Adhyaya 16

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः व्यास उवाच न हिंस्यात् सर्वभूतानिनानृतं वावदेत् क्वचित् / नाहितं नाप्रियं वाक्यं न स्तेनः स्याद् कदाचन

अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील पंधरावा अध्याय समाप्त. व्यास म्हणाले—कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये, कधीही असत्य बोलू नये; अहितकारक किंवा केवळ प्रिय वाटणारे पण अपायकारक वचन बोलू नये; आणि कधीही चोर होऊ नये.

Verse 2

तृणं वा यदि वा शाकं मृदं वा जलमेव वा / परस्यापहरञ्जन्तुर्नरकं प्रतिपद्यते

गवताची काडी असो वा भाजी, माती असो वा पाणीच असो—जो प्राणी परक्याचे द्रव्य चोरतो, तो नरकास प्राप्त होतो.

Verse 3

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयान्न शूद्रपतितादपि / न चान्यस्मादशक्तश्च निन्दितान् वर्जयेद् बुधः

बुद्धिमानाने राजाकडून, शूद्राकडून, पतित आचरणवाल्याकडून तसेच अयोग्य दात्याकडून दान घेऊ नये; निंद्य लोकांचे दान टाळावे।

Verse 4

नित्यं याचनको न स्यात् पुनस्तं नैव याचयेत् / प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मतिः

मनुष्याने कायमचा याचक होऊ नये आणि त्याच्याकडे पुन्हा पुन्हा मागू नये; कारण असा दुर्मती याचक जणू त्याचे प्राणच हिरावून घेतो।

Verse 5

न देवद्रव्यहारी स्याद् विशेषेण द्विजोत्तमः / ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापद्यपि कदाचन

विशेषतः श्रेष्ठ द्विजाने देवद्रव्य चोरणारा होऊ नये; आणि ब्राह्मणांचे धन तर आपत्तीतही कधीही हिरावू नये।

Verse 6

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते / देवस्वं चापि यत्नेन सदा परिहरेत् ततः

ते म्हणतात, साधे विषच सर्वात भयंकर नाही; ब्राह्मणांचे धन हेच परम विष म्हणतात। म्हणून देवस्वही प्रयत्नपूर्वक सदैव टाळावे।

Verse 7

पुष्पे शाक्रोदके काष्ठे तथा मूले फले तृणे / अदत्तादानमस्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः

फूल, शाक, पाणी, लाकूड, मुळे, फळे व तृण—यांत जे न देता घेतले जाते ते चोरीच; प्रजापती मनूंनी ‘अस्तेय’ असेच सांगितले।

Verse 8

ग्रहीतव्यानि पुष्पाणि देवार्चनविधौ द्विजाः / नैकस्मादेव नियतमननुज्ञाय केवलम्

हे द्विजांनो! देवपूजनविधीत पुष्पे नियमानेच घ्यावीत; परवानगी न घेता केवळ एका ठिकाणाहूनच ठरवून घेऊ नये।

Verse 9

तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद् बुधः / धर्मार्थं केवलं विप्रा ह्यन्यथा पतितो भवेत्

हे विप्रांनो! ज्ञानी पुरुष तृण, काष्ठ, फळ, पुष्प व थोडेसे प्रकाश/इंधन केवळ धर्मासाठीच घेऊ शकतो; अन्यथा तो पतित होतो।

Verse 10

तिलमुद्गयवादीनां मुष्टिर्ग्राह्या पथि स्थितैः / क्षुधार्तैर्नान्यथा विप्रा धर्मविद्भिरिति स्थितिः

हे विप्रांनो! मार्गावर क्षुधार्त प्रवाशांनी तीळ, मूग, जव इत्यादींची फक्त एक मुठ घ्यावी; त्याहून अधिक नाही—धर्मज्ञांनी हाच नियम ठरविला आहे।

Verse 11

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् / व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम्

‘धर्म’ असा बहाणा करून पाप करून मग व्रत आचरू नये; तसेच व्रताच्या आड पाप झाकून स्त्रिया व शूद्रांपुढे ढोंगी दंभ-छल करू नये।

Verse 12

प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गर्ह्यते ब्रह्मवादिभिः / छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति

असा ब्राह्मण परलोकीही आणि इहलोकीही ब्रह्मवाद्यांकडून निंदिला जातो; आणि छद्माने आचरलेले त्याचे व्रत राक्षसांकडे जाते (पुण्य न देता आसुरी फल देते)।

Verse 13

अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति / स लिङ्गिनां हरेदेनस्तिर्यग्योनौ च जायते

जो खरा वैरागी नाही, पण वैराग्याचा वेष घेऊन उपजीविका करतो, तो सत्य तपस्व्यांचे पुण्य हिरावतो; त्या पापामुळे तो तिर्यक्-योनीतही जन्म घेतो.

