Adhyaya 47
Sapta-dvīpa Cosmography and the Vision of Śvetadvīpa–Vaikuṇṭha
पुराणीय विश्वरचनेचा क्रम पुढे नेत सूत जंबूद्वीपापलीकडील द्वीप-खंडांचे वर्णन करतात—प्रत्येकाचा विस्तार दुप्पट आणि प्रत्येकाभोवती वेगळा समुद्र. प्लक्षद्वीपात कुलपर्वत व नद्या, धर्ममय सुखसुलभ जीवन आणि सोमपूजेने सोमसायुज्य व दीर्घायुष्य मिळते असे सांगितले आहे. पुढे शाल्मली, कुश, क्रौञ्च आणि शाकद्वीप—प्रत्येकात सात पर्वत, सात प्रमुख नद्या, नामांकित जनसमूह/वर्ण आणि भक्तीचा अधिपती म्हणून अनुक्रमे वायू, ब्रह्मा, रुद्र (महादेव) व सूर्य; त्यांच्या कृपेने सारूप्य, सालोक्य इत्यादी क्रमिक सिद्धी प्राप्त होतात. अखेरीस क्षीरसागराने वेढलेला श्वेतद्वीप, जिथे रोग, भय, लोभ व कपट नाही; योग, मंत्र, तप व ज्ञानाने नारायणाची उपासना होते. वैकुंठ/नारायणपुराचे दिव्य नगरदर्शन येते—शेषशय्येवर हरि आणि त्यांच्या चरणांशी श्री विराजमान. निष्कर्ष असा की नारायणापासून जग उत्पन्न होते, त्यांच्यातच टिकते आणि प्रलयकाळी त्यांच्यातच लीन होते—तेच परम ध्येय.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः
सूत म्हणाले—जंबूद्वीपाला सर्व बाजूंनी त्याच्या विस्ताराच्या दुप्पट परिघात वेढून, क्षारोद (लवणजल) समुद्रासह प्लक्षद्वीप स्थित आहे।
Verse 2
प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः
हे विप्रेंद्रांनो, प्लक्षद्वीपात सात कुलपर्वत होते—उंच व सरळ पसरलेले, सुबक कड्यांनी युक्त, आणि सिद्धसमूहांनी सेविलेले।
Verse 3
गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते / नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा / वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः
त्यांमध्ये गोमेद प्रथम सांगितला आहे आणि चंद्र दुसरा घोषित आहे। नारद व दुंदुभि, तसेच सोम व ऋषभही (गणले जातात)। वैभ्राज सातवा म्हणून प्रसिद्ध—ब्रह्माला अत्यंत प्रिय।
Verse 4
तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः / उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्
तेथे देवर्षी, गंधर्व आणि सिद्धगण भगवान अज (अजन्मा) यांची उपासना करतात। तोच विश्वात्मा—सर्वांचा साक्षी आणि विश्वाचा स्रष्टा आहे।
Verse 5
तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च / न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन
त्यांमध्ये पुण्य व पवित्र जनपदे आहेत; तेथे ना क्लेश आहेत, ना रोग. आणि त्या प्रदेशांत कोणत्याही प्रकारे पापकर्म करणारे पुरुष नाहीत।
Verse 6
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः / तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहपुपासते
त्या वर्षांच्या सातच नद्या आहेत आणि त्या नद्या समुद्रात मिळतात। त्या पवित्र जलांत ब्रह्मर्षी नित्य पितामह ब्रह्माची उपासना करतात।
Verse 7
अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता / अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः
त्यांची नावे अशी कीर्तिली जातात—अनुतप्ता, शिखी, विपापा, त्रिदिवा, कृता, अमृता आणि सुकृता।
Verse 8
क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि / न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः
असंख्य लहान नद्या व फारशी सरोवरे आहेत; पण त्या प्रदेशांत युगधर्माची योग्य व्यवस्था प्रकट होत नाही, आणि तेथील पुरुष दीर्घायुषी होत नाहीत।
Verse 9
आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा / ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः
त्या द्वीपात आर्यक, कुरु, विदश व भाविन हे लोक वसतात असे सांगितले जाते; तसेच ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र हे चार वर्णही परंपरेने वर्णिले आहेत।
Verse 10
इज्यते भगवान् सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः / तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः
तेथे त्या प्रदेशात राहणारे सर्व वर्णांचे लोक भगवान सोमाची उपासना करतात; आणि हे मुनिश्रेष्ठा, त्यांना फलस्वरूप सोमाशी सायुज्य व सारूप्य प्राप्त होते।
Verse 11
सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः / पञ्चवर्षसहस्त्राणि जीवन्ति च निरामयाः
ते सर्वजण नित्य धर्मपरायण असतात आणि त्यांचे मन सदैव आनंदित असते; ते निरोगी राहून पाच हजार वर्षे जगतात।
Verse 12
प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः
शाल्मली-द्वीप हा प्लक्ष-द्वीपाच्या प्रमाणापेक्षा सर्व बाजूंनी दुप्पट विस्ताराचा असून, इक्षुरस-सागराला वेढून स्थित आहे।
Verse 13
सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः
तेथेही सात वर्ष (प्रदेश) आहेत आणि तसेच सात कुलपर्वत आहेत। ते सरळ पसरलेले व सुंदर कड्यांनी युक्त आहेत; आणि हे सुव्रत, तेथे सात नद्याही आहेत।
Verse 14
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः / द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः
कुमुद, उन्नत आणि तिसरा बलाहक; मग द्रोण, कङ्क, महिष आणि ककुद्वान—हे सात पर्वत आहेत।
Verse 15
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी / निवृत्तिश्चैति ता नद्यः स्मृता पापहरा नृणाम्
योनी, तोया, वितृष्णा, चन्द्रा, शुक्ला, विमोचनी आणि निवृत्ति—या नद्या मनुष्यांचे पाप हरून टाकणाऱ्या म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 16
न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः / न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः
हे द्विजश्रेष्ठांनो, तेथे ना लोभ आहे ना क्रोध। तेथे युगांची क्षयावस्था नाही; लोक निरामयपणे जगतात।
Verse 17
यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् / तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
तेथे सर्व वर्णांचे लोक सतत सनातन वायूचे यजन करतात। त्याच्या प्रसादाने त्यांना सायुज्य, सारूप्य आणि सलोकता प्राप्त होते।
Verse 18
कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा / पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन् वृषला द्विजाः
या द्वीपात ब्राह्मण कपिलवर्णाचे सांगितले आहेत, राजेही तसेच उज्ज्वलवर्णाचे आहेत. वैश्य पिवळसर वर्णाचे स्मरणात आहेत, शूद्र कृष्णवर्णाचे. येथे तर द्विजही आचारभ्रंशामुळे ‘वृषल’ मानले जातात.
Verse 19
शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः
शाल्मलद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट परिमाणाने सर्व बाजूंनी कुशद्वीप स्थित आहे; तो सर्वतः सुरोदधि (सुरा-समुद्र) यास वेढून उभा आहे.
Verse 20
विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा / कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः
विद्रुम आणि हेम, द्युतिमान आणि पुष्पवान; कुशेशय आणि हरि तसेच मंदर—हे सात पर्वत आहेत.
Verse 21
धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा / विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः
तेथे जल वाहणाऱ्या नद्या धुतपापा, शिवा, पवित्रा, संमता तसेच विद्युदम्भा आणि मही—अशा नामांनी प्रसिद्ध आहेत.
Verse 22
अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः / तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते
हे विप्रांनो, आणखी शेकडो शुभ नद्या आहेत, ज्यांचे जल मण्यासारखे दीप्तिमान आहे; त्या जलांत देवांचे अग्रगण्य ईशान—जो ब्रह्मस्वरूप प्रभु आहे—याची उपासना करतात.
