Adhyaya 28
Kali-yuga Doṣas, the Supremacy of Rudra as Refuge, and the Closure of the Manvantara Teaching
मागील अध्यायानंतर व्यास तिष्य/कलियुगाची लक्षणे सांगतो—समाज व यज्ञकर्मात अव्यवस्था, दुष्काळ‑अनावृष्टी‑रोगांमुळे भय, वेदाध्ययन व श्रौत‑स्मार्त आचारांचा क्षय. वर्णाश्रमावर कठोर टीका करत द्विजांचा दुराचार, विधींचा संकर, आणि बाहेरून वैराग्य दाखवून आतून पोकळ धार्मिकता हे काळप्रेरित युगान्त-दोष म्हणून मांडले आहेत. पुढे उपाय सांगितला आहे—कलियुगात रुद्र/महादेव हेच परात्पर प्रभू, एकमेव शुद्धिकर्ते व शरण; त्यांना नमस्कार, ध्यान आणि दान विशेष फलदायी. त्यानंतर शिवाची दीर्घ स्तुती येते; त्यांच्या विश्वात्मक व योगात्मक स्वरूपाचे वर्णन करून त्यांना संसारातून तारक ठरवले आहे. उपदेश पुढे सांगतो की एक मन्वंतर व एक कल्प जाणल्याने सर्व चक्रांचा क्रम समजतो. शेवटी अर्जुनाची अढळ भक्ती, व्यासांचा आशीर्वाद, आणि व्यास हे विष्णूचे प्रकट रूप अशी स्पष्ट घोषणा—यामुळे उपदेशाची अधिकारता दृढ होऊन पुढील धर्म‑भक्ती शिक्षणाची सातत्यता सूचित होते।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् / साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला. व्यास म्हणाले—तिष्य (कलि) युगात तमाने व्याकुळ झालेले लोक नित्य कपट, असूया आणि तपस्व्यांचा वधसुद्धा करीत राहतात.
Verse 2
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा / अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
कलियुगात प्राणघातक रोग पसरतील; सतत उपासमारीचे भय राहील, तसेच भयंकर अनावृष्टीचेही भय असेल; आणि देशांमध्ये उलथापालथ व अव्यवस्था होईल.
Verse 3
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः / अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
तिष्य (कलि) युगात प्रजा अत्यंत दुःखी होऊन जन्मते—अधार्मिक, सदाचाररहित, महाक्रोधी व अल्पबुद्धी; लोभाने प्रेरित होऊन ते असत्य बोलतात.
Verse 4
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
दुष्ट यज्ञ, कुपाठ, दुराचार व विपरीत आगम यांमुळे—तसेच विप्रांच्या कर्मदोषांमुळे—प्रजांच्या मनात भय उत्पन्न होते।
Verse 5
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः / यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
कलियुगात वेदांचे यथाविधी अध्ययन होत नाही, द्विज यज्ञ करीत नाहीत; अल्पबुद्धी लोक वेदपाठ करूनही विधिविरुद्ध व अन्यायाने कर्म करतात।
Verse 6
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह / भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
त्या कलियुगात शूद्रांचा ब्राह्मणांशी मंत्रकर्मांनी व लैंगिक संबंधांनीही संयोग होईल; आणि शय्या, आसन व भोजन यांतही ते सहभाग करतील।
Verse 7
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च / भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
हे नरेश्वर! राजे शूद्रसदृश आचरणाने ग्रस्त होऊन ब्राह्मणांना बाधा देतील; आणि त्या अधर्मातून भ्रूणहत्या व वीरहत्या अशी पापे उत्पन्न होतील।
Verse 8
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् / अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
स्नान, होम, जप, दान तसेच देवतांचे अर्चन—आणि इतर विधिनियत कर्मे—द्विज यथाविधी करीत नाहीत।
Verse 9
विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् / आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
कलियुगात लोक महादेव, ब्राह्मण आणि पुरुषोत्तम परमेश्वर यांची निंदा करतात; तसेच आम्नाय-परंपरा, धर्मशास्त्रे व पुराणे यांचाही अवमान करतात।
Verse 10
कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु / स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
ते वेदविरुद्ध अनेक प्रकारची कर्मे करतात; त्यामुळे ब्राह्मणांमध्ये स्वधर्माविषयी खरी अभिरुची उत्पन्न होत नाही।
Verse 11