Verse 14

बैडालव्रतिनः पापा लोके धर्मविनाशकाः / सद्यः पतन्ति पापेषु कर्मणस्तस्य तत् फलम्

‘बेडालव्रत’ करणारे ते पापी—जे लोकी धर्माचा नाश करतात—ते त्वरित पापात पडतात; अशा कर्माचे हेच फळ आहे.

Verse 15

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् वामाचारांस्तथैव च / पञ्चरात्रान् पाशुपतान् वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

पाखंडी, निषिद्ध कर्मांत स्थित, वामाचार पाळणारे—तसेच पाञ्चरात्र व पाशुपत मताचे अनुयायी—यांना या विधिपूजाप्रसंगी केवळ वाणीनेही मान देऊ नये.

Verse 16

वेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा / द्विजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत्

जे वेदनिंदेत रत, देवनिंदेत रत आणि द्विजनिंदेतही रत आहेत—अशा मर्त्यांचा मनानेही विचार करू नये.

Verse 17

याजनं योनिसंबन्धं सहवासं च भाषणम् / कुर्वाणः पतते जन्तुस्तस्माद् यत्नेन वर्जयेत्

अयोग्यांसाठी याजन (यज्ञपुरोहिती), योनीसंबंध, निकट सहवास आणि घनिष्ठ संभाषण—जो करतो तो धर्मातून पतित होतो; म्हणून हे यत्नाने टाळावे.

Verse 18

देवद्रोहाद् गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः / ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिगुणाधिकम्

देवद्रोहापेक्षा गुरुद्रोह कोट्यवधी पटींनी अधिक महापाप आहे; आणि सत्यज्ञानाची निंदा—म्हणजे नास्तिक्य—ते तर त्याहूनही कोटिगुण अधिक घोर आहे।

Verse 19

गोभिश्च दैवतैर्विप्रैः कृष्या राजोपसेवया / कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि धर्मतः

गोपालन, देवसेवा (यज्ञादि), विप्रसंग, शेती आणि राजसेवा—यांमुळे धर्माने हीन असलेली कुळेही मानहानी होऊन ‘अकुळ’ (लोकनिंद्य) अवस्थेला जातात।

Verse 20

कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च / कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

कुविवाह, विधिकर्मांचा लोप, वेदाध्ययनाचा त्याग आणि ब्राह्मणांचा अतिक्रम—यांमुळे कुळे श्रेष्ठ वंशातून घसरून ‘अकुळ’ (अधोगती) प्राप्त करतात।

Verse 21

अनृतात् पारदार्याच्च तथाभक्ष्यस्य भक्षणात् / अश्रौतधर्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्

असत्य, परस्त्रीगमन, निषिद्ध अन्नभक्षण आणि वेदविरुद्ध आचारधर्माचे आचरण—यांमुळे कुळ खरोखरच लवकर नष्ट होते।

Verse 22

अश्रोत्रियेषु वै दानाद् वृषलेषु तथैव च / विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्

अश्रोत्रिय (वेदाध्ययनहीन) लोकांना, तसेच वृषल (अयोग्य/नीच) लोकांना आणि विहित आचारहीनांना दान दिल्यास कुळ निश्चयाने लवकर नष्ट होते।

Verse 23

नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् / न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनैर्वृते

अधार्मिकांनी वेढलेल्या गावात, अतिरोगी प्रदेशात, शूद्रराज्यात तसेच पाषंडजनांनी भरलेल्या ठिकाणी निवास करू नये।

Verse 24

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये पूर्वपश्चिमयोः शुभम् / मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेद् द्विजः

हिमालय व विंध्य यांच्या मधील पूर्व-पश्चिम पसरलेल्या शुभ प्रदेशात द्विजाने राहावे; दोन्ही समुद्रांच्या किनारी देशांना सोडून अन्यत्र निवास करू नये।

Verse 25

कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः / पुण्याश्च विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसेद् द्विजः

जिथे स्वभावतः नेहमी कृष्णमृग संचार करतो, किंवा जिथे प्रसिद्ध पवित्र नद्या वाहतात—अशा ठिकाणी द्विजाने निवास करावा।

Verse 26

अर्धक्रोशान्नदीकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः / नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसन्निधौ

श्रेष्ठ द्विजाने नदीकाठापासून अर्धक्रोशाच्या आत निवास टाळावा; आणि पुण्य मानलेले स्थानही जर अंत्यजांच्या गावाजवळ असेल तर तेथेही राहू नये।

Verse 27

न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कसैः / न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः

पतितांशी, चांडाल व पुक्कसांशी, मूर्ख व गर्विष्ठांशी, तसेच अंत्यज व अंत्यजवृत्तीने उपजीविका करणाऱ्यांशी जवळचा सहवास ठेवू नये।

Verse 28

एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् / याजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम्

एकाच शय्या वा आसनाचा सहभाग, एकाच पंक्तीत एकत्र बसणे, भांडी व शिजलेल्या अन्नाचे मिश्रण, निषिद्ध मर्यादा ओलांडून याजन किंवा अध्यापन करणे, तसेच सहभोजन—हे सर्व अनुचित साङ्कर्याचे हेतु मानले आहेत।

Verse 29

सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च / एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्यसंज्ञिताः

दहावा दोष ‘सहाध्याय’ आणि ‘सहयाजन’ही; अशा रीतीने अकरा दोष सांगितले असून त्यांना एकत्र ‘साङ्कर्य’ असे नाव दिले आहे।

Verse 30

समीपे वा व्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणाम् / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साङ्कर्यं परिवर्जयेत्

फक्त जवळ उभे राहिल्याने किंवा समीप वास केल्यानेही पाप माणसांत संसर्गाने पसरू शकते; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी साङ्कर्य—हानिकारक मिश्रण—टाळावे।

Verse 31

एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् / भस्मना कृतमर्यादा न तेषां संकरो भवेत्

जे एकाच पंक्तीत बसतात पण परस्परांना स्पर्श करत नाहीत, आणि भस्माने मर्यादा ठरवतात—त्यांच्यात संकर होत नाही।

Verse 32

अग्निना भस्मना चैव सलिलेनावसेकतः / द्वारेण स्तम्भमार्गेण षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते

अग्नीने, भस्माने, आणि जल शिंपडून; तसेच द्वाराने व स्तंभाच्या मार्गाने—या सहा उपायांनी पंक्ती (मर्यादा) विभागली जाते।

Verse 33

न कुर्याच्छुष्कवैराणि विवादं च न पैशुनम् / परक्षेत्रे गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्यचित् / न संवदेत् सूतके च न कञ्चिन्मर्मणि स्पृशेत्

कोरडे वैर निर्माण करू नये, वादविवाद वा चुगली-निंदा करू नये। परक्या शेतात वासराला दूध पाजणारी गाय कोणाला दाखवू नये। सूतकात बोलू नये आणि कोणाच्याही मर्मस्थानी स्पर्श करू नये।

Verse 34

न सूर्यपरिवेषं वा नेन्द्रचापं शवाग्निकम् / परस्मै कथयेद् विद्वान् शशिनं वा कदाचन

विद्वानाने सूर्याभोवतीचा परिवेष, इंद्रधनुष्य, प्रेतदाहाची अग्नी किंवा चंद्रही (अपशकुन म्हणून) कधीही दुसऱ्याला सांगू नये।

Verse 35

न कुर्याद् बहुभिः सार्धं विरोधं बन्धुभिस्तथा / आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्

अनेकांशी विरोध-भांडण करू नये, तसेच नातलगांशीही वैर धरू नये। जे स्वतःला प्रतिकूल आहे तेच परांवर करू नये।

Verse 36

तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् न नक्षत्राणि निर्दिशेत् / नोदक्यामभिभाषेत नाशुचिं वा द्विजोत्तमः

श्रेष्ठ द्विजाने तिथी-पक्ष जाहीर करू नये, नक्षत्रे दाखवू नयेत; रजस्वला स्त्रीशी बोलू नये आणि अशुचिशीही संवाद करू नये।

Verse 37

न देवगुरुविप्राणां दीयमानं तु वारयेत् / न चात्मानं प्रशंसेद् वा परनिन्दां च वर्जयेत् / वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत्

देव, गुरु आणि ब्राह्मणांना दिले जाणारे दान अडवू नये। स्वतःची स्तुती करू नये आणि परनिंदा टाळावी। प्रयत्नपूर्वक वेदनिंदा व देवनिंदा यांपासून दूर राहावे।

Verse 38

यस्तु देवानृषीन् विप्रान्वेदान् वा निन्दति द्विजः / न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः

हे मुनीश्वर! जो द्विज देव, ऋषी, विप्र किंवा वेद यांची निंदा करतो, त्याच्यासाठी शास्त्रांत येथे कोणतेही प्रायश्चित्त दिसत नाही।

Verse 39

निन्दयेद् वै गुरुं देवं वेदं वा सोपबृंहणम् / कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः

जो गुरु, देवता किंवा वेद व त्यांचे उपबृंहण (व्याख्या-परिशिष्ट) यांची निंदा करतो, तो नर शंभर कोटी कल्पांहून अधिक काळ रौरव नरकात भाजला जातो।