Verse 23
ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा / वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः
तेथे असे वर्णिले आहे की ब्राह्मण धन‑साधनांकडे प्रवृत्त, क्षत्रिय शौर्य‑तेजाने युक्त, वैश्य स्नेह‑आसक्तीने चिन्हित, आणि शूद्र मन्दबुद्धी असे प्रकीर्तित आहेत।
Verse 24
सर्वे विज्ञानसंपन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः / यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः
ते सर्वजण खरे विवेक‑ज्ञानाने संपन्न, मैत्री इत्यादी गुणांनी युक्त; सर्वजण सांगितल्याप्रमाणे आचरण करणारे आणि सर्व भूतांच्या हितात रत होते।
Verse 25
यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
ते विविध यज्ञांनी परमेष्ठी ब्रह्माची उपासना करतात; आणि त्यांना ब्रह्मसायुज्य, सारूप्य व सलोकता अशी सिद्धी प्राप्त होते।
Verse 26
कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्
हे विप्रहो! कुशद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट परिमाणाने सर्व बाजूंनी पसरलेला, त्यानंतर क्रौञ्चद्वीप आहे; तो घृत‑समुद्राला वेढून आहे।
Verse 27
क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः / देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च / नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः
क्रौञ्च, वामनक, तिसरा अन्धकारक; देवावृक, विविन्द आणि पुण्डरीक—हे क्रमाने सांगितले आहेत. आणि सातवा पर्वत ‘दुन्दुभिस्वन’ नावाने प्रसिद्ध, ज्याचा नाद दुन्दुभीसारखा आहे।
Verse 28
गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीकाच नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः
गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याति आणि पुण्डरीका—या नद्या प्रधान म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 29
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः
पुष्कर, पुष्कल, धन्य आणि तिष्य—हे त्याच्या क्रमाने यथाविधि उत्पन्न झाले. हे द्विजोत्तमा, त्याच्यापासून ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रही प्रकट झाले।
Verse 30
अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः / व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः
ते यज्ञ, दान आणि समाधी यांद्वारे महादेवाची अर्चना करतात; विविध व्रत-उपवासांनी, सुवर्णार्पणाने, तसेच स्वाध्याय व तर्पणानेही।
Verse 31
तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् / सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः
त्यांना रुद्र-सायुज्य आणि अत्यंत दुर्लभ रुद्र-सारूप्य प्राप्त होते; तसेच रुद्र-लोकात वास आणि त्यांचे सामीप्यही त्याच प्रसादाने मिळते।
Verse 32
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम्
हे विप्रांनो, क्रौञ्चद्वीपाच्या विस्तारापेक्षा सर्व बाजूंनी द्विगुण परिमाणाचा शाकद्वीप स्थित असून तो दधिसागराला वेढून आहे।
Verse 33
उदयो रैवतश्चैव श्यामाको ऽस्तगिरिस्तथा / आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः
उदय, रैवत, श्यामाक व अस्तगिरी; तसेच आंबिकेय, रम्य आणि केशरी—हे (प्रसिद्ध) पर्वत होत.
Verse 34
सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा / इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः
सुकुमारी, कुमारी, नलिनी व रेणुका; इक्षुका, धेनुका आणि गभस्ती—या (पवित्र) नद्या होत.
Verse 35
आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः / अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः
या (पवित्र प्रवाहांचे) जल पिऊन तेथील मानव जगतात—रोगरहित, शोकमुक्त आणि राग-द्वेषरहित.
Verse 36
मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु
येथे क्रमाने मग, मगध, मानव व मन्दग; तसेच ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—हे (समुदाय) वर्णिले आहेत.
Verse 37
यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् / व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम्
ते सतत त्या देवाची पूजा करतात, जो सर्व लोकांचा एकमेव साक्षी आहे—देवांचा देव दिवाकर (सूर्य) याची, विविध व्रत-उपवासांनी.
