Adhyaya 46

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच हेमकूटगिरेः शृङ्गे महाकूटैः सुशोभनम् / स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील छेचाळीसावा अध्याय (आरंभ). सूत म्हणाला—हेमकूटगिरीच्या शिखरावर, महान कूटांनी सुशोभित, देवाधिदेव परमेश्वराचे स्फटिकमय विमान उभे होते।

Verse 2

अथ देवादिदेवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः / देवाः सिद्धगणा यक्षाः पूजां नित्यं प्रकुर्वते

त्यानंतर देव, सिद्धगण आणि यक्षगण—देवाधिदेव, भूतेश, त्रिशूलधारी प्रभूची नित्य पूजा करीत असतात।

Verse 3

स देवो गिरिशः सार्धं महादेव्या महेश्वरः / भूतैः परिवृतो नित्यं भाति तत्र पिनाकधृक्

तेथे पर्वतांचा अधिपती देव गिरीश, महेश्वर, महादेवीसह नित्य तेजस्वी भासतो; भूतगणांनी वेढलेला पिनाकधारी महादेव विराजमान आहे।

Verse 4

विभक्तचारुशिखरः कैलासो यत्र पर्वतः / निवासः कोटियक्षाणां कुबेरस्य च धीमतः / तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत्

जिथे कैलास पर्वत विभक्त व मनोहर शिखरांनी शोभतो—तो कोट्यवधी यक्षांचा व धिमान कुबेराचा निवास आहे। तेथेच देवदेव भव (शिव) यांचे विशाल आयतनही आहे।

Verse 5

मन्दाकिनी तत्र दिव्या रम्या सुविमलोदका / नदी नानाविधैः पद्मैरनेकैः समलङ्कृता

तेथे दिव्य, रम्य व अतिशय निर्मळ जलाची मंदाकिनी वाहते; ती नदी नानाविध असंख्य कमळांनी अलंकृत आहे।

Verse 6

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनरैः / उपस्पृष्टजला नित्यं सुपुण्या सुमनोरमा

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस व किंनर यांच्या नित्य स्पर्शाने तिचे जल पावन होते; म्हणून ती नदी अत्यंत पुण्यदायिनी व परम मनोहर आहे।

Verse 7

अन्याश्च नद्यः शतशः स्वर्णपद्मैरलङ्कृताः / तासां कूलेषु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः / देवर्षिगणजुष्टानि तथा नारायणस्य च

इतरही शेकडो नद्या सुवर्णकमळांनी अलंकृत आहेत. त्यांच्या तीरांवर परमेष्ठी प्रभूची पवित्र स्थाने आहेत, जी देवर्षिगणांनी सेविली आहेत; तसेच नारायणाचीही धामे आहेत।

Verse 8

सितान्तशिखरे चापि पारिजातवनं शुभम् / तत्र शक्रस्य विपुलं भवनं रत्नमण्डितम् / स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं हेमगोपुरसंयुतम्

श्वेत-शिखरावर शुभ पारिजातवन शोभते। तेथे शक्राचे विशाल भवन रत्नांनी मांडलेले—स्फटिक स्तंभांनी युक्त आणि सुवर्ण गोपुरांनी अलंकृत आहे।

Verse 9

तत्राथ देवदेवस्य विष्णोर्विश्वामरेशितुः / सुपुण्यं भवनं रम्यं सर्वरत्नोपशोभितम्

तेथेच देवदेव विष्णूचे—विश्व व अमरांचे ईश्वर—अतिपुण्य, रम्य भवन होते, जे सर्व रत्नांनी उजळून निघाले होते।

Verse 10

तत्र नारायणः श्रीमान् लक्ष्म्या सह जगत्पतिः / आस्ते सर्वामरश्रेष्ठः पूज्यमानः सनातनः

तेथे श्रीमान नारायण जगत्पती लक्ष्मीसह विराजमान आहेत। ते सनातन, सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ, पूजिले जाऊन आसनावर उपविष्ट आहेत।