Verse 40

तूष्णीमासीत निन्दायां न ब्रूयात् किञ्चिदुत्तरम् / कर्णौ पिधाय गन्तव्यं न चैतानवलोकयेत्

निंदा झाली असता मौन राहावे, काहीही उत्तर देऊ नये। कान झाकून तेथून निघून जावे आणि अशा लोकांकडे पाहूही नये।

Verse 41

वर्जयेद् वै रहस्यानि परेषां गूहयेद् बुधः / विवादं स्वजनैः सार्धं न कुर्याद् वै कदाचन

बुद्धिमानाने परक्यांची रहस्ये उघड करू नयेत; त्यांच्या गुप्त गोष्टी गुप्तच ठेवाव्यात। आपल्या स्वजनांशी कधीही वाद-विवाद करू नये।

Verse 42

न पापं पापिनां ब्रूयादपापं वा द्विजात्तमाः / सतेनतुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्देषवान् भवेत्

हे द्विजश्रेष्ठ! पापी लोकांचे पाप जाहीर करू नये आणि जो निष्पाप आहे त्याला पापी म्हणू नये। असे केल्यास चोरीसमान दोष लागतो; आणि खोटे असल्यास दोष दुप्पट होतो।

Verse 43

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदनात् / तानिपुत्रान् पशून्घ्निन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम्

खोट्या आरोपाने पीडित जन रडताना जे अश्रू पडतात, तेच मिथ्या निंदा करणाऱ्यांच्या पुत्रांचा व पशुधनाचा नाश करतात।

Verse 44

ब्रिह्महत्यासुरापाने स्तेयगुर्वङ्गनागमे / दृष्टं विशोधनं वृद्धैर्नास्ति मिथ्याभिशंसने

ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन—यांसाठी वृद्धांनी शुद्धीचे प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण मिथ्या आरोप/निंदा यासाठी त्यांनी कोणतेही शोधन पाहिले नाही।

Verse 45

नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं शशिनं चानिमित्ततः / नास्तं यान्तं न वारिस्थं नोपसृष्टं न मघ्यगम् / तिरोहितं वाससा वा नादर्शान्तरगामिनम्

उगवत्या सूर्याला पाहू नये, आणि कारणाविना चंद्रालाही न न्याहाळावे; मावळता सूर्य, पाण्यातील प्रतिबिंब, ग्रहणग्रस्त, मध्यान्हस्थ सूर्य पाहू नये; वस्त्राने झाकलेला किंवा आरशात/प्रतिबिंबात दिसणारा सूर्यही पाहू नये।

Verse 46

न नग्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुषं वा कदाचन / न च मूत्रं पुरीषं वा न च संस्पृष्टमैथुनम् / नाशुचिः सूर्यसोमादीन् ग्रहानालोकयेद् बुधः

नग्न स्त्री किंवा नग्न पुरुष कधीही पाहू नये; मूत्र-पुरीष किंवा चालू असलेले मैथुनही पाहू नये. आणि अशुद्ध अवस्थेत बुद्धिमानाने सूर्य, चंद्र इत्यादी ग्रहांचे दर्शन करू नये।

Verse 47

पतितव्यङ्गचण्डालानुच्छिष्टान् नावलोकयेत् / नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगुण्ठितः

पतित, व्यंग व चांडाळ—ते उच्छिष्ट (अशुद्ध) अवस्थेत असतील तर त्यांच्याकडे पाहूही नये; आणि त्यांच्याशी बोलूही नये—विशेषतः स्वतः अत्यंत उच्छिष्ट किंवा आवगुंठित (आवृत) असताना।

Verse 48

न पश्येत् प्रेतसंस्पर्शं न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् / न तैलोदकयोश्छायां न पत्नीं भोजने सति / नामुक्तबन्धनाङ्गां वा नोन्मत्तं मत्तमेव वा

प्रेतसंस्पर्शाने दूषित झालेल्या व्यक्तीकडे पाहू नये, तसेच क्रुद्ध गुरूचे मुखही पाहू नये। तेलात वा पाण्यातील प्रतिबिंब पाहू नये, आणि जेवताना पत्नीला पाहू नये। ज्याचे अवयव अजून बंधनात आहेत त्याला, उन्मत्ताला किंवा मद्यपाला पाहू नये।

Verse 49

नाश्नीयात् भार्यया सार्धंनैनामीक्षेत चाश्नतीम् / क्षुवन्तीं जृम्भमाणां वा नासनस्थां यथासुखम्

पत्नीबरोबर एकत्र बसून भोजन करू नये; आणि ती जेवत असताना तिच्याकडे पाहू नये। ती शिंकत असेल, जांभई देत असेल, किंवा निवांतपणे सैल बसली असेल—तरीही तिला पाहू नये।