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः / बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
लोक नीच आचरणाने व पाखंडींच्या पोकळ वेशाने झाकले जातील; समाज परस्पर एकमेकांकडे सतत अधिकाधिक मागणारा होईल।
Verse 12
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः / प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
कलियुगात जनपदे ‘अट्टशूल’सारख्या वेदनांनी ग्रस्त होतील; चौरस्ते ‘शिवशूल’च्या चिन्हांनी युक्त होतील; आणि स्त्रिया केशवेदनांनी पीडित होतील।
Verse 13
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः / शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
युगांत जवळ येता शूद्र ‘धर्म’ आचरू लागतील; शुभ्र दात दाखवणारे, स्वतःला ‘अजिनधारी’ म्हणणारे, मुंडण केलेले व काषाय वस्त्रे परिधान केलेले।
Verse 14
शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः / चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
उभी पिके चोरणारे चोर होतील आणि वस्त्रे हिसकावणारेही. चोर चोरालाच लुटतील; एक लुटारू दुसऱ्या लुटाऱ्याकडून लुटला जाईल—लूटच लूट होईल.
Verse 15
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता / अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
कलियुगात प्राणी अधर्मात अत्यंत आसक्त होतात; म्हणून हा युग तमोवृत्तीचा मानला आहे—दुःखाची प्रचुरता, अल्पायुष्य, देहक्षय आणि सर्वत्र रोग.
Verse 16
काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये / वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
तेव्हा केवळ काषाय वस्त्र धारण करणारे, ‘निर्ग्रंथ’ म्हणविणारे आणि कपालधारी कापालिकही असतील. काही वेदाचा व्यापार करतील आणि काही तीर्थ विकतील—धर्मालाही सौदा करतील.
Verse 17
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः / ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
आसनावर बसलेल्या द्विजांना पाहून अल्पबुद्धी लोक आदराने उभे राहत नाहीत; आणि राजसेवेवर जगणारे शूद्र तर द्विजश्रेष्ठांना मारहाणही करतात.
Verse 18
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप / ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
हे परंतप! कलियुगात शूद्रही द्विजांच्या मध्ये उच्चासनावर बसतील; पण हे काळाच्या प्रबळ बळामुळे घडते असे जाणून राजा हिंसेचा आश्रय घेत नाही.
Verse 19
पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः / शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
अल्पश्रुत, अल्पभाग्य व दुर्बल विवेक असलेले काही द्विज पुष्प, हास्य आणि इतर (कथित) मंगळकृत्यांनी शूद्रांचीही पूजा करतात।
Verse 20
न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप / सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
हे नृपा! श्रेष्ठ द्विजांचा विधिपूर्वक सन्मान झाला तरी शूद्र त्यांच्याकडे योग्य लक्ष देत नाहीत; आणि द्विज सेवा-संधी पाहत दाराशी उभे राहतात।
Verse 21
वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
कलियुगात शूद्रांच्या आधारावर जगणारे ब्राह्मण वाहन-स्थानी जमून शूद्रांची सेवा करतील आणि चाटुकार स्तुत्यांनी त्यांची प्रशंसा करतील।
Verse 22
अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
शूद्रांची सेवा करून उपजीविका करणारे लोक शूद्रांना वेदही शिकवतात; आणि घोर नास्तिक्याचा आश्रय घेऊन वैदिक मंत्रांचे पठण करतात।
Verse 23
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
हे द्विजोत्तम! तप व यज्ञाचे फळ विकणारे ब्राह्मणही होतील; आणि यति-संन्यासीही शेकडो, किंबहुना हजारोंच्या संख्येने उद्भवतील।
Verse 24
नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ / गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
हे अनघ! ते शिकलेलेही नष्ट करतात आणि तत्त्वज्ञान प्राप्त करत नाहीत. हे नराधिप! ते केवळ लौकिक गाण्यांनी देवतांचे गान करतात.
