Adhyaya 29
Avimukta-Māhātmya — Vyāsa in Vārāṇasī and Śiva’s Secret Teaching of Liberation
व्यास वाराणसीस येऊन गंगेच्या तीरावर विश्वेश्