Verse 11

तथा च वसुधारे तु वसूनां रत्नमण्डितम् / स्थानानामष्टकं पुण्यं दुराधर्षं सुरद्विषाम्

तसेच वसुधारामध्ये वसूंनींची रत्नमंडित अशी आठ पुण्य स्थाने आहेत—शुभ तीर्थसमूह, जो देवांच्या शत्रूंनाही दुर्धर्ष आहे।

Verse 12

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षोणां महात्मनाम् / सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि तु

रत्नधारा या श्रेष्ठ पर्वतावर महात्मा सप्तर्षींचे सात पुण्य आश्रम आहेत, जे सिद्धांच्या निवासांनी युक्त आहेत।

Verse 13

तत्र हैमं चतुर्द्वारं वज्रनीलादिमण्डितम् / सुपुण्यं सुमहत् स्थानं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

तेथे चार द्वारांची सुवर्णपुरी आहे, वज्र, नीलमणी इत्यादी रत्नांनी अलंकृत। ते अव्यक्त-जन्मा ब्रह्म्याचे अत्यंत पुण्य व विशाल धाम आहे।

Verse 14

तत्र देवर्षयो विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / उपासते सदा देवं पितामहमजं परम्

तेथे देवर्षी, विप्र, सिद्ध आणि अन्य ब्रह्मर्षी सदैव त्या देवाची उपासना करतात—जो पितामह, अज (अजन्मा) आणि परम आहे।

Verse 15

स तैः संपूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः / आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः

त्यांच्याकडून नित्य पूजिला जाणारा तो चतुर्मुख (ब्रह्मा) देवीसह लोकांच्या हितासाठी विराजमान असतो; तो शांत-संयमी जनांची परम गती व आश्रय आहे।

Verse 16

अथैकशृङ्गशिखरे महापद्मैरलङ्कृतम् / स्वच्छामृतजलं पुण्यं सुगन्धं सुमहत् सरः

मग एकशृंग शिखरावर महापद्मांनी अलंकृत असे एक विशाल पवित्र सरोवर होते; त्याचे जल अमृतासारखे स्वच्छ, पुण्य व सुगंधित होते।

Verse 17

जैगीषव्याश्रमं तत्र योगीन्द्रैरुपशोभितम् / तत्रासौ भगवान् नित्यमास्ते शिष्यैः समावृतः / प्रशान्तदोषैरक्षुद्रैर्ब्रह्मविद्भिर्महात्मभिः

तेथे जैगीषव्यांचा आश्रम होता, योगींद्रांनी शोभलेला। तेथे तो भगवान् नित्य शिष्यांनी वेढलेला असे—दोष शांत झालेले, क्षुद्रता-रहित, ब्रह्मविद् व महात्मे।

Verse 18

शङ्खो मनोहरश्चैव कौशिकः कृष्ण एव च / सुमना वेदनादश्च शिष्यास्तस्य प्रधानतः

शंख, मनोहर, कौशिक आणि कृष्ण—तसेच सुमना व वेदनाद—हे त्याचे प्रमुख शिष्य होते।

Verse 19

सर्वे योगरताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / उपासते महावीर्या ब्रह्मविद्यापरायणाः

ते सर्व योगरत, शांत, देहावर पवित्र भस्म लावलेले; महातेजस्वी, ब्रह्मविद्येत परायण होऊन उपासना करीत.

Verse 20

तेषामनुग्रिहार्थाय यतीनां शान्तचेतसाम् / सान्निध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः

त्या शांतचित्त यतींवर अनुग्रह करण्यासाठी महेश्वर देवीसह पुन्हा आपले सान्निध्य प्रकट करतो।

Verse 21

अन्यानिचाश्रमाणि स्युस्तस्मिन् गिरिवरोत्तमे / मुनीनां युक्तमनसां सरांसि सरितस्तथा

त्या श्रेष्ठ पर्वतावर आणखीही आश्रम आहेत—योगयुक्त मन असलेल्या मुनींचे—तसेच तेथे सरोवरे व नद्या आहेत।

