Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या पूर्वविभागातील एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, तो एक कोटी योजन विस्तृत; तेथे कल्पांचे अधिकारी श्रेष्ठ द्विज ऋषी निवास करतात।

Verse 2

जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः

महर्लोकाच्या वर जनलोक आहे, तो दोन कोटी (योजन) परिमाणाचा; तेथे सनंदन आदि ब्रह्मदेवाचे पुत्र ऋषी स्थिर झाले आहेत।

Verse 3

जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः

जनलोकाच्या वर तपोलोक आहे, तो तीन कोटी (योजन) विस्ताराचा; तेथे वैराज देव स्थिर आहेत, दाह-तापापासून मुक्त।

Verse 4

प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः

प्राजापत्य लोकाच्या वर सत्यलोक आहे, तो सहा कोटी (योजन) विस्ताराचा; तेथे पुनरागमन व मरण नाही—तोच ब्रह्मलोक म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 5

अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्

येथेच लोकगुरु ब्रह्मा—विश्वात्मा, विश्वतोमुख—योग्यांसह नित्य वास करतात, योगाचे परम अमृत प्राशन करून।

Verse 6

विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्

शांत यती, नैष्ठिक ब्रह्मचारी, योगी, तपस्वी सिद्ध आणि जप करणारे भक्त परमेष्ठी परमेश्वरात प्रवेश करतात।

Verse 7

द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः

परम पदाकडे जाणाऱ्या योग्यांसाठी एकच द्वार आहे. तेथे पोहोचल्यावर ते शोक करत नाहीत—तोच विष्णू, तोच शंकर।

Verse 8

सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्

ते नगर कोट्यवधी सूर्यांसारखे तेजस्वी व दुर्गम होते. ज्वालांच्या माळांनी वेढलेले—त्याचे वर्णन मला शक्य नाही।

Verse 9

तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः

तेथे ब्रह्माच्या पुरीत नारायणाचेही भवन आहे. तेथेच श्रीमान हरि शयन करतो—मायेचा स्वामी, माया-रूपाने सर्वव्यापी, तरीही परात्पर।

Verse 10

स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्

हा विष्णुलोक सांगितला आहे—पुनरावृत्तीवर्जित. जे जनार्दनाला शरण गेलेले महात्मे आहेत, तेथेच जातात।

Verse 11

ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः

ब्रह्माच्या सदनाच्या वर एक शुभ, ज्योतिर्मय नगरी आहे। पवित्र अग्नीने परिक्षिप्त त्या स्थानी भगवान् भव (शिव) विराजमान आहेत।

Verse 12

देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः

देवीसह महादेवांचा मनीषीजन ध्यान करीत होते। ते शतसहस्र योगी, भूतगण आणि रुद्रसमूह यांनी वेढलेले होते।

Verse 13

तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः

तेथे नियमपालक द्विज ब्रह्मचारी जातात—शांत तपस्वी, महादेवपरायण आणि ब्रह्मवाद सांगणारे।

Verse 14

निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः

जे ममता व अहंकाररहित आणि काम-क्रोधवर्जित आहेत—ते ब्रह्मयुक्त होऊन त्या परम स्थितीचे दर्शन करतील। तोच रुद्रलोक म्हणून स्मृत आहे।

Verse 15

एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः

पृथिवीशी संबंधित हे सात महालोक वर्णिले आहेत। आणि खाली—महातल इत्यादी—पाताळलोकही आहेत, हे द्विजांनो।

Verse 16

महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्

महातल व पाताळ सर्व रत्नांनी उजळून निघाले आहेत; विविध शुभ्र प्रासादांनी अलंकृत आणि देवतांच्या पवित्र देवालयांनी युक्त आहेत।

Verse 17

अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना

तो अनंतासह संयुक्त होता आणि धीमान मुचुकुंदासहही; तसेच पाताळात वास करूनही स्वर्गसमान ऐश्वर्य भोगणाऱ्या बलवान राजा बलिसहही।

Verse 18

शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्

हे विप्रांनो, रसातल शैलमय आहे आणि तलातल कंकरीमय आहे. सुतल पिवळ्या वर्णाचे म्हटले आहे; नितल प्रवाळासारख्या प्रभेने उजळते. वितल शुभ्र आहे आणि तल हा शुभ्राहून भिन्न वर्णाचा आहे।

Verse 19

सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो, तो शुभ लोक ‘रसातल’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथे सुपर्ण (गरुड) तसेच वासुकी यांनीही निवास/सेवा केली, आणि इतरांनीही तो आश्रय केला।

Verse 20

विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्

विरोचन, हिरण्याक्ष, तक्षक इत्यादींनी सेवित तो लोक ‘तलातल’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व शोभांनी समन्वित आहे।

Verse 21

वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः

सुतल लोकही वैनतेय आदि, कालनेमि अग्रस्थानी, तसेच पूर्वदेव व इतर अनेक जीवांनी परिपूर्ण आहे।

Verse 22

नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च

नितल नावाच्या पाताळात यवनादी, तसेच तारक व अग्निमुख इत्यादी, महान्तकादि नाग आणि ब्रह्मादे नावाचा असुरही वसतो।

Verse 23

वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा

आणि त्याखाली विख्यात वितल लोक आहे; तेथे कम्बल व आहीन्द्र हे नागेन्द्र सेवा करीत असतात, तसेच वीर महाजम्भ व हयग्रीवही आहेत।

Verse 24

शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्

तो पाताळप्रदेश शङ्कुकर्णाने भेदिला, तसेच नमुचि इत्यादींनीही; आणि इतर विविध नागांनी तो तल अत्यंत शोभून दिसला।

Verse 25

तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः

त्या लोकांच्या खाली ‘माया’ इत्यादी नरक सांगितले आहेत। तेथे पापी आपल्या कर्मफळांनीच तप्त होऊन यातना भोगतात; त्यांचे पूर्ण वर्णन करणे अशक्य आहे।

Verse 26

पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः

पाताळांच्या ही खाली शेष नावाची वैष्णवी तनू स्थित आहे। तोच योगस्वरूप कालाग्निरुद्र आहे; तोच माधव असून नरसिंह रूपानेही प्रकटतो।

Verse 27

यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः

जो देव ‘अनंत’ म्हणून पठिला जातो—नागरूप जनार्दन—त्याच्यावर हे सर्व जग आधारले आहे; आणि तो कालाग्नीत आश्रित असूनही त्यापलीकडील परम आधार आहे।

Verse 28

तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्

त्यात प्रवेश करून महायोगी काळ, त्याच्या मुखातून उत्पन्न होऊन, शेवटी विषमय ज्वाळांचा पुंज बनतो आणि स्वतःच जगाचा संहार करतो।

Verse 29

सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः

सहस्र मायाशक्तींनी युक्त, अप्रतिम संहर्ता—शंकरोद्भव—त्याची शांभवी मूर्ती तामसी (लयाशी संबद्ध) आहे। तोच काळ, जो लोकांना नियमन करून परिपक्व करतो।