Verse 50

नोदके चात्मनो रूपं न कूलं श्वभ्रमेव वा / न लङ्घयेच्च मूत्रं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन

पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहू नये; नदीचा काठ किंवा खड्ड्याचा कडा यावर पाय ठेवून चढू नये. मूत्रावरून उडी मारू नये, आणि कधीही त्यावर उभे राहू नये।

Verse 51

न शूद्राय मतिं दद्यात् कृशरं पायसं दधि / नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः

शूद्राला गुप्त उपदेश (मति) देऊ नये; तसेच कृशर, पायस किंवा दही देऊ नये. उच्छिष्ट अन्न, मधु व तूपही देऊ नये; आणि कृष्णाजिन (काळ्या मृगाचे चर्म) व हवि (यज्ञाहुती)ही देऊ नये।

Verse 52

न चैवास्मै व्रतं दद्यान्न च धर्मं वदेद् बुधः / न च क्रोधवशं गच्छेद् द्वेषं रागं च वर्जयेत्

बुद्धिमानाने त्याला व्रत सांगू नये आणि धर्माचाही उपदेश करू नये। क्रोधाच्या अधीन जाऊ नये; द्वेष व राग—दोन्ही टाळावेत।

Verse 53

लोभं दम्भं तथा यत्नादसूयां ज्ञानकुत्सनम् / ईर्ष्यां मदं तथा शोकं मोहं च परिवर्जयेत्

यत्नपूर्वक लोभ, दंभ, असूया व सत्यज्ञानाची निंदा त्यागावी; तसेच ईर्ष्या, मद, शोक आणि मोहही सोडावा।

Verse 54

न कुर्यात् कस्यचित् पीडां सुतं शिष्यं च ताडयेत् / न हीनानुपसेवेत न च तीक्ष्णमतीन् क्वचित्

कोणालाही पीडा देऊ नये. पुत्र वा शिष्याला शिस्त लावताना देखील क्रूरपणे मारू नये. नीच प्रवृत्तींची संगत करू नये आणि कटु-तीक्ष्ण बुद्धीच्या लोकांशीही कधी राहू नये।

Verse 55

नात्मानं चावमन्येत दैन्यं यत्नेन वर्जयेत् / न विशिष्टानसत्कुर्यात् नात्मानं वा शपेद् बुधः

स्वतःला तुच्छ मानू नये; दैन्यभाव यत्नाने टाळावा. ज्ञानी पुरुषांनी श्रेष्ठांचा अपमान करू नये आणि स्वतःलाही शाप देऊ नये।

Verse 56

न नखैर्विलिखेद् भूमिं गां च संवेशयेन्न हि / न नदीषु नदीं ब्रूयात् पर्वतेषु च पर्वतान्

नखांनी भूमी कुरतडू नये आणि गायीला जबरदस्तीने कोंडून ठेवू नये. नद्यांत असताना नदीचे नाव घेऊ नये आणि पर्वतांत असताना पर्वतांची चर्चा करू नये।

Verse 57

आवासे भोजने वापि न त्यजेत् हसयायिनम् / नावगाहेदपो नग्नो वह्निं नातिव्रजेत् पदा

निवासात किंवा भोजनात शय्यासहचर—ज्याच्या संरक्षणाची जबाबदारी आहे—त्याला सोडू नये. नग्न होऊन पाण्यात उतरू नये आणि अग्नीला पायाने ओलांडू नये।

Verse 58

शिरो ऽभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् / न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि खानि न संस्पृशेत् / रोमाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सह व्रजेत्

शिरो-अभ्यंगानंतर उरलेल्या तेलाने शरीराला लेप लावू नये। साप किंवा शस्त्रांशी खेळ करू नये आणि आपल्या देहातील छिद्रांना स्पर्श करू नये। उच्छिष्ट (जूठे) घेऊन फिरू नये, तसेच गुप्तपणे अशुद्ध रीतीने रोम उपटू नये।

Verse 59

न पाणिपादवाङ्नेत्रचापल्यं समुपाश्रयेत् / न शिश्नोदरचापल्यं न च श्रवणयोः क्वचित्

हात, पाय, वाणी व डोळे यांची चंचलता स्वीकारू नये। लिंग व उदर यांचीही चपळता वाढवू नये, आणि कानांना कधीही भटकू देऊ नये।

Verse 60

न चाङ्गनखवादं वै कुर्यान्नाञ्जलिना पिबेत् / नाभिहन्याज्जलं पद्भ्यां पाणिना वा कदाचन