Verse 25
वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः / भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
त्या कलियुगात वाम-पाशुपत आचार पाळणारे आणि पाञ्चरात्र परंपरेत रत असे ब्राह्मण व क्षत्रियही उद्भवतील.
Verse 26
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते / कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
जेव्हा लोक खरे ज्ञान आणि धर्मकर्म या दोन्हींपासून निवृत्त होऊन निष्क्रियतेत बुडतील, तेव्हा कीटक, उंदीर व सापसुद्धा मानवांना छळतील व पराभूत करतील.
Verse 27
कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै / दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
ते ब्राह्मणांच्या कुलांतच अवतार धारण करतात. पूर्वी दक्षाच्या यज्ञात ते द्विज दधीचीच्या शापाने दग्ध झाले होते.
Verse 28
निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः / वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
त्या कलियुगात, युगाच्या अंतासमीप, तमसाने ग्रस्त चित्ताचे लोक महादेवाची निंदा करतील; आणि धर्माचरणही व्यर्थ करतील—अंतःसत्याविना केवळ बाह्य आडंबर.
Verse 29
ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः / सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
महात्मा गौतमांच्या शापाने जे अन्य दग्ध झाले, ते सर्वही ब्राह्मणादि आपल्या-आपल्या जातीत पुनर्जन्म पावतील।
Verse 30
विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः / वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
ते हृषीकेशाची व ब्रह्मवाद करणाऱ्या ब्राह्मणांची निंदा करतात; वेदाबाह्य व्रत-आचार पाळून दुराचारी होतात आणि त्यांचे आश्रमजीवन व्यर्थ ठरते।
Verse 31
मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च / तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
फळे दाखवून ते सर्व लोकांना मोहात पाडतात; तमसाने ग्रासलेल्या मनाचे ते अधम, मांजरासारख्या कपटी व चोरट्या वृत्तीने जगतात।
Verse 32
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः / न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
कलियुगात रुद्र—महादेव—लोकांचा परात्पर ईश्वर आहे; मनुष्यांसाठी दुसरा देव नाही, आणि देवतांसाठीही तोच परम दैवत आहे।
Verse 33
करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः / श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
श्रौत व स्मार्त परंपरेची प्रतिष्ठा करण्यासाठी, भक्तांच्या हिताची इच्छा धरून, नीललोहित शंकर अवतार धारण करील।
Verse 34
उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् / सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
तो शिष्यांना ब्रह्मसंज्ञित ते ज्ञान उपदेशील—जे सर्व वेदान्ताचे सार आहे—आणि वेदांनी दर्शविलेले व प्रतिष्ठित धर्मही सांगेल।
Verse 35
ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः / विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
जे ब्राह्मण कोणत्याही सेवा-उपचाराने त्यांची उपासना करतात, ते कलियुगजन्य दोष जिंकून परम पदाला पोहोचतात।
Verse 36
अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः / अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
अल्प प्रयत्नानेच मनुष्य अतिशय महान पुण्य मिळवतो; अनेक दोषांनी दूषित असलेल्या कलियुगाचा हाच मोठा गुण आहे।
Verse 37
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् / विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी माहेश्वर युग प्राप्त करून, विशेषतः ब्राह्मणाने रुद्र—ईशान प्रभू—यांच्या शरण जावे।
Verse 38
ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् / प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
जे प्रसन्न व शांत चित्ताने रुद्र—विरूपाक्ष, ईशान, कृत्तिवास—यांना नमस्कार करतात, ते परम पदाला जातात।
Verse 39
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् / अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
जसा रुद्राला केलेला नमस्कार निश्चयाने सर्व कर्मांचे फळ देतो, तसा इतर देवांना केवळ नमस्कार केल्याने तेच फळ मिळत नाही।
Verse 40
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् / महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
अशा कलियुगात दोषांचे एकच शोधन आहे—महादेवाला नमस्कार; तसेच ध्यान व दान—असे श्रुती सांगते।
Verse 41
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् / समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
म्हणून जे खरे ईश्वर नाहीत अशा इतरांना त्यागून, परम पदाची इच्छा असल्यास विरूपाक्ष महेश्वर देवाचा पूर्ण आश्रय घ्यावा।
Verse 42
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् / तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
जे येथे त्रिदशांनी वंदिलेल्या रुद्र-शिवाची पूजा करत नाहीत, त्यांचे दान, तप, यज्ञ सर्व व्यर्थ; आणि त्यांचे जीवनही निष्फळ ठरते।
Verse 43
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने / त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
महान रुद्राला नमस्कार—देवांचा देव, शूलधारी; त्र्यंबक, त्रिनेत्र; योगींच्या गुरुला नमः।
Verse 44
नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे / शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने / नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
वामदेव, महादेव, वेधस यांना नमस्कार. शंभू, स्थाणू, शिव, परमेष्ठी यांना नित्य प्रणाम. सोम, रुद्र, महाग्रास आणि आदिकारण हेतु यांना नमः.