Verse 22

तेषु योगरता विप्रा जापकाः संयतेन्द्रियाः / ब्रह्मण्यासक्तमनसो रमन्ते ज्ञानतत्पराः

त्यांच्यात योगरत, जप करणारे, इंद्रियसंयमी ब्राह्मण ऋषी—ब्रह्मात आसक्त मनाचे—ज्ञानात तत्पर होऊन रममाण असतात।

Verse 23

आत्मन्यात्मानमाधाय शिखान्तान्तरमास्थितम् / धायायन्ति देवमीशानं येन सर्वमिदं ततम्

ते आत्म्याला आत्म्यात स्थापून, शिखास्थानातील अंतःआकाशात स्थित सर्वव्यापी देव ईशानाचे ध्यान करितात; ज्याने हे सर्व जग व्यापिले आहे।

Verse 24

सुमेघे वासवस्थानं सहस्त्रादित्यसंनिभम् / तत्रास्ते भगवानिन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः

उत्तम मेघप्रदेशी वासवाचे (इंद्राचे) स्थान सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी आहे। तेथे देवांचा स्वामी भगवान इंद्र शचीसह निवास करतो।

Verse 25

गजशैले तु दुर्गाया भवनं मणितारणम् / आस्ते भगवती दुर्गा तत्र साक्षान्महेश्वरी

गजशैलावर दुर्गेचे मणिरत्नांनी भूषित भवन आहे. तेथे भगवती दुर्गा साक्षात् महेश्वरीरूपे विराजमान आहे।

Verse 26

उपास्यमाना विविधैः शक्तिभेदैरितस्ततः / पीत्वा योगामृतं लब्ध्वा साक्षादानन्दमैश्वरम्

विविध शक्तिभेदांनी सर्वत्र निरनिराळ्या प्रकारे उपासना होत असता, (साधक) योगामृत पिऊन ईश्वराचे ऐश्वर्ययुक्त आनंद साक्षात् प्राप्त करतो।

Verse 27

सुनीलस्य गिरेः शृङ्गे नानाधातुसमुज्ज्वले / राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः

नानाधातूंनी उजळलेल्या सुनील गिरिशिखरावर राक्षसांची प्राचीन दुर्गे आहेत; आणि तेथे शेकडो सरोवरे आहेत, हे द्विजांनो।

Verse 28

तथा पुरशतं विप्राः शतशृङ्गे महाचले / स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं यक्षाणाममितौजसाम्

तसेच, हे विप्रहो, महापर्वत शतशृंगावर अमित पराक्रमी यक्षांची स्फटिकस्तंभांनी युक्त अशी शंभर पुरे आहेत।

Verse 29

श्वेतोदरगिरेः शृङ्गे सुपर्णस्य महात्मनः / प्राकारगोपुरोपेतं मणितोरणमण्डितम्

श्वेतोदर गिरिच्या शिखरावर महात्मा सुपर्ण (गरुड) याचे निवासस्थान होते; ते प्राकार व गोपुरांनी युक्त आणि मणिमय तोरणांनी अलंकृत होते।

Verse 30

स तत्र गरुडः श्रीमान् साक्षाद् विष्णुरिवापरः / ध्यात्वास्ते तत् परं ज्योतिरात्मानं विष्णुमव्ययम्

तेथे श्रीमान गरुड, जणू साक्षात् विष्णूचाच दुसरा अवतार, त्या परम ज्योतीचा—अव्यय विष्णू, आत्मस्वरूप—ध्यान करून स्थित राहिला।

Verse 31

अन्यच्च भवनं पुण्यं श्रीशृङ्गे मुनिपुङ्गवाः / श्रीदेव्याः सर्वरत्नाढ्यं हैमं सुमणितोरणम्

आणखी, हे मुनिपुंगवांनो, श्रीशृंगावर श्रीदेवीचे एक पुण्य भवन आहे; ते सर्व रत्नांनी समृद्ध, सुवर्णमय आणि सुंदर मणिमय तोरणाने अलंकृत आहे।