शरीर कुरतडणे किंवा नखं खरवडणे करू नये; आणि अंजलीने पाणी पिऊ नये। पायांनी पाण्यावर आघात करू नये, तसेच हातानेही कधी पाणी उडवू नये।

Verse 61

न शातयेदिष्टकाभिः फलानि न फलेन च / न म्लेच्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम्

विटांनी फळे पाडू नयेत, आणि फळाने फळही फोडू नये। म्लेच्छ-भाषा (अशुद्ध वाणी) शिकू नये, आणि पादासन किंवा आसन ओढत नेऊ नये।

Verse 62

न भेदनमवस्फोटं छेदनं वा विलेखनम् / कुर्याद् विमर्दनं धीमान् नाकस्मादेव निष्फलम्

धीमान पुरुष ते फोडणे, आपटणे, कापणे किंवा खरवडणे करू नये; तसेच कठोरपणे चोळू नये—अकस्मात असे काही करू नये की ज्यामुळे विधी निष्फळ ठरेल।

Verse 63

नोत्सङ्गेभक्षयेद् भक्ष्यं वृथा चेष्टां च नाचरेत् / न नृत्येदथवा गायेन्न वादित्राणि वादयेत्

मांडीवर ठेवून अन्न खाऊ नये आणि व्यर्थ चाळे करू नयेत। उच्छृंखल रीतीने नाचू, गाऊ किंवा वाद्य वाजवू नये।

Verse 64

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः / न लौकिकैः स्तवैर्देवांस्तोषयेद् बाह्यजैरपि

दोन्ही तळहात एकत्र करून डोके खाजवू नये। तसेच लौकिक स्तुतीने किंवा केवळ बाह्य, दिखाऊ कर्मांनी देवांना तुष्ट करण्याचा प्रयत्न करू नये।

Verse 65

नाक्षैः क्रीडेन्न धावेत नाप्सु विण्मूत्रमाचरेत् / नोच्छिष्टः संविशेन्नित्यं न नग्नः स्नानमाचरेत्

पासे खेळू नयेत, इकडे-तिकडे धावू नये; पाण्यात विष्ठा-मूत्र विसर्जन करू नये। उच्छिष्ट अवस्थेत कधीही झोपू नये आणि नग्न होऊन स्नान करू नये।

Verse 66

न गच्छेन्न पठेद् वापि न चैव स्वशिरः स्पृशेत् / न दन्तैर्नखरोमाणि छिन्द्यात् सुप्तं न बोधयेत्

अयोग्य अवस्थेत चालू-फिरू नये, पाठही करू नये; आणि आपल्या डोक्याला अवमानाने स्पर्श करू नये। दातांनी नखे किंवा केस कापू नयेत, आणि झोपलेल्या व्यक्तीस उठवू नये।

Verse 67

न बालातपमासेवेत् प्रेतधूमं विवर्जयेत् / नैकः सुप्याच्छून्यगृहे स्वयं नोपानहौ हरेत्

कडक उन्हात बसू नये; चितेचा धूर टाळावा। रिकाम्या घरात एकट्याने झोपू नये, आणि स्वतःच पादत्राणे काढू नयेत।

Verse 68

नाकारणाद् वा निष्ठीवेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत् / न पादक्षालनं कुर्यात् पादेनैव कदाचन

अकारण थुंकू नये. केवळ बाहूंच्या बळावर पोहत नदी ओलांडू नये. कधीही एका पायाने दुसरा पाय धुवू नये.

Verse 69

नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद् बुधः / नाभिप्रासरयेद् देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा / वाय्वग्निगुरुविप्रान् वा सूर्यं वा शशिनं प्रति

बुद्धिमानाने अग्नीवर पाय तापवू नयेत, तसेच कांस्यपात्रात पाय धुवू नयेत. देव, ब्राह्मण वा गाय यांच्याकडे पाय पसरू नयेत; वायू, अग्नी, गुरु, विद्वान ब्राह्मण, सूर्य वा चंद्र यांच्याप्रतीही पाय न वाढवावेत.

Verse 70

अशुद्धः शयनं यानं स्वाध्यायं स्नानवाहनम् / बहिर्निष्क्रमणं चैव न कुर्वोत कथञ्चन

अशुद्ध अवस्थेत कधीही शयन करू नये, प्रवास/स्वारी करू नये, स्वाध्याय करू नये, स्नान करू नये, वाहनावर चढू नये आणि बाहेरही जाऊ नये.

Verse 71

स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्तं भोजनं गतिम् / उभयोः संध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्जयेत्

प्रातःसंध्या व सायंसंध्या या दोन्ही संधिकाळी, तसेच मध्याह्नीही, नेहमी झोप, अध्ययन, स्नान, उटणे/मर्दन, भोजन आणि विनाकारण फिरणे टाळावे.