Verse 38
तेषां सूर्येण सायुज्यं सामीप्यं च सरूपता / सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः
हे विप्रश्रेष्ठा! त्याच्या प्रसादाने ते सूर्याशी सायुज्य, सामीप्य, सरूपता आणि सूर्यलोकात वास प्राप्त करतात।
Verse 39
शाकद्वीपं समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः / श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः
शाकद्वीपाला सर्व बाजूंनी क्षीरोद-सागर वेढून आहे; त्याच्या मध्यभागी श्वेतद्वीप असून तेथील लोक पूर्णतः नारायणपरायण आहेत।
Verse 40
तत्र पुण्या जनपदा नानाश्चर्यसमन्विताः / श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः
तेथे पुण्य जनपदे आहेत, अनेक आश्चर्यांनी युक्त. तेथे मनुष्य नित्य श्वेतवर्णी जन्मतात आणि सदैव विष्णुतत्पर असतात।
Verse 41
नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च / क्रोधलोभविनिर्मुक्ता मायामात्सर्यवर्जिताः
तेथे न मानसिक क्लेश आहेत, न शारीरिक व्याधी; जरा-मृत्यूचे भयही नाही. ते क्रोध-लोभमुक्त आणि माया व मत्सररहित आहेत।
Verse 42
नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः / नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः
ते नित्य पुष्ट, निरातंक व नित्यानंदयुक्त, खरे कल्याण भोगणारे आहेत. ते सर्व नारायणपर असून केवळ नारायणातच परायण आहेत।
Verse 43
केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः / केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे
काही योगी नित्य ध्यानपर होऊन इंद्रिये संयमित ठेवतात. काही जप करतात व तप करतात, तर काही अन्य विवेकयुक्त आध्यात्मिक ज्ञानात निष्ठावान असतात.
Verse 44
अन्ये निर्बोजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः / ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम्
इतर काही निर्बीज योगाने परिपक्व होऊन आणि ब्रह्मभावाने भावित होऊन त्या परम व्योमस्वरूप वासुदेवाचे ध्यान करतात, जो परम पद (परम धाम) आहे.
Verse 45
एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे / पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्णवाख्यं तमसः परं
ते परम महाभागवत एकान्त भक्त, बाह्य आधाराविना, विष्णु नावाने प्रसिद्ध असलेल्या आणि अज्ञानरूपी तमाच्या पलीकडील परम ब्रह्माचे दर्शन घेतात.
Verse 46
सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः / सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः
ते सर्व चतुर्भुजाकार होते, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे. सर्वांच्या अंगावर तेजस्वी पीत वस्त्रे होती आणि सर्वांच्या वक्षस्थळी शुभ श्रीवत्सचिन्ह अंकित होते.
Verse 47
अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः / स्वयोगोद्भूतकिरणा महागरुडवाहनाः
इतर काही महेश्वर (शिव) परायण होते; त्यांच्या मस्तकी त्रिपुंड्र अंकित होते. स्वतःच्या योगातून उद्भवलेल्या तेजकिरणांनी दीप्त होऊन ते महागरुडावर आरूढ होऊन विचरत होते.