Verse 32

तत्र सा परमा शक्तिर्विष्णोरतिमनोरमा / अनन्तविभवा लक्ष्मीर्जगत्संमोहनोत्सुका

तेथे विष्णूची परम मनोहर शक्ती—अनंत वैभववती लक्ष्मी—जगाला मोहित करण्यास उत्सुक होऊन स्थित आहे।

Verse 33

अध्यास्ते देवगन्धर्वसिद्धचारणवन्दिता / विचिन्त्य जगतोयोनिं स्वशक्तिकिरणोज्ज्वला

ती देवी देव-गंधर्व-सिद्ध-चारणांनी वंदिली जाऊन तेथे विराजते; जगताची योनीरूप मूळ-कारणता चिंतित, स्वशक्तीच्या किरणांनी स्वयं उज्ज्वल आहे।

Verse 34

तत्रैव देवदेवस्य विष्णोरायतनं महत् / सरांसि तत्र चत्वारि विचित्रकमलाश्रया

तेथेच देवदेव विष्णूचे महान् आयतन (मंदिर) आहे; आणि तेथे चार सरोवरे आहेत, जी विचित्र कमळांनी अलंकृत आहेत।

Verse 35

तथा सहस्त्रशिखरे विद्याधरपुराष्टकम् / रत्नसोपानसंयुक्तं सरोभिश्चोपशोभितम्

तसेच सहस्रशिखर पर्वतावर विद्याधरांचे अष्टक-पुर (आठ भागांचे नगर) स्थित आहे; ते रत्नमय सोपानांनी युक्त व सरोवरांनी शोभिवंत आहे।

Verse 36

नद्यो विमलपानीयाश्चित्रनीलोत्पलाकराः / कर्णिकारवनं द्विव्यं तत्रास्ते शङ्करोमया

तेथे निर्मळ पाण्याच्या नद्या आहेत, ज्या चित्रविचित्र नीलोत्पलांच्या ताटव्यांनी शोभतात; तेथे दिव्य कर्णिकारवनही आहे—आणि तेथेच मी शंकर, माझ्या स्वशक्तीने, विराजतो।

Verse 37

पारियात्रे महाशैले महालक्ष्म्याः पुरं शुभम् / रम्यप्रासादसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम्

पारियात्र या महाशैलावर महालक्ष्मीचे शुभ नगर आहे; ते रम्य प्रासादांनी युक्त व घंटा आणि चामरांनी भूषित आहे।

Verse 38

नृत्यद्भिरप्सरः सङ्घैरितश्चेतश्च शोभितम् / मृदङ्गमुरजोद्घुष्टं वीणावेणुनिनादितम्

नृत्य करणाऱ्या अप्सरांच्या संघांनी ते धाम सर्व बाजूंनी शोभून दिसत होते। मृदंग व मुरजांच्या घोषाने ते दुमदुमत होते आणि वीणा व वेणूच्या मधुर निनादाने भरून गेले होते।

Verse 39

गन्धर्वकिंनराकीर्णं संवृतं सिद्धपुङ्गवैः / भास्वद्भित्तिसमाकीर्णं महाप्रासादसंकुलम्

ते गंधर्व व किन्नरांनी परिपूर्ण होते आणि सिद्धांतील श्रेष्ठांनी वेढलेले होते। तेजस्वी भिंतींनी ते भरलेले व उंच महाप्रासादांनी दाटलेले होते।

Verse 40

गणेश्वराङ्गनाजुष्टं धार्मिकाणां सुदर्शनम् / तत्र सा वसते देवी नित्यं योगपरायणा

ते गणेश्वराच्या कुलांगनांनी शोभलेले आणि धर्मात्म्यांना अत्यंत मनोहर दिसणारे होते। तेथेच ती देवी नित्य वास करते—योगात सदैव परायण।

Verse 41

महालक्ष्मीर्महादेवी त्रिशूलवरधारिणी / त्रिनेत्रा सर्वशसक्तीभिः संवृता सदसन्मया / पश्यन्ति तत्र मुनयः सिद्धा ये ब्रह्मवादिनः