Verse 72

न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रोगोब्राह्मणानलान् / न चासनं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत्

ज्याच्या हाताला उच्छिष्ट लागले आहे त्या ब्राह्मणाने गाय, ब्राह्मण आणि अग्नी यांना स्पर्श करू नये. पायाने आसनालाही स्पर्श करू नये आणि देवप्रतिमेलाही स्पर्श करू नये.

Verse 73

नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेन्न देवान् कीर्तयेदृषीन् / नावगाहेदगाधाम्बु धारयेन्नानिमित्ततः

अशुद्ध अवस्थेत पवित्र अग्नीची सेवा करू नये, देवपूजन करू नये, ऋषींचे कीर्तनही करू नये। खोल पाण्यात उतरू नये आणि योग्य कारणाविना उपवास धारण करू नये।

Verse 74

न वामहस्तेनोद्धत्य पिबेद् वक्त्रेण वा जलम् / नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत्

डाव्या हाताने उचलून पाणी पिऊ नये, तसेच पात्राला तोंड लावूनही पाणी पिऊ नये। पाणी स्पर्श न करता मल-मूत्रत्याग करू नये आणि पाण्यात वीर्योत्सर्ग करू नये।

Verse 75

अमेध्यलिप्तमन्यद् वा लोहितं वा विषाणि वा / व्यतिक्रमेन्न स्त्रवन्तीं नाप्सु मैथुनमाचरेत् / चैत्यं वृक्षं न वै छिन्द्यान्नाप्सु ष्ठीवनमाचरेत्

अमेध्याने लिप्त वस्तू, रक्त किंवा शिंगे इत्यादी लंघू नयेत। रजस्वला स्त्रीला ओलांडू नये आणि पाण्यात मैथुन करू नये। चैत्याशी संबंधित वृक्ष तोडू नये आणि पाण्यात थुंकू नये।

Verse 76

नास्थिभस्मकपालानि न केशान्न च कण्टकान् / तुषाङ्गारकरीषं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन

हाडे, राख, कवट्या यांवर कधीही पाय ठेवू नये; केसांवर किंवा काट्यांवरही नाही. तूस, जळते निखारे किंवा शेण यांवरही कधी उभे राहू नये।

Verse 77

न चाग्निं लङ्घयेद् धीमान् नोपदध्यादधः क्वचित् / न चैनं पादतः कुर्यान्मुखेन न धमेद् बुधः

ज्ञानी पुरुषाने पवित्र अग्नीला लंघू नये आणि त्याच्या खाली कधीही काही ठेवू नये। पायांनी त्याचा अपमान करू नये; विवेकी जनाने तोंडाने फुंकरही मारू नये।

Verse 78

न कूपमवरोहेत नावेक्षेताशुचिः क्वचित् / अग्नौ न च क्षिपेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत् तथा

विहिरीत उतरू नये; अशुचि पुरुषाने कधीही त्यात डोकावू नये। अग्नीत काहीही टाकू नये आणि तसेच पाण्याने अग्नी विझवू नये।

Verse 79

सुहृन्मरणमार्तिं वा न स्वयं श्रावयेत् परान् / अपण्यं कूटपण्यं वा विक्रये न प्रयोजयेत्

मित्राचा मृत्यू किंवा दुःखाची वार्ता स्वतः इतरांना सांगू नये. तसेच विक्रीअयोग्य किंवा बनावट/फसव्या मालाचा व्यापार करू नये।

Verse 80

न वह्निं मुखनिश्वासैर् ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः / पुण्यस्थानोदकस्थाने सीमान्तं वा कृषेन्न तु

अशुचि ज्ञानी पुरुषाने तोंडाच्या फुंकराने अग्नी पेटवू नये. पुण्यस्थान, तीर्थोदकाचे ठिकाण किंवा सीमारेषेवर नांगरणी करू नये।

Verse 81

न भिन्द्यात् पूर्वसमयमभ्युपेतं कदाचन / परस्परं पशून् व्यालान् पक्षिणो नावबोधयेत्

पूर्वी मान्य केलेला करार कधीही मोडू नये. तसेच जनावरे, वन्य प्राणी किंवा पक्षी यांना परस्परांवर चढवू/उचकवू नये।

Verse 82

परबाधं न कुर्वोत जलवातातपादिभिः / कारयित्वा स्वकर्माणि कारून् पश्चान्न वञ्चयेत् / सायंप्रातर् गृहद्वारान् भिक्षार्थं नावघट्टयेत्

पाणी, वारा, उष्णता, ऊन इत्यादींनी परांना त्रास देऊ नये. कारागिरांकडून काम करून घेतल्यावर नंतर त्यांची फसवणूक करू नये. आणि संध्याकाळी व पहाटे भिक्षेसाठी घरांची दारे ठोठावू नयेत।

Verse 83

बहिर्माल्यं बहिर्गन्धं भार्यया सह भोजनम् / विगृह्य वादं कुद्वारप्रवेशं च विवर्जयेत्

घराबाहेर दिखाव्यासाठी माळा‑सुगंध धारण करू नये; पत्नीसमवेत अशोभनीय रीतीने भोजन करू नये. कलहकारी वाद आणि कुद्वार/गुप्त मार्गाने प्रवेश टाळावा.