Verse 48
सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दाश्च निर्मलाः / वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोरन्तरचारिणः
सर्व शक्तींनी युक्त, नित्य आनंदात स्थित व निर्मळ असे ते सिद्धपुरुष तेथे वास करतात; जे विष्णूच्या अंतरात्मस्वरूपात विचरतात।
Verse 49
तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम् / नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम्
तेथेच नारायणाचे आणखी एक धाम आहे—दुर्गम व दुरतिक्रम. ‘नारायण’ नावाची ती पुरी व्यास आदी महर्षींनी शोभून दिसते।
Verse 50
हेमप्राकारसंसुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् / प्रभासहस्त्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् / हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्
ते सुवर्ण प्राकारांनी वेढलेले, स्फटिक मांडपांनी युक्त होते. सहस्र दीपांच्या प्रभेने भरलेले, दुर्धर्ष व अत्यंत शोभन; उंच हर्म्यांच्या प्राचीरांशी संयुक्त आणि अट्टालकांनी गजबजलेले होते।
Verse 51
हेमगोपुरसाहस्त्रैर्नानारत्नोपशोभितैः / शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलङ्कृतम्
ते सहस्र सुवर्ण गोपुरांनी अलंकृत होते, नानाविध रत्नांनी उजळलेले; निर्मळ शुभ्र आस्तरणांनी युक्त आणि विचित्र अलंकारांनी सजलेले होते।
Verse 52
नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभीश्च शोभितम् / सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्
ते नंदनवनासारख्या विविध आकारांच्या उपवनांनी शोभलेले, वाहत्या प्रवाहांनी सुंदर; सर्व बाजूंनी सरोवरांनी युक्त आणि वीणा-वेणूच्या निनादाने निनादित होते।
Verse 53
पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम् / वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्नभूषितैः
ते अनेक प्रकारच्या विचित्र व रंगीबेरंगी पताकांनी शोभून दिसत होते; सर्व बाजूंनी वीथी व गॅलऱ्यांनी युक्त, आणि रत्नांनी भूषित सोपानांनी संपन्न होते।
Verse 54
नारीशतसहस्त्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम् / हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् / चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्
ते नगर/धाम लक्षो स्त्रियांनी परिपूर्ण, दिव्य गोधन व ऐश्वर्याने युक्त होते; हंस व कारण्डव पक्ष्यांनी भरलेले आणि चक्रवाकांनी शोभित होते। चार द्वारांचे ते अनुपम स्थान देवद्वेष्ट्यांस अगम्य होते।
Verse 55
तत्र तत्राप्सरः सङ्धैर्नृत्यद्भिरुपशोभितम् / नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः
तेथे-तेथे नृत्य करणाऱ्या अप्सरांच्या संघांनी ते शोभत होते; तसेच नानाविध गीत-विधान जाणणारे, देवांनाही दुर्लभ असे गायक-वादकही होते।
Verse 56
नानाविलाससंपन्नैः कामुकैरतिकोमलैः / प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः
ते नानाविध विलासकलेने संपन्न, कामुक व अतिशय कोमल होते; त्यांच्या मुखांवर चंद्रासारखी प्रभा होती, आणि नूपुरांच्या नादाने ते युक्त होते।
Verse 57
ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर्बालमुग्धमृगेक्षणैः / अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः
त्यांच्या मुखी मंद स्मित, ओठ पिकलेल्या बिंबफळासारखे; बालसुलभ मुग्धतेने युक्त मृगनयना त्या होत्या। सर्व ऐश्वर्य व आभूषणांनी विभूषित, आणि तनुमध्य (सुडौल कटि) असलेल्या होत्या।
Verse 58
सुराजहंसचलनैः सुवेषैर्मधुरस्वनैः / संलापालापकुशलैर्दिव्याभरणभूषैतैः
दिव्य आभरणांनी भूषित त्या राजहंसासारख्या मनोहर गतीने चालत; सुवेषधारी, मधुरस्वरी, आणि शिष्ट संलाप व सुभाषितात निपुण होत्या।
Verse 59
स्तनभारविनम्रैश्च मदघूर्णितलोचनैः / नानावर्णविचित्राङ्गैर्नानाभोगरतिप्रियैः
स्तनभाराने झुकलेली देह, मदाने फिरणारी दृष्टी; नानावर्ण व अलंकारांनी विचित्र अंग, त्या विविध भोगांत रत व रतिक्रीडेत प्रिय होत्या।
Verse 60
प्रफुल्लकुसुमोद्यानैरितश्चेतश्च शोभितम् / असंख्येयगुणं शुद्धमागम्यं त्रिदशैरपि
प्रफुल्ल पुष्पोद्यानांनी ते सर्वत्र शोभून दिसत होते; असंख्य गुणांनी युक्त, परम शुद्ध, आणि देवांनाही दुर्गम होते।
