Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः / करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील चाळीसावा अध्याय समाप्त. सूत म्हणाले—अशा रीतीने तो महादेव, देवांचा देव, पितामह, नियत क्रमाने काळाची व्यवस्था करतो; कारण काळ हा त्याचाच आत्मस्वरूप, त्याची ऐश्वर्यतनू आहे।

Verse 2

तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः

हे विप्रांनो, त्याच्या (सूर्याच्या) किरणसमूहांनी सर्व लोक प्रकाशित होतात; त्यांपैकी पुन्हा सात श्रेष्ठ किरण ग्रहांची योनी, म्हणजे उत्पत्तीचे कारण, असे सांगितले आहे।

Verse 3

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः

(या किरणांची नावे)—सुषुम्न, हरिकेश आणि विश्वकर्मा; पुन्हा एक ‘विश्वव्यचा’ असे म्हणतात; आणि यांपलीकडे ‘संयद्वसुरत’ नावाची किरण आहे.

Verse 4

अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः / सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्

एक सूर्यकिरण ‘अर्वावसु’ म्हणून ख्यात आहे आणि दुसरी ‘स्वराट्’ म्हणून कीर्तित आहे. ‘सुपुम्न’ नावाची सूर्यरश्मी शिशिरऋतूची शीतल दीप्ती पोसते.

Verse 5

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते / हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः

जो (प्रवाह) तिरपा आणि ऊर्ध्व—दोन्ही दिशांनी चालतो, तो ‘सुषुम्न’ म्हणून परिपाठात आहे. आणि ‘हरिकेश’ नावाची रश्मी नक्षत्रांचे पोषण करणारी सांगितली आहे.

Verse 6

विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा / विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा

‘विश्वकर्मा’ नावाची रश्मी सदैव बुधाचे पोषण करते. आणि ‘विश्वव्यचा’ म्हणवली जाणारी रश्मी नित्य शुक्राचे पोषण करते.

Verse 7

संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् / वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः / शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा

‘संयद्वसु’ म्हणून ख्यात असलेली (प्रभोः) रश्मी लोहित (मंगळ) याचे पोषण करते. प्रभूची ‘अर्वावसु’ रश्मी विशेषतः बृहस्पतीला पुष्ट करते. तसेच सातवी ‘सुराट्’ रश्मी शनैश्चर (शनि) यालाही पोसते.

Verse 8

एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः / वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च

अशा रीतीने सूर्याच्या प्रभावाने सर्व नक्षत्रे व तारे वाढतात; आणि सदैव बळकट होऊन ते निरंतर पुन्हा पुन्हा पोसले जातात।

Verse 9

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः

दिव्य, पार्थिव आणि रात्रिकालीन—सर्व प्रकारचे तेज सर्वथा नित्य ग्रहण करून आदित्य सदा तेज व तम—दोन्हींचा अधिपती राहतो।

Verse 10

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः / नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक् / स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः

तो सहस्रदृष्टी सूर्य सर्व बाजूंनी सहस्र नाड्यांद्वारे जल ग्रहण करतो—नद्यांचे, समुद्राचे, कूप व जलाशयांचेही; तसेच स्थावर-जंगमांसाठी कुल्या इत्यादींमधून वाहणारे जे पाणी आहे तेही तो घेतो।

Verse 11

तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम् / तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः

त्या (सूर्या)पासून सहस्र किरणे निघतात; त्या शीत, वर्षा आणि उष्णता अशा रूपांनी प्रवाहित होतात. त्यांपैकी चारशे नाड्या विचित्र रूप धारण करून पर्जन्य बरसवितात।

Verse 12

वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा / अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

त्या (वृष्टी निर्माण करणाऱ्या) किरणांना ‘वन्दना’ व ‘याज्या’, ‘केतना’ आणि ‘भूतना’ असेही म्हणतात. या सर्व किरणांना एकत्रितपणे ‘अमृता’ असे नाव आहे—वृष्टी सर्जणाऱ्या तेजस्वी रश्मी।

Verse 13

हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः / रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः / चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः

हिम वहन करणाऱ्या त्या नाड्या पुन्हा चंद्राच्या तीनशे किरणा म्हणून सांगितल्या आहेत. त्यांत मेष्या व पौष्या या किरणा शीतल असून पाला/हिम निर्माण करतात. त्या सर्व ‘चंद्राः’ या नावाने ओळखल्या जातात; त्यांच्या प्रभा फिकट पिवळसर असते.

Verse 14

शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा / शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः

शुक्रा व ककुभा, तसेच ‘विश्वभृत’ नावाच्या गायी—नावाने या सर्व ‘शुक्राः’ म्हणतात. त्या त्रिविध असून घर्म म्हणजे उष्णता उत्पन्न करणाऱ्या आहेत.

Verse 15

समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः / मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि / अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रिभिस्त्ररिंस्तर्पयत्यसौ

या तिन्हींच्या द्वारा तो मनुष्य, पितर आणि देव यांचे समान रीतीने पालन करतो. येथे तो मनुष्यांना अन्न व औषधींनी, पितरांना स्वधा-आहुतीने, आणि सर्व देवांना अमृताने तृप्त करतो; अशा त्रिविध क्रियेद्वारे तिन्ही तृप्त होतात.

Verse 16

वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः / शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भैः संप्रवर्षति / हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः

वसंत व ग्रीष्म ऋतूत तो (सूर्य) तीनशे किरणांनी तापतो. शरद व वर्षा ऋतूत चारशे किरणांनी पर्जन्य बरसवितो. आणि हेमंत व शिशिर ऋतूत तीनशे किरणांनी हिमाचा उत्सर्ग करतो.

Verse 17

वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने / चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः

माघ महिन्यात वरुण अधिष्ठाता असतो, आणि फाल्गुनात सूर्यच पूषा रूपाने अधिष्ठान करतो. चैत्र महिन्यात अंश अधिष्ठाता होतो, आणि वैशाखात धाता ‘तापन’—उष्णता देणारा—अधिष्ठाता होतो.

Verse 18

ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः / विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः

ज्येष्ठ मासाच्या आरंभी इंद्र अधिष्ठाता असतो; आषाढात सविता—रवि—अधिष्ठान करतो. श्रावणात विवस्वान्, आणि प्रोष्ठपदात भग हा अधिदेवता म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 19

पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टाकार्तिके मासि भास्करः / मार्गशीर्ष भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः

आश्वयुजमध्ये तो पर्जन्य म्हणून ओळखला जातो; कार्तिकात त्वष्टा, आणि त्याच मासात भास्करही. मार्गशीर्षात तो मित्र होतो; आणि पौषात सनातन विष्णु होतो.

Verse 20

पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि / षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंशः सप्तभिस्तथा

सूर्याच्या कार्य-व्यवहारात वरुणासाठी पाच हजार रश्मी नेमलेल्या आहेत. पूषा सहा हजारांनी कार्य करतो; आणि देवांश तसाच सात हजारांनी.

Verse 21

धाताष्टभिः सहस्त्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः / विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः

धाता आठ हजार (रश्मींनी) रक्षण करतो; शतक्रतु (इंद्र) नऊ हजारांनी. विवस्वान् दहा हजारांनी रक्षण करतो; आणि भग अकरा हजारांनी रक्षण करतो.

Verse 22

सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् / अर्यमा दशभैः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्

मित्र सात (रश्मि-समूहांनी) तेजस्वी होतो; त्वष्टा आठांनी तपतो. अर्यमा दहांनी रक्षण करतो; पर्जन्य नऊांनी तपतो. परंतु विश्वस्रष्टा विष्णु सहा हजार रश्मींनी ताप देऊन प्रकाश पसरवतो.

Verse 23

वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः / श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः / हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः

वसंतात सूर्य कपिलवर्ण होतो, ग्रीष्मात कांचनप्रभेने तेजस्वी होतो. वर्षाकाळी तो श्वेतवर्ण दिसतो, शरदृतूत प्रभू पांडुरप्रभा धारण करतो. हेमंतात ताम्रवर्ण आणि शिशिरात रवि लोहितवर्ण होतो.

Verse 24

ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ / सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति

तो औषधींमध्ये बल धारण करतो आणि पितरांमध्ये ‘स्वधा’ नावाचे हविर्भागही स्थापन करतो. सूर्य अमृताच्या योगे अमरत्व टिकवितो आणि अशा रीतीने त्रिलोकीतील त्या त्रयाचे नियमन करतो.

Verse 25

अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः / चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः / भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः

हे द्विजांनो, सूर्याच्या अधिष्ठानाखाली असलेले अन्य आठ ग्रहही जाणावे—चंद्रमा, सोमपुत्र बुध, शुक्र, बृहस्पती, भौम (मंगळ), मंद (शनि), राहू आणि आठवा केतू.

Verse 26

सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः / भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्

ते सर्व ग्रह ध्रुवाशी वायुरश्मींच्या दोऱ्यांनी बांधलेले आहेत. आपल्या-आपल्या नियमानुसार फिरविले जाऊन ते दररोज दिवाकराच्या मार्गानुसार परिभ्रमण करतात.

Verse 27

अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः / यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः

हे द्विजांनो, वायूच्या चक्राने प्रेरित होऊन ते अलातचक्रासारखे फिरत जातात. कारण वायू त्यांना वाहून पुढे नेतो, म्हणून तो ‘प्रवह’ या नावाने स्मरण केला जातो.

Verse 28

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः / वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः

सोमाचा रथ त्रिचक्रयुक्त आहे; त्याचे वाजिन कुंदफुलासारखे शुभ्र आहेत। डावीकडे व उजवीकडे दहा अश्व जुंपलेले; त्यांच्याच बळावर निशाकर चंद्र आपल्या मार्गाने चालतो।

Verse 29

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा / ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा

जसा रवि आपल्या दिव्य वीथीतून चालतो, तशीच नक्षत्रेही आपल्या-आपल्या मार्गांनी फिरतात। आणि हे विप्रश्रेष्ठांनो, त्यांची ह्रास-वृद्धी सदैव ध्रुवताऱ्याच्या आधारावर स्थिर असते।

Verse 30

स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते / आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्

तो सोम शुक्लपक्षात, जेव्हा भास्कर त्याच्या पलीकडे स्थित असतो, तेव्हा दिवसांच्या क्रमाने त्याच्या परभागात सतत भरत जातो (पूर्ण होत जातो)।

Verse 31

क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा / एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः

हे विप्रांनो, देवांनी ‘पान’ केल्यामुळे सोम क्षीण झाल्यावर, भास्कर (सूर्य) सुषुम्ना नावाच्या एका किरणाने त्याला नित्य आप्यायित (पोषित) करतो।

Verse 32

एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः / पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्

सूर्याच्या वीर्याने पोषित झालेली ही सोमाची तनु (चंद्रमंडळ) दिवसक्रम पूर्ण झाल्यावर पौर्णिमेच्या रात्री संपूर्ण दिसून येते।

Verse 33

संपूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम् / पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते ऽमृतभोजनाः

पंधरवड्यात ते अमृतस्वरूप सोम पूर्णपणे पितात; म्हणून देवता व ब्रह्मर्षी ‘अमृतभोजी’ म्हणून कथिले जातात.

Verse 34

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके / अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते

मग कलामय दिवसाचा पंधरावा भाग थोडासा उरला असता, अपराह्णी पितृगण अवसानभागाची उपासना करीत अर्पणाची प्रतीक्षा करतात.

Verse 35

पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तुया / सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्

दोन कला-कालपर्यंत धर्मनिष्ठ जन, तुझ्या कृपेने प्राप्त झालेली त्याची पवित्र सुधा-अमृतमयी कला—चंद्राची अमृतात्मिका प्रकृती—पितात.

Verse 36

निः सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् / मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः

अमावास्येला सूर्यकिरणांतून ‘स्वधा’ नावाचे अमृत प्रवाहित होते; त्याने श्रेष्ठ मासिक तृप्ती मिळवून पितर संतुष्ट व शांत राहतात.

Verse 37

न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते / एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः

सोमाचा विनाश होत नाही; देवता त्याची सुधा पितात. हे सत्तम, सूर्यनिमित्तानेच अशी क्षय व वृद्धि (कला-ह्रास-वृद्धी) घडते.

Verse 38

सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः / वारिजैः स्यन्दनो युक्तस्तेनासौ याति सर्वतः

सोमपुत्राचा रथ जलज, वायुवेगाने धावणाऱ्या आठ अश्वांनी युक्त आहे; त्या रथाने तो सर्वत्र संचार करतो।

Verse 39

शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः / अष्टबिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः

शुक्राचा रथ भूमिज दहा अश्वांनी वेढलेला आहे; आणि भौम (मंगळ) याचा रथ आठ घोड्यांनी युक्त, सुवर्णमय व अत्यंत शोभिवंत आहे।

Verse 40

बृहस्पतेरथाष्टाश्वः स्यन्दनो हेमनिर्मितः / रथस्तमोमयो ऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः / स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयैर्वृतः

बृहस्पतीचा रथ सुवर्णनिर्मित असून आठ अश्वांनी युक्त आहे। मन्द (शनि) याचा रथ लोखंडाचा, तमोमय, आठ घोड्यांचा आहे। स्वर्भानु (राहु), भास्कराचा शत्रू, तोही सहा अश्वांनी युक्त आहे।

Verse 41

एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव / सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः

अशा रीतीने महाग्रहांचे नऊ रथ वर्णिले गेले. हे महाभाग! ते सर्व वायुरश्मीच्या दोऱ्यांनी ध्रुवाशी बांधलेले आहेत।

Verse 42

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्येशेषतः / भ्रमन्ति भ्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः

ग्रह, नक्षत्रे, तारे व त्यांची अधिष्ठाने—हे सर्व अपवाद न ठेवता ध्रुवाशी बांधलेले आहेत। ते आपल्या मार्गाने फिरत, वायुरश्मींनी प्रेरित होऊन (विश्वचक्र)ही फिरवितात।