Verse 84

न खादन्ब्राह्मणस्तिष्ठेन्न जल्पेद् वा हसन् बुधः / स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सु चिरं वसेत्

भोजन करताना ब्राह्मण उभा राहू नये; ज्ञानी त्या वेळी बडबड किंवा हसणे करू नये. स्वतःची पवित्र अग्नि हाताने स्पर्श करू नये आणि पाण्यात फार वेळ राहू नये.

Verse 85

न पक्षकेणोपधमेन्न शूर्पेण न पाणिना / मुखे नैव धमेदग्निं मुखादग्निरजायत

अग्नीला पंखाने, सूपाने किंवा हाताने फुंकर देऊ नये. तोंडानेही अग्नीवर फुंकर मारू नये—कारण अग्नी मुखातून उत्पन्न झाला असे म्हटले आहे.

Verse 86

परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेद् द्विजः / नैकश्चरेत् सभां विप्रः समवायं च वर्जयेत्

द्विजाने परस्त्रीशी संभाषण करू नये; अयाज्य व्यक्तीसाठी ब्राह्मणाने यज्ञ करवू नये. विद्वान विप्राने सभेत एकट्याने जाऊ नये आणि गटबाजी/गुप्त संगती टाळावी.

Verse 87

न देवायतनं गच्छेत् कदाचिद् वाप्रदक्षिणम् / न वीजयेद् वा वस्त्रेण न देवायतने स्वपेत्

देवालयात कधीही अयोग्य रीतीने प्रदक्षिणा करू नये. वस्त्राने वारा घालू नये आणि देवालयात/परिसरात झोपू नये.

Verse 88

नैको ऽध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनैः सह / न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितेन वा

एकट्याने प्रवासास निघू नये, अधार्मिक लोकांसहही नये; रोगदूषितांसहही नये, तसेच पतित (बहिष्कृत) शूद्रासहही नये।

Verse 89

नोपानद्वर्जितो वाथ जलादिरहितस्तथा / न रात्रौ नारिणा सार्धं न विना च कमण्डलुम् / नाग्निगोब्राह्मणादीनामन्तरेण व्रजेत् क्वचित्

पादत्राणांशिवाय व जलादि नसताना फिरू नये. रात्री, स्त्रीसह, तसेच कमंडलूशिवाय प्रवास करू नये. अग्नी, गो, ब्राह्मण इत्यादी पूज्यांचा अवमान करून कुठेही जाऊ नये.

Verse 90

न वत्सतन्त्रीं विततामतिक्रामेत् क्वचिद् द्विजः / न निन्देद् योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वायतींस्तथा

द्विजाने कुठेही पसरलेली वत्सतंत्री (सीमारेषा) ओलांडू नये; तसेच योगी, सिद्ध, व्रती व यती (संन्यासी) यांची निंदा करू नये.

Verse 91

देवतायतनं प्राज्ञो देवानां चैव सत्रिणाम् / नाक्रामेत् कामतश्छायां ब्राह्मणानां च गोरपि

प्राज्ञाने देवतांचे आयतन (मंदिर) तसेच देवांचे व सत्रयाग करणाऱ्यांचे पवित्र प्रांगण यांचा अवमान करू नये. तसेच केवळ मनमानीने ब्राह्मणाची व गायीचीही छाया तुडवू नये.

Verse 92

स्वां तु नाक्रमयेच्छायां पतिताद्यैर्न रोगिभिः / नाङ्गारभस्मकेशादिष्वधितिष्ठेत् कदाचन

पतित इत्यादी लोकांनी किंवा रोग्यांनी आपली छाया तुडवू नये असे करावे. तसेच अंगार, भस्म, केस इत्यादींवर कधीही उभे राहू नये.

Verse 93

वर्जयेन्मार्जनीरेणुं स्नानवस्त्रघचोदकम् / न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं च पिबेद् द्विजः

द्विजाने झाडणीने उडालेली धूळ तसेच स्नान व वस्त्रधुण्याचे उरलेले पाणी टाळावे. अभक्ष्य खाऊ नये आणि अपेय पिऊ नये.