Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः / क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या पूर्वविभागातील सत्तेचाळीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—शाकद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट पुष्करद्वीप स्थित आहे; तो क्षीरसागरावर आधारलेला असून पुष्करप्रदेशाने वेढलेला आहे।

Verse 2

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः / योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

हे विप्रश्रेष्ठांनो, येथे मानसोत्तर नावाचा एकच पर्वत आहे। तो एक हजार पन्नास योजन उंच असून तितकाच विस्तीर्ण आहे; सर्व बाजूंनी तो पूर्ण वर्तुळाकार आहे।

Verse 3

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः / एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

त्याच द्वीपाचा पश्चिमार्ध ‘मानसोत्तर’ म्हणून ओळखला जातो। तो एकच महान उंच भूभाग आहे; परंतु रचनेमुळे तो दोन भागांत विभागलेला म्हटला आहे।

Verse 4

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ / महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च

त्या द्वीपात दोन शुभ व पुण्य जनपद स्मरणात येतात—एक ‘मानस्य’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि दुसरा पर्वताचा परिमंडल-प्रदेश। तेथील वर्ष ‘महावीत’ तसेच ‘धातकीखण्ड’ या नावानेही ओळखले जाते।

Verse 5

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः

गोड्या पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला पुष्कर (द्वीप) आहे. त्या द्वीपात एक महावृक्ष वट (न्यग्रोध) आहे, ज्याची पूजा अमर देवही करतात।

Verse 6

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

त्याच ठिकाणी ब्रह्मा निवास करतात—ते विश्वात्मा व जगत्‌भावक-पालक आहेत. तेथेच, हे मुनिशार्दूलांनो, शिव-नारायणांचे धाम आहे।

Verse 7

वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिरव्ययः / संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः / गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः

येथे महादेव वसतात—अव्यय प्रभु, जो अर्ध हर आणि अर्ध हरि आहेत. ब्रह्मा आदि देव तसेच कुमार आदि योगनिष्ठ ऋषी त्यांची सम्यक पूजा करतात; गंधर्व, किन्नर आणि यक्षही कृष्ण-पिंगल वर्णाच्या त्या ईश्वराची आराधना करतात।

Verse 8

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः / निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

तेथील सर्व प्रजा स्वस्थ व सुस्थित आहे, ब्रह्मासमान तेजस्वी. ते निरोगी, शोकमुक्त आणि राग-द्वेषरहित आहेत।

Verse 9

सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः / न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

तेथे न सत्य आहे न असत्य; न उत्तम‑अधम‑मध्यम असा भेद. तेथे वर्ण‑आश्रमधर्म नाहीत, नद्या नाहीत, पर्वतही नाहीत.

Verse 10

परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् / स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

पुष्कराच्या पश्चिमेस महान् स्वादु‑जलाचा समुद्र आहे; तो त्या प्रदेशाला सर्व बाजूंनी वेढून राहतो, हे द्विजश्रेष्ठांनो।

Verse 11

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

त्याच्या पलीकडे विशाल लोक‑रचना दिसते. तेथे सुवर्णमयी भूमी आहे, जी दुप्पट विस्तीर्ण असून सर्वत्र शिळेसारखी दृढ आहे.

Verse 12

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

तिच्या पलीकडे एक पर्वत आहे, जो आत्म‑मंडलाची मर्यादा‑रूप सीमा आहे. तो प्रकाशमयही आहे आणि अप्रकाशमयही; म्हणून त्याला ‘लोकालोक’ म्हणतात.

Verse 13

योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः / तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः

महागिरी लोकालोकाची उंची दहा सहस्र योजना सांगितली आहे; आणि त्याचा विस्तारही तितकाच आहे.

Verse 14

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् / तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

तो पर्वत सर्वतोभावे आच्छादित होताच, सर्वत्र घोर तम पसरले; आणि तो अंधार जणू महाकटाहासारखा, चारही बाजूंनी त्याला पूर्णपणे वेढून राहिला।

Verse 15

एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः / ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

अशा रीतीने हे सात महालोक आणि सात पाताळ सांगितले. ब्रह्मांडाचा हा विस्तार व रचना मी संक्षेपाने कथन केली आहे।

Verse 16

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः / सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः

अशा ब्रह्मांड-अंडांची कोटी कोटी—हजारोवर हजार—असल्याचे जाणावे; कारण अव्ययस्वरूप कारण ‘प्रधान’ सर्वव्यापी आहे।

Verse 17

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश / तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

या सर्व ब्रह्मांड-अंडांत चौदा भुवने आहेत; आणि प्रत्येकात चतुर्मुख ब्रह्मा, रुद्र, नारायण इत्यादी देवशक्ती विराजमान आहेत।

Verse 18

दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् / समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः

आणि पुढे, हे विप्रांनो, प्रत्येक ब्रह्मांडाभोवती सात-सात आवरणांचे सतरामंडल सर्वतोभावे स्थित आहेत—ज्यांकडे मनीषीजन ध्यान-यात्रेत प्रवृत्त होतात।

Verse 19

अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् / अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्

अनंत, एक, अव्यक्त, आद्यंतहीन महान—ही अक्षर प्रकृती सर्व जगतास अतिक्रमूनही त्यात सर्वत्र व्यापून राहते।

Verse 20

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते / तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

अनंताचे अनंतत्व असे की त्याला संख्या-परिमाण नाही; म्हणून ते ‘अव्यक्त’ जाणावे—तेच ब्रह्म, तेच परम पद।

Verse 21

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते / तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्

अनंताचे हे स्तोत्र/उपदेश सर्वत्र, सर्व ठिकाणी पठिले जाते; त्याचे अव्यय माहात्म्य मी पूर्वीही सांगितले आहे।

Verse 22

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले / अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः

तो सर्वव्यापी होऊन सर्वत्र, सर्व ठिकाणी वर्ततो—भूमीवर, रसातळात, आकाशात, वायूत व अग्नीत, सर्व समुद्रांत आणि स्वर्गातही; यात संशय नाही।

Verse 23

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः / अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः

तसेच तमस व सत्त्व यांतही तोच महाद्युती प्रकटतो; अनेक प्रकारे अंग विभाजित करून पुरुषोत्तम लीलेने जगत् प्रकट करतो।

Verse 24

महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् / अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

परमेश्वर महेश्वरांनी अव्यक्तातून उत्पन्न झालेले ब्रह्मांडरूपी अंड प्रकट केले. त्या अंडातून ब्रह्मा उत्पन्न झाले आणि त्यांच्या द्वारे हे सर्व जग निर्माण झाले.