तेथे ब्रह्मवाद करणारे सिद्ध मुनी महालक्ष्मी महादेवीचे दर्शन घेतात—जी उत्तम त्रिशूल धारण करणारी, त्रिनेत्री, सर्व शक्तींनी परिवृत आणि सत्-असत्—प्रकट-अप्रकट—स्वरूपिणी आहे।

Verse 42

सुपार्श्वस्योत्तरे भागे सरस्वत्याः पुरोत्तमम् / सरांसि सिद्धजुष्टानि देवभोग्यानि सत्तमाः

सुपार्श्व पर्वताच्या उत्तर भागी सरस्वतीचे परम उत्तम तीर्थ आहे। तेथे सिद्धांनी सेविलेले सरोवर आहेत, जे देवांच्या भोगास योग्य आहेत, हे सत्तम।

Verse 43

पाण्डुरस्य गिरेः शृङ्गे विचित्रद्रुमसंकुले / सन्धर्वाणां पुरशतं दिव्यस्त्रीभिः समावृतम्

पाण्डुर पर्वताच्या शिखरावर, नानाविध विचित्र वृक्षांनी दाटलेले, गंधर्वांचे शंभर नगर दिव्य स्त्रियांनी सर्वतोमुखी वेढलेले शोभते।

Verse 44

तेषु नित्यं मदोत्सिक्ता वरनार्यस्तथैव च / क्रीडन्ति मुदिता नित्यं विलासैर्भोगतत्पराः

तेथे श्रेष्ठ स्त्रिया सदैव आनंदमदाने उन्मत्त असतात; त्या नित्य प्रसन्न होऊन क्रीडा करतात आणि विलास-भोगात तत्पर राहतात।

Verse 45

अञ्जनस्य गिरेः शृङ्गे नारीणां पुरमुत्तमम् / वसन्ति तत्राप्सरसो रम्भाद्या रतिलालसाः

अञ्जन पर्वताच्या शिखरावर स्त्रियांचे परम उत्तम नगर आहे; तेथे रंभा आदी अप्सरा रति-क्रीडेस आसक्त होऊन वास करतात।

Verse 46

चित्रसेनादयो यत्र समायान्त्यर्थिनः सदा / सा पुरी सर्वरत्नाढ्या नैकप्रस्त्रवणैर्युता

जिथे चित्रसेन आदी नेहमी याचक म्हणून येतात; ती पुरी सर्व रत्नांनी समृद्ध असून अनेक झरे व प्रवाहांनी युक्त आहे।

Verse 47

अनेकानि पुराणि स्युः कौमुदे चापि सुव्रताः / रुद्राणां शान्तरजसामीश्वरार्पितचेतसाम्

हे सुव्रता, अनेक पुराणे आहेत; कौमुदी परंपरेतही (अशी) आहेत—रुद्रांसाठी, ज्यांचा रजोगुण शांत झाला आहे आणि ज्यांचे चित्त ईश्वराला अर्पित आहे।

Verse 48

तेषु रुद्रा महायोगा महेशान्तरचारिणः / समासते परं ज्योतिरारूढाः स्थानमुत्तमम्

त्यांमध्ये रुद्र—महायोगी, जे महादेवाच्या अंतर्यामध्ये संचार करतात—परम ज्योतीवर आरूढ होऊन उत्तम पदात निवास करतात।

Verse 49

पिञ्जरस्य गिरेः शृङ्गे गणेशानां पुरत्रयम् / नन्दीश्वरस्य कपिले तत्रास्ते सुयशा यतिः

पिञ्जर पर्वताच्या शिखरावर गणेशांचे त्रिपुर आहे; आणि नंदीश्वराच्या कपिल-स्थानी तेथेच सुयशा नावाचा सुप्रसिद्ध यती वास करतो।