Verse 61
श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः / तस्य मध्ये ऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम्
अमित तेजस्वी श्रीपती देवाचे ते धाम श्रीमंत व परम पवित्र आहे; त्याच्या मध्यभागी उंच प्राकारावर अत्यंत तेजस्वी तोरणद्वार शोभते।
Verse 62
स्थानं पद् वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् / तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः / शेते ऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः
तेथे दिव्य वैष्णव स्थान (वैकुंठ) आहे, जे योगींनाही दुर्लभ. त्याच्या मध्यभागी कमळदलासारख्या दीप्तीचा एकमेव भगवान विराजतो; समस्त जगताचा कारणभूत हरि शेषनागशय्येवर शयन करतो।
Verse 63
विचिन्त्यमानो योगीन्द्रैः सनन्दनपुरोगमैः / स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा परं तत् तमसः परम्
सनंदनप्रमुख योगींद्र ज्याचे चिंतन करितात, तो स्वात्मानंदामृत पिऊन तमसापलीकडे, परात्पर परम तत्त्व म्हणून स्थित आहे।
Verse 64
सुपीतवसनो ऽनन्तो महामायो महाभुजः / क्षीरोदकन्यया नित्यं गृहीतचरणद्वयः
तेजस्वी पीतवस्त्रधारी अनंत प्रभू—महामायास्वरूप, महाबाहु—यांचे दोन्ही चरण क्षीरसागरकन्या श्रीलक्ष्मी नित्य भक्तिभावाने धरून ठेवते।
Verse 65
सा च देवी जगद्वन्द्या पादमूले हरिप्रिया / समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम्
ती देवी—जगद्वंद्या, हरिप्रिया—त्यांच्या पादमूळी विराजते; नित्य तन्मय होऊन, नारायणामृत पिऊन ती सदैव तेथेच राहते।
Verse 66
न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः / वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्
तेथे अधार्मिक जात नाहीत, तसेच अन्य देवतांचा आश्रय घेणारेही नाहीत। ते स्थान ‘वैकुंठ’ नावाने प्रसिद्ध असून त्रिदश देवही त्यास वंदन करतात।
Verse 67
न मे ऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे / एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत्
त्याचे संपूर्ण वर्णन करण्यास येथे माझी प्रज्ञा समर्थ नाही। एवढेच सांगता येते की ते निश्चयच ‘नारायणपुर’—नारायणाची पुरी आहे।
Verse 68
स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः / शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्
तोच सनातन वासुदेव परम ब्रह्म आहे। श्रीमान नारायण शेषावर शयन करतो आणि आपल्या मायेनें जगाला मोहात पाडतो।
Verse 69
नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् / तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गतिः
हे विश्व नारायणापासून उत्पन्न झाले आणि त्याच्यातच स्थित आहे। कल्पांताला ते त्याच्यातच विलीन होते—तोच परम गती आहे।
Frequently Asked Questions
The chapter moves outward from Jambūdvīpa to Plakṣadvīpa (salt ocean), Śālmalīdvīpa (sugarcane-juice-like ocean), Kuśadvīpa (sura/nectar-liquor ocean), Krauñcadvīpa (ghṛta/clarified-butter ocean), Śākadvīpa (dadhi/curd ocean), and then the Kṣīroda (milk ocean) containing Śvetadvīpa.
Each dvīpa presents a legitimate devotional center—Soma, Vāyu, Brahmā, Rudra, Sūrya—granting classical fruits (sāyujya, sārūpya, sālokatā, sāmīpya). Yet the narrative apex is Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha, where devotion culminates in Nārāyaṇa/Vāsudeva as the ultimate origin and end at pralaya.
They are depicted as free from affliction and moral impurities, devoted to Nārāyaṇa through meditation with restrained senses, mantra-japa and tapas, discriminative knowledge (jñāna), and advanced seedless yoga culminating in Brahman-abidance focused on Vāsudeva.
It concludes with an ontological claim: from Nārāyaṇa the universe is born, in Him it is sustained, and at the end of the aeon it returns to Him—thereby identifying Nārāyaṇa/Vāsudeva as the supreme destination beyond all.