Verse 45
प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् / महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
मी विरूपाक्ष—शरण देणारा ब्रह्मचारी—याच्या शरण जातो; तोच महादेव, महायोगी, ईशान आणि अंबिकापती आहे.
Verse 46
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् / योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
मी पिनाकी शिवाला वंदन करतो—तो योगिनांना योग देणारा, आपल्या योगमायेने आच्छादित, साधनाचार्यात योगिनांचा आचार्य, आणि योगानेच प्राप्त होणारा आहे.
Verse 47
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् / शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
मी रुद्राची उपासना करतो—जो संसारातून तारून नेणारा; जो ब्रह्मस्वरूप व ब्रह्माचा अधिपती; शाश्वत, सर्वव्यापी, वेद-धर्मरक्षक आणि ब्राह्मणप्रिय आहे.
Verse 48
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् / एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
मी कपर्दीची उपासना करतो—जो काळाचा मूर्तस्वरूप असूनही अमूर्त; परमेश्वर; एकमूर्ती असूनही महामूर्ती; वेदांनी जाणण्याजोगा आणि दिव्यलोकांचा स्वामी.
Verse 49
नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् / कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
नीलकंठ, विश्वमूर्ती, सर्वव्यापी व विश्वबीज अशा प्रभूला नमस्कार। कालाग्नी, काळाचा दाहक, वरदाता व कामनानाशक यास वंदन।
Verse 50
नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् / विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् / उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
चंद्रभूषण अंगांनी शोभणाऱ्या गिरिश देवाला मी नमस्कार करतो। रक्तवर्ण, प्रज्वलित व जणू सर्वलोक गिळणारा, सर्वव्यापी परमेष्ठी; तसेच उग्र-भीम पशुपती, सूर्यसम तेजस्वी, तम (अज्ञान) यापलीकडील—यास वंदन।
Verse 51
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः / अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
अशा रीतीने युगांची लक्षणे संक्षेपाने सांगितली—अतीत व येणाऱ्या युगांची—मन्वंतराच्या अंतापर्यंत।
Verse 52
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
एकाच मन्वंतराचे वर्णन केले तरी इतर सर्व अंतरचक्रेही स्पष्ट होतात—यात संशय नाही। तसेच एका कल्पाचे वर्णन केले की इतर कल्पही समजतात, कारण पद्धती समान आहे।
Verse 53
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
सर्व मन्वंतरांत—अतीत व भविष्य—सर्व जीवांचा अहंभाव तुल्यच असतो; ते नाम-रूपांच्या द्वारा पुन्हा पुन्हा प्रकट होतात।
Verse 54
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः / बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
भगवंतांनी असे सांगितल्यावर किरीटधारी श्वेतवाहन वीराने ईशानावर परम, अव्यभिचारिणी भक्ती धारण केली।
Verse 55
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
त्याने त्या ऋषी कृष्णद्वैपायन प्रभू (व्यास) यांना नमस्कार केला—जे सर्वज्ञ, सर्वकर्ता आणि प्रत्यक्ष विष्णुस्वरूप म्हणून स्थित होते।
Verse 56
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् / कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
मग मुनि व्यासांनी प्रणत परपुरंजय पाथाला सांगितले; आणि आपल्या दोन्ही सुंदर हातांनी स्पर्श करून स्नेहाने संबोधिले।
Verse 57
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते / त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
तू धन्य आहेस, तुझ्यावर अनुग्रह झाला आहे; तुझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही। हे परपुरंजय, त्रैलोक्यात तू निश्चयच शंकराचा भक्त आहेस।
Verse 58
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् / प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
तू त्या देवाचे दर्शन घेतले आहेस—ज्याचे नेत्र विश्व आहेत आणि मुख सर्वदिशी—प्रत्यक्ष सर्वेश रुद्र, जो समस्त जगताचा गुरु आहे।
Verse 59
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया / स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
ते दिव्य, ऐश्वर्ययुक्त ज्ञान तू यथावद् जाणलेस. तेव्हा स्वयं सनातन हृषीकेश प्रेमाने व आनंदाने बोलला.