Verse 50

तथा च जारुधैः शृङ्गे देवदेवस्य धीमतः / दीप्तमायतनं पुण्यं भास्करस्यामितौजसः

तसेच जारुध शिखरावर देवदेव, धीमान् भास्कर—अमित तेजस्वी—याचे दीप्त व पुण्य आयतन आहे।

Verse 51

तस्यैवोत्तरदिग्भागे चन्द्रस्थानमनुत्तमम् / रमते तत्र रम्यो ऽसौ भगवान् शीतदीधितिः

त्याच्याच उत्तर दिशेच्या भागात चंद्राचे अनुपम स्थान आहे; तेथे शीतकिरणांचा रम्य भगवान् आनंदाने रमतो व विराजतो।

Verse 52

अन्यच्च भवनं दिव्यं हंसशैले महर्षयः / सहस्त्रयोजनायामं सुवर्णमणितोरणम्

आणखीही, हे महर्षींनो, हंसशैलावर एक अन्य दिव्य भवन आहे—सहस्र योजन विस्ताराचे—ज्याचे तोरण सुवर्ण व मण्यांनी अलंकृत आहे।

Verse 53

तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा सिद्धसङ्घैरभिष्टुतः / सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेवादिभिर्युतः

तेथे भगवान् ब्रह्मा सिद्धसंगांनी स्तुत होऊन, सावित्रीसह विश्वात्मा रूपाने, वासुदेव आदी देवांनी परिवृत होऊन विराजमान आहेत।

Verse 54

तस्य दक्षिणदिग्भागे सिद्धानां पुरमुत्तमम् / सनन्दनादयो यत्र वसन्ति मुनिपुङ्गवाः

त्याच्या दक्षिण दिशेच्या भागात सिद्धांचे उत्तम नगर आहे, जिथे सनंदन आदी मुनिपुंगव निवास करतात।

Verse 55

पञ्चशैलस्य शिखरे दानवानां पुरत्रयम् / नातिदूरेण तस्याथ दैत्यचार्यस्य धीमतः

पंचशैलाच्या शिखरावर दानवांचे त्रिपुर होते; आणि त्यापासून फार दूर नाही, त्या वेळी धीमान दैत्याचार्याचे निवासस्थानही होते।

Verse 56

सुगन्धशैलशिखरे सरिद्भिरुपशोभितम् / कर्दमस्याश्रमं पुण्यं तत्रास्ते भगवानृषिः

सुगंध पर्वताच्या शिखरावर, नद्यांनी शोभित, कर्दमांचा पवित्र आश्रम आहे; तेथे भगवान् ऋषी कर्दम निवास करतात।

Verse 57

तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिद् वै दक्षिणाश्रिते / सनत्कुमारो भगवांस्तत्रास्ते ब्रह्मवित्तमः

त्याच्याच पूर्व दिशेच्या भागात, किंचित दक्षिणेकडे झुकलेल्या स्थानी, ब्रह्मविद्येचे परम जाणकार भगवान् सनत्कुमार निवास करतात।

Verse 58

सर्वेष्वेतेषु शैलेषु ततान्येषु मुनीश्वराः / सरांसि विमला नद्यो देवानामालयानि च

हे मुनीश्वरांनो, या सर्व पर्वतांवर तसेच इतर अनेक पर्वतांवर निर्मळ सरोवरे, निष्कलंक नद्या आणि देवतांची पवित्र आलये आहेत।

Verse 59

सिद्धलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु / वन्यान्याश्रमवर्याणि संख्यातुं नैव शक्नुयाम्

मुनिंनी स्थापिलेली पवित्र सिद्धलिंगे आणि वनातील श्रेष्ठ आश्रम इतके असंख्य आहेत की त्यांची मोजदाद करणे मला शक्य नाही।

Verse 60

एष संक्षेपतः प्रोक्तो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः / न शक्यं विस्तराद् वक्तुं मया वर्षशतैरपि

अशा रीतीने जंबूद्वीपाचा विस्तार संक्षेपाने सांगितला; परंतु त्याचा सविस्तर वर्णन मी शेकडो वर्षांतही सांगू शकत नाही।