Adhyaya 43

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत् / अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील बेचाळीसावा अध्याय समाप्त. सूत म्हणाले—चौदा विभागांचे हे महान ब्रह्मांड सांगितले; आता पुढे या भूरलोकाचा निश्चित निर्णय सांगतो।

Verse 2

जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च / कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः

हा जंबूद्वीप प्रधान आहे; तसेच प्लक्ष व शाल्मल, कुश, क्रौञ्च, शाक आणि सातवा पुष्कर द्वीप सांगितला आहे।

Verse 3

एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः / द्वीपाद् द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः

हे सात महाद्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; द्वीपामागून द्वीप अधिक महान् सांगितला आहे, तसेच समुद्रामागून समुद्रही पूर्वापेक्षा श्रेष्ठ।

Verse 4

क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः / दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः

समुद्र असे आहेत—क्षारजलाचा, इक्षुरसाचा, सुरेचा, घृतजलाचा; दध्याचा, क्षीरजलाचा आणि स्वादु (मधुर) जलाचा समुद्र।

Verse 5

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता / द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः

समुद्रांसह ही धरा पन्नास कोटी (योजन) विस्ताराची स्मरली आहे; आणि संक्षेपाने, योजन-परिमाणाने सात द्वीपांनी युक्त अशी वर्णिली आहे।

Verse 6

जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः / तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः

सर्व द्वीपांच्या मध्यभागी शुभ जंबूद्वीप स्थित आहे; आणि त्याच्या मध्यात सुवर्णप्रभेने दीप्त, विख्यात महामेरु उभा आहे।

Verse 7

चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः / प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः

त्याची उंची चौर्‍याऐंशी हजार योजन आहे. तो सोळा हजार योजन खालीपर्यंत प्रविष्ट असून शिखरावर बत्तीस हजार योजन विस्तारलेला आहे.

Verse 8

मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः / भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः

त्याच्या मुळाशी सर्व दिशांनी सोळा हजार योजन विस्तार आहे. तो पर्वत या भूपद्माच्या कर्णिका (मध्यभाग) म्हणून स्थित आहे.

Verse 9

हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे / नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

याच्या दक्षिणेस हिमवान, हेमकूट आणि निषध आहेत; आणि उत्तरेस वर्ष-पर्वत—नील, श्वेत व शृंगी—आहेत.

Verse 10

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे / सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते

मध्यभागी दोन (रचना) प्रत्येकी एक लक्ष प्रमाणाच्या आहेत; इतरही तसेच दहा कमी प्रमाणाच्या आहेत. त्यांची उंची दोन हजार असून विस्तारही तितकाच आहे.

Verse 11

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् / हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः

हे द्विजांनो, मेरूच्या दक्षिणेस ‘भारत’ हे दक्षिण-वर्ष आहे; त्यापुढे ‘किंपुरुष’ देश म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि तसेच ‘हरिवर्ष’ नावाचा आणखी प्रदेश—हे सर्व मेरूच्या दक्षिणेस स्थित आहेत.

Verse 12

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम् / उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा

त्याच्या उत्तरेस रम्यक नावाचे वर्ष आहे आणि त्यापुढे हिरण्मय वर्ष। तेथे उत्तर-कुरूही आहेत; जसे हे भरतवासी आचार-विहाराने राहतात, तसेच तेही राहतात।

Verse 13

नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः / इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, त्या (वर्षां)पैकी प्रत्येक नऊ हजार योजन विस्ताराचा आहे. त्यांच्या मध्यभागी इलावृत असून, इलावृताच्या मध्यात उंच मेरु पर्वत उभा आहे।

Verse 14

मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम् / इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः / विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः

तेथे मेरूच्या चारही दिशांना इलावृत नऊ हजार योजन विस्तारलेले आहे. हे महाभागांनो, त्या प्रदेशात मेरूचे आधारस्तंभ जणू असे चार पर्वत रचलेले असून, ते दहा हजार योजन उंच आहेत।

Verse 15

पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः / विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः

पूर्वेस मंदर, दक्षिणेस गंधमादन; पश्चिमेस विपुल आणि उत्तरेस सुपार्श्व—असे परंपरेने स्मरले जाते।

Verse 16

कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च / जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः

त्यांत कदंब, जंबू, पिंपळ आणि वटवृक्ष आहेत. हे महर्षींनो, त्या जंबू वृक्षामुळेच जंबूद्वीप हे नाव पडले आहे।

Verse 17

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च / पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः

त्या जंबूवृक्षाची फळे महागजाएवढी विशाल आहेत; ती सर्वत्र पडून पर्वताच्या पाठीवर आपटताच तुकडे-तुकडे होतात।

Verse 18

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै / सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः

त्या जंबूच्या रसामुळे तेथे ‘जंबूनदी’ नावाची नदी प्रसिद्ध आहे; तिचा प्रवाह निघतो आणि तेथील लोक ते जल पितात।

Verse 19

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः / तत्पानात् सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते

त्या (पावन रस/जल) पानाने तेथील स्थिरचित्त नरांना न घाम येतो, न दुर्गंधी, न वार्धक्य, आणि न इंद्रियक्षय होतो।

Verse 20

तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता / जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

त्या नदीकाठची माती वाऱ्याने पूर्ण वाळून ‘जांबूनद’ नावाचे सुवर्ण बनते; ते सिद्धांच्या भूषणास योग्य आहे।

Verse 21

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे / वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्

हे मुनिश्रेष्ठ! मेरूच्या पूर्वेस भद्राश्व-वर्ष आणि पश्चिमेस केतुमाल-वर्ष आहे; या दोहोंच्या मध्ये इलावृत स्थित आहे।

Verse 22

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् / वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्

पूर्वेस चैत्ररथ वन आहे, दक्षिणेस गंधमादन। पश्चिमेस वैभ्राज, आणि उत्तरेस सविता (सूर्य) याचे वन जाणावे।

Verse 23

अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम् / सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा

अरुणोद, महाभद्र, असितोद आणि मानस—ही चार सरोवरे सदैव देवपूजेस व देवांच्या निवासास योग्य आहेत।

Verse 24

सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा / वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः

तसेच सीतान्त व कुमुद्वान, कुरुरी व माल्यवान; तसेच वैकंक, मणिशैल व ऋक्षवान—हे पर्वतांमध्ये उत्तम आहेत।

Verse 25

महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा / वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः / इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः

महानील, रुचक, सबिंदु व मंदर; वेणुमांश, मेघ आणि देवपर्वत निषध—हे देवांनी रचलेले सिद्धांचे निवासस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 26

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः / त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा

अरुणोद सरोवराच्या पूर्वेस केसराचल पर्वत आहे; तसेच त्रिकूटशिखर, पतंग आणि रुचक हेही पर्वत आहेत।

Verse 27

निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः / समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्

निषध, वसुधारा, कलिंग आणि शुभ त्रिशिख; तसेच समूल, पुन्हा वसुधारा, आणि सानुमानासह कुरव—हे येथे कथिलेले प्रसिद्ध प्रदेश/पर्वत होत।

Verse 28

ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः / एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः

ताम्रात, विशाल, कुमुद आणि वेणुर्वत; तसेच एकशृंग, महाशैल, गजशैल आणि पिशाचक—हेही पवित्र भूगोलपरंपरेतील प्रसिद्ध पर्वत आहेत।

Verse 29

पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः / इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः

यानंतर पंचशैल, कैलास आणि हिमवान—पर्वतश्रेष्ठ। हे देवचरित, अत्यंत पराक्रमी व उत्तम पर्वत, देवतांच्या निवासस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 30

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः / शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः

महाभद्र सरोवराच्या दक्षिणेस केसराचल, शिखिवास, वैदूर्य, कपिल आणि गंधमादन हे पर्वत आहेत।

Verse 31

जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः / सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च

तसेच जारुधि व सुगंधि; श्रीशृंग हा उत्कृष्ट पर्वत; आणि सुपार्श्व व सुपक्ष; तसेच कंक व कपिल—हेही येथे वर्णिलेले पर्वत आहेत।

Verse 32

पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः / अञ्जनो मधुमांस्तद्वत् कुमुदो मुकुटस्तथा

पिंजर, भद्रशैल, सुरस व महाबल; तसेच अंजन व मधुमान; आणि कुमुद व मुकुट—हेही महान पर्वतांमध्ये गणले गेले आहेत.

Verse 33

सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च / पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः

तसेच सहस्रशिखर, आणि पांडुर व कृष्ण; पारिजात हा महाशैल, तसेच कपिलोदक—हेही वर्णिले आहेत.

Verse 34

सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च / एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः

सुषेण, पुंडरीक आणि महामेघ—हे पर्वतराज; सिद्ध व गंधर्व यांच्याकडून सेविले व वंदिले जातात.

Verse 35

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः / शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः

असितोद सरोवराच्या पश्चिमेस केसराचल आहे; आणि शंखकूट, वृषभ, हंस तसेच उन्नत नाग—हेही (शिखरे) आहेत.

Verse 36

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च / पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा / मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च

कालाञ्जन, शुक्रशैल, नील व कमल; पुष्पक व सुमेघ; वाराह व विरजा; तसेच मयूर, कपिल व महाकपिल—हे प्रसिद्ध पर्वत आहेत.

Verse 37

इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः / सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः

अशा रीतीने देव, गंधर्व व सिद्धांच्या संघांनी सतत निषेविलेले हे केसराचल पर्वत येथे पवित्र मानस-सरोवराच्या उत्तरेस स्थित आहेत।

Verse 38

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् / सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च

या प्रमुख पर्वतश्रेणींच्या मध्ये क्रमाने अंतर्गत दऱ्या, सरोवरे आणि वनेही आहेत।

Verse 39

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः / प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः

तेथे ब्रह्मभावाने भावित चित्त असलेले मुनि व सिद्ध वसतात; ते प्रसन्न, रजोगुण-शांत आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहेत।