न आणि हवींषि यांचेही अयोग्य अर्पण करू नये।
Verse 23
यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् / नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्
यवागू (पातळ भाताची पेज), मातुलिंग (बीजपूर) आणि अपक्व मासे; तसेच नीप, कपित्थ व प्लक्ष—हे सर्व प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य करावे।
Verse 24
पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्य तथैव च / रात्रौ च तिलसंबद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्
पिण्याक (खळी), स्नेह काढून घेतलेले अन्न, देवधान्य—हे; तसेच रात्री तिळयुक्त पदार्थ आणि दही—हेही प्रयत्नपूर्वक टाळावे।
Verse 25
नाश्नीयात् पयसा तक्रं न बीजान्युपजीवयेत् / क्रियादुष्टं भावदुष्टमसत्संसर्गि वर्जयेत्
दुधाबरोबर ताक घेऊ नये, आणि बियांच्या व्यवहारावर उपजीविका करू नये। ज्याची कृत्ये दुष्ट, ज्याचा भाव दुष्ट आणि जो असत्संग करतो—त्याचा नित्य त्याग करावा।
Verse 26
केशकीटावपन्नं च सहृल्लेखं च नित्यशः / श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा
ज्या अन्नात केस किंवा कीटक पडले असतील, जे सतत स्पर्शाने दूषित होत असेल; कुत्र्याने वास घेतलेले; आधी शिजवून पुन्हा शिजवलेले; आणि चांडाळाने पाहिलेले—असे अन्न अशुचि मानून टाळावे।
Verse 27
उदक्यया च पतितैर्गवा चाघ्रातमेव च / अनर्चितं पुर्युं षितं पर्यायान्नं च नित्यशः
रजस्वला स्त्री, पतित जन किंवा गाय यांनी स्पर्श/वास घेतलेले अन्न; जे अर्चित नाही; जे बासी झालेले; किंवा जे शिजवून दुसऱ्या दिवसासाठी ठेवलेले—असे अन्न नित्य टाळावे।
Verse 28
काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संयुतम् / मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च
कावळा किंवा कोंबडीने स्पर्श केलेले, कृमी पडलेले, माणसांनी वास घेतलेले, किंवा कुष्ठरोग्याने स्पर्श केलेले—असे अन्न/द्रव्य अशुचि समजावे।
Verse 29
न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चाल्या सरोषया / मलबद्वाससा वापि परवासो ऽथ वर्जयेत्
रजस्वला स्त्रीने दिलेले दान घेऊ नये, आणि रागाने देणाऱ्या व्यभिचारिणीचेही घेऊ नये। मळकट वस्त्रे घालणाऱ्याचे दान तसेच परकी (दुसऱ्याची) वस्तूही वर्ज्य करावी।
Verse 30
विवत्सायाश्च गोः क्षीरमौष्ट्रं वानिर्दशं तथा / आविकं सन्धिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत्
मनू म्हणाला—जिचे वासरू मेले आहे अशा गायीचे दूध, उंटिणीचे दूध, दहा दिवस पूर्ण होण्यापूर्वी काढलेले दूध, मेंढीचे दूध तसेच ‘संधिनी’ अवस्थेतील गायीचे दूध—हे सर्व अपेय आहे।
Verse 31
बलाकं हंसदात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा / कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्
तसेच (यांत) बगळा, हंस व दात्यूह पक्षी, कलविंक, पोपट; तसेच कुरर, चकोर, जालपाद (जाळीदार पायांचा जलपक्षी) आणि कोकिळा यांचाही समावेश होतो।
Verse 32
वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथैव च / उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतानपि / कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
“(या पक्ष्यांचीही गणना:) कावळा, खंजरीट, बाज व गिधाड; घुबड, चक्रवाक, भास आणि पारवे; फाख्ता, टिट्टिभ आणि घरचा कोंबडा देखील।”
Verse 33
सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च / शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च न भक्षयेत्
सिंह, वाघ, मांजर, कुत्रा, डुक्कर, कोल्हा, माकड आणि गाढव—यांचे मांस खाऊ नये।
Verse 34
न भक्षयेत् सर्वमृगान् पक्षिणो ऽन्यान् वनेचरान् / जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनश्चेति धारणा
कोणत्याही प्रकारचे मृग, इतर पक्षी व वनचर प्राणी, तसेच जलचर वा स्थलचर जीव—यांचे भक्षण करू नये; हीच विहित ‘धारणा’ (संयम) आहे।
Verse 35
गोधा कूर्मः शशः श्वाविच्छल्यकश्चेति सत्तमाः / भक्ष्याः पञ्चनखा नित्यं मनुराह प्रिजापतिः
हे सत्पुरुषा! गोधा, कूर्म, शश, श्वावित (साळिंदर) आणि शल्यक—हे पाच नखधारी प्राणी नित्य भक्ष्य आहेत; असे प्रजापती मनूंनी सांगितले।
Verse 36
मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीयान् मांसं रौरवमेवच / निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तु नान्यथा
शल्कयुक्त मासेच खावीत, आणि मांसही फक्त विधिनिर्दिष्ट; परंतु आधी देवतांना व ब्राह्मणांना नैवेद्य अर्पून मगच—अन्यथा नाही।
Verse 37
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिञ्जलम् / वाध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनहंसपराजिताः
मोर, तित्तिर, कबूतर व कपिंजल; तसेच वाध्रीणस आणि बगळा—हे भक्ष्य आहेत, कारण हे मीन व हंसांनी पराजित (निर्दोष-स्वभाव) मानले आहेत।
Verse 38
शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीनरोहितौ / मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमा! शफर, सिंहतुंड, तसेच पाठीना व रोहित—हे मासे विशेषतः भक्षणासाठी निर्दिष्ट केले आहेत।
Verse 39
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया / यथाविधि नियुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
यांचे मांस प्रोक्षणसंस्काराने शुद्ध झाले असेल, तर द्विजांची आवश्यकता पूर्ण करण्याच्या हेतूने ते भक्ष्य होऊ शकते; आणि विधिपूर्वक आज्ञा असल्यास प्राणसंकटातही।
Verse 40
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते / औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञकारणात्
कधीही मांस भक्षण करू नये. पण यज्ञशेष/प्रसाद भोगणारा लिप्त होत नाही; औषधासाठी, अशक्तपणी, किंवा यज्ञकार्यासाठी नियोग असल्यास ते दोषरहित मानले जाते.
Verse 41
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् / यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत्
श्राद्धात किंवा दैवकर्मात आमंत्रित होऊन जो मांसभोग नाकारतो, तो पशूच्या जितक्या रोम आहेत तितक्या नरकांत जातो.
Verse 42
अदेयं चाप्यपेयं च तथैवास्पृश्यमेव च / द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
द्विजांसाठी मद्य नित्य अदेय, अपेय व अस्पृश्य आहे; ते पाहणेही वर्ज्य—हा ठरलेला नियम आहे.
Verse 43
तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत् / पीत्वा पतति कर्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद् द्विजः
म्हणून सर्व प्रकारे मद्य नित्य वर्ज्य करावे. ते पिल्याने द्विज कर्तव्यकर्मांपासून पतित होतो व असंभाष्य (बहिष्कृत) ठरतो.
Verse 44
भक्षयित्वा ह्यभक्ष्याणि पीत्वापेयान्यपि द्विजः / नाधिकारी भवेत् तावद् यावद् तन्न जहात्यधः
जो द्विज अभक्ष्य खातो व अपेय पितो, तो खालील मार्गाने ती मलिनता बाहेर टाकेपर्यंत अधिकारी ठरत नाही.
Verse 45
तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः / अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद् याति रौरवम्
म्हणून ब्राह्मणाने नेहमी प्रयत्नपूर्वक अभक्ष्य व अपेय पदार्थ टाळावेत; अन्यथा तो रौरव नावाच्या नरकास जातो।
Frequently Asked Questions
That moral and ritual qualities adhere to food and transfer through consumption: “another’s sin” is metaphorically lodged in their food, so eating improperly sourced or contaminated food disrupts śauca, damages dharmic standing, and can shape karmic outcome and rebirth.
It discourages meat broadly, yet permits limited cases: when the meat is ritually processed and first offered as naivedya to deities and brāhmaṇas, when enjoined by sacrificial context, for medicinal need, incapacity, or in emergencies—never as casual enjoyment.
As absolutely prohibited—never to be given, drunk, or even touched; drinking causes fall from prescribed duties and social exclusion, and impurity remains until physically expelled, with hell-consequence stated for persistent transgression.
Contamination by hair/insects/worms, animal sniffing (dog/cow), crow/fowl contact, staleness or next-day cooking, re-cooking, touch by menstruating persons or outcastes, being sneezed on/reviled, or association with sūtaka/śāva households and improperly performed rites.