Adhyaya 45

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः / स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त. सूत म्हणाले—केतुमालात पुरुष काळसर वर्णाचे असून सर्वजण पनस (फणस) भक्षण करतात. स्त्रिया कमळपानासारख्या शोभायमान असून दहा सहस्र वर्षे जगतात।

Verse 2

भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः / दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः

भद्राश्व-वर्षात पुरुष गोऱ्या वर्णाचे आणि स्त्रिया चंद्रकिरणांसारख्या तेजस्वी असतात. ते आम्र (आंबा) भक्षण करून दहा सहस्र वर्षे जगतात।

Verse 3

रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजतप्रभाः / दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति चैव सत्त्वस्था न्यग्रोधफलभोजनाः

रम्यक-वर्षात पुरुष व स्त्रिया रौप्यप्रभेने दीप्त होऊन रमतात। ते सत्त्वस्थ राहून न्यग्रोध (वट) फळांचे भक्षण करीत एक लक्ष पाच हजार वर्षे जगतात।

Verse 4

हिरण्मये हिरण्याभाः सर्वे च लकुचाशनाः / एकादशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता इव

हिरण्मय देशात सर्वजण सुवर्णप्रभेने दीप्त असून लकुच फळांचे भक्षण करतात। पुरुष व स्त्रिया अकरा हजार एकशे पंधरा वर्षे, जणू देवलोकातच असावेत तसे, जगतात।

Verse 5

त्रयोदशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः

कुरु-वर्षात लोक श्यामवर्ण अंगांचे असून क्षीर (दूध) हेच भोजन करतात। ते तेरा हजार एकशे पंधरा वर्षे जगतात।

Verse 6

सर्वे मिथुनजाताश्च नित्यं सुखनिषेविनः / चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्

चन्द्रद्वीपात सर्वजण मिथुनरूपाने जन्मतात व नित्य सुखाचा उपभोग घेतात। तेथे ते महादेव—शिव—यांचे सतत, अविरत पूजन करतात।

Verse 7

तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमसन्निभाः / दशवर्षहस्त्राणि जीवन्ति प्लक्षभोजनाः

तसेच, हे विप्रहो, किंपुरुष देशात मानव सुवर्णासारखे कांतिमान असतात। ते प्लक्ष (उंबर) वृक्षाच्या आहारावर निर्वाह करून दहा हजार वर्षे जगतात।

Verse 8

यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / ध्याने मनः समाधाय सादरं भक्तिसंयुताः

भक्तियुक्त ते सादर ध्यानात मन समाधीत स्थिर करून चतुर्मूर्ती, चतुर्मुख देवाचे सतत पूजन करतात।

Verse 9

तथा च हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः / दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्तीक्षुरसाशिनः

तसेच हरिवर्षात ते महान रजतासारखे तेजस्वी असतात; ऊसाचा रस आहार करून ते दहा हजार वर्षे जगतात।

Verse 10

तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम् / उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः

तेथे विष्णुभावाने भावित मानव विश्वयोनी, सनातन देव—विष्णुरूप नारायणाची सदैव उपासना करतात।

Verse 11

तत्र चन्द्रप्रभं शुभ्रं शुद्धस्फटिकनिर्मितम् / विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्

तेथे त्याने पारिजातवनात स्थित वासुदेवाचे शुभ, चंद्रप्रभेसारखे उज्ज्वल, शुद्ध स्फटिकनिर्मित विमान पाहिले।

Verse 12

चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् / प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्

ते अद्भुत चार-द्वारांसारखे, चार भव्य तोरणांनी युक्त होते; दहा प्राकारांनी वेढलेले, अजेय व अत्यंत दुर्गम होते।

Verse 13

स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम् / स्वर्णस्तम्भसहस्त्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम्

स्फटिकमंडपांनी युक्त, देवराज इंद्राच्या गृहासारखे; आणि सहस्र सुवर्णस्तंभांनी सर्व बाजूंनी सुंदररीत्या अलंकृत होते।

Verse 14

हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् / दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम्

सुवर्ण सोपानांनी युक्त, नानाविध रत्नांनी शोभित; दिव्य सिंहासनाने संपन्न, सर्व शोभांनी परिपूर्ण होते।

Verse 15

सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् / नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः

मधुर व पवित्र पाण्याच्या सरोवरांनी व नद्यांनी शोभित; तेथे नारायणपरायण शुद्ध जन वास करतात, जे वेदाध्ययन व पठणात तत्पर असतात।

Verse 16

योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् / स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम्

ते योगींनी परिपूर्ण होते—काही पुरुषोत्तम हरिचे ध्यान करीत, काही मंत्रांनी सतत स्तुती करीत, आणि काही माधवाला नमस्कार करीत होते।

Verse 17

तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते

तेथे देवाधिदेव, अमित तेजस्वी विष्णूची महिमा राजे सर्वकाळ प्रकट करीत व स्तवन करीत असतात।

Verse 18

गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः / स्त्रियो यौवनशालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः

मनोरम, विलासप्रिय स्त्रिया गातात व नाचतात; यौवनशोभेने युक्त त्या सदैव अलंकारात तत्पर असतात।

Verse 19

इलावृते पद्मवर्णा जम्बूफलरसाशिनः / त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां वै स्थिरायुषः

इलावृतात लोक पद्मवर्णाचे असून जंबूफळाच्या रसावर जगतात; त्यांचे आयुष्य स्थिर असून तेरा सहस्र वर्षे टिकते।

Verse 20

भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः / नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते / परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः

परंतु भारतात स्त्री-पुरुष नानावर्णांचे म्हणून सांगितले आहेत; ते नाना देवांची अर्चना करीत विविध कर्मे करतात. हे सुव्रत, त्यांची परम आयु शंभर वर्षे स्मृत आहे।

Verse 21

नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः / नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् / कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्

पुण्य-पापाच्या निमित्तानुसार प्राणी नानाविध आहारांनी जगतात. याचा विस्तार नव सहस्र योजन असा सांगितला आहे आणि वर्षाचे प्रमाणही तसेच प्रकीर्तित आहे. हे विप्रांनो, ही भूमी अधिकारयुक्त मनुष्यांची कर्मभूमी आहे।

Verse 22

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः / विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्षपर्वत, तसेच विन्ध्य आणि पारियात्र—हे येथील सात कुलपर्वत (प्रधान पर्वतरांगा) आहेत।

Verse 23

इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

इन्द्रद्युम्न, कशेरुमान, ताम्रवर्ण व गभस्तिमान; तसेच नागद्वीप व सौम्य; आणि पुढे गंधर्व व वारुण—हे पुराणोक्त प्रसिद्ध द्वीप-प्रदेश आहेत.

Verse 24

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्त्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः

हा त्यांपैकी नववा द्वीप असून सागराने वेढलेला आहे। हा द्वीप दक्षिण ते उत्तर एक सहस्र योजन विस्तारलेला आहे.

Verse 25

पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पशिचमे यवनास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्य मध्ये शूद्रास्तथैव च

याच्या पूर्वेस किरात राहतात आणि पश्चिम टोकास यवन. मधोमध ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तसेच शूद्रही वसतात.

Verse 26

इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः / स्त्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिः सृताः

येथील मानव यज्ञ-पूजा, युद्ध आणि वाणिज्य यांद्वारे उपजीविका करतात. पर्वतांतून निघालेल्या पावन नद्या सतत प्रवाहित होतात.

Verse 27

शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

शतद्रु, चंद्रभागा, सरयू व यमुना; इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका आणि कुहू—या सर्व प्रसिद्ध पावन नद्या आहेत.

Verse 28

गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती / कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिः सृताः

गोमती, धूतपापा, बाहुदा व दृषद्वती; तसेच कौशिकी व लोहिता—या सर्व हिमवताच्या चरणांतून निघालेल्या पवित्र नद्या मानल्या जातात।

Verse 29

वेदस्मृतिर्वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा / पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा

वेदस्मृती, वेदवती, व्रतघ्नी व त्रिदिवा; तसेच पर्णाशा, वन्दना, सदानीरा व मनोरमा—या पुण्यनद्यांचे स्मरण व पूजन करावे।

Verse 30

चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि / शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः

चर्मण्वती, दूर्या, विदिशा व वेत्रवती; तसेच शिग्रु व स्वशिल्पा—या सर्व परंपरेने पारियात्र पर्वतप्रदेशाशी संबंधित म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 31

नर्मदा सुरसा शोण दशार्णा च महानदी / मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका

नर्मदा, सुरसा, शोण, दशार्णा व महानदी; मन्दाकिनी, चित्रकूटची धारा, तामसी व पिशाचिका—या देखील पुण्यनद्या स्मरणीय आहेत।

Verse 32

चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी / ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम्

चित्रोत्पला, विपाशा, मञ्जुला व वालुवाहिनी—या ऋक्षवत् पर्वताच्या चरणांतून जन्मलेल्या नद्या मनुष्यांचे सर्व पाप हरून टाकणाऱ्या पावन आहेत।

Verse 33

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी / वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती

तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, शीघ्रोदा व महानदी; तसेच वेण्या, वैतरणी, बलाका व कुमुद्वती—या सर्व नद्या पुण्य तीर्थजल म्हणून कथिल्या आहेत।

Verse 34

तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तः शिला तथा / विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः

तसेच तोया, महागैरी, दुर्गा व अन्तःशिला—विन्ध्य पर्वताच्या पायांपासून उत्पन्न—या शुभ व पुण्यजलयुक्त, पावन नद्या आहेत।

Verse 35

सोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी / तुङ्गभ्द्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः / दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिः सृताः

हे द्विजोत्तम! गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वर्णा, मत्सरी, तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा व कावेरी—या नद्या दक्षिणापथात वाहतात व सह्य पर्वताच्या पायथ्यांतून निघतात।

Verse 36

ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती / मलयान्निः सृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः

ऋतुमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पवती व उत्पलावती—मलय पर्वतांतून निघालेल्या या सर्व नद्या शीतल जलयुक्त म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 37

ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी / रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी / शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम्

ऋषिकुल्या, त्रिसामा, मन्दगा, मन्दगामिनी, रूपा, पालासिनी, ऋषिका व वंशकारिणी—शुक्तिमताच्या पायांपासून उत्पन्न या नद्या मनुष्यांचे सर्व पाप हरतात।

Verse 38

आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः / सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु

हे द्विजश्रेष्ठांनो! या नद्या व उपनद्या शेकडो आहेत; त्या परम पवित्र असून स्नान, दान इत्यादी कर्मांत सर्व पापांचे हरण करतात।

Verse 39

तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः / पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः

त्या प्रदेशांत कुरु-पाञ्चाल, मध्यदेश इत्यादी लोक राहतात; तसेच पूर्वदेशातील लोकही, ज्यांत कामरूपनिवासीही येतात।

Verse 40

पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः / तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्ऽबुदाः

पुण्ड्र, कलिंग, मगध आणि संपूर्ण दाक्षिणात्य जन; तसेच अपरान्त, सौराष्ट्र, शूद्र, आभीर आणि अर्बुदनिवासीही (गणले जातात)।

Verse 41

मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः / सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः

मालक व मालव—जे पारियात्र प्रदेशात राहतात; तसेच सौवीर, सैन्धव, हूण आणि शाल्व—हे आपापल्या प्रदेशांत वसणारे जन सांगितले आहेत।

Verse 42

मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च / आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा

मद्र, रामा, अम्बष्ठ आणि पारसीकही; हे लोक त्या (नद्यांचे) जल पितात आणि सदैव नद्यांच्या काठी वास करतात।

Verse 43

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्

भारतात कवि-ऋषींनी चार युगे सांगितली आहेत—कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि; अन्यत्र कुठेही असे नाही।

Verse 44

यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः / न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयं न च

हे महर्षींनो, किंपुरुषादी जी आठ वर्षे आहेत, तेथे न शोक, न कष्ट, न उद्वेग; ना भुकेचे भय, ना भीती असते।

Verse 45

स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुः खविवर्जिताः / रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः

तेथील प्रजा स्वस्थ, निरातंक व सर्व दुःखांपासून मुक्त असते. ते विविध शुभ भावांत रमतात, आणि सर्वांचे यौवन स्थिर व तेजस्वी असते।