Verse 60
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि / व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
जा—जा, आपल्या स्थानी परत जा; शोक करणे तुला योग्य नाही. पराभक्तीने शिवाच्या शरण जा—तोच शरणागतांचा शरण्य आहे.
Verse 61
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः / जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
असे बोलून प्रभु भगवानांनी अर्जुनावर अनुग्रह केला आणि भव (शिव) यांची सम्यक् आराधना करण्यासाठी शंकरपुरीस प्रस्थान केले.
Verse 62
पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् / संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
पाण्डवेयही त्या वचनांनुसार शिवाच्या शरणी गेला; सर्व कर्मे सोडून तो त्यांच्या भक्तीत परमपरायण झाला.
Verse 63
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति / मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
शंभूप्रती भक्तीत अर्जुनासमान कोणी झाला नाही, होणारही नाही—फक्त सत्यवतीसूनु (व्यास) किंवा देवकीसुत कृष्ण यांना वगळता.
Verse 64
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते / पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
त्या सत्यस्वरूप, परम बुद्धिमान, पाराशर्य मुनी—अमित तेजस्वी वेदव्यास भगवंताला आम्ही नित्य नमस्कार करतो।
Verse 65
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः / को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
कृष्णद्वैपायन (व्यास) हे साक्षात् सनातन विष्णूच आहेत. कारण त्या परमेश्वर रुद्राला तत्त्वतः दुसरा कोण जाणू शकेल?
Verse 66
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् / पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
त्या ऋषी कृष्णद्वैपायन—सत्यवतीसुत, पाराशर्य—महात्मा योगी, अव्यय विष्णू (अवतार) यांना नमस्कार करा।
Verse 67
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः / प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
असे सांगितल्यावर, उद्दिष्टपूर्तीने संतुष्ट झालेले सर्व मुनी त्या महात्मा सत्यवतीसुत व्यासांना प्रणाम करू लागले।
Frequently Asked Questions
Kali is depicted as tamas-dominated: epidemics, drought and hunger fears, ritual corruption, weakened Vedic study, social disrespect and inversion, and the proliferation of outward asceticism without inner truth—producing widespread disorder and suffering.
Reverent salutation to Rudra/Mahādeva—supported by meditation and charitable giving—is named a singular purifier in Kali, yielding the fruit of sacred actions with comparatively little effort.
It prioritizes refuge in Rudra as the supreme Lord for Kali-yuga while closing by identifying Vyāsa as Viṣṇu manifest and as the knower of Rudra’s true essence—signaling a samanvaya where supreme divinity is approached through multiple orthodox idioms rather than sectarian negation.
The yuga diagnosis is grounded in kāla’s force: dharma and conduct vary by age, yet the chapter claims that understanding one Manvantara and one Kalpa reveals the repeating structure of all cycles, enabling a principled reading of decline and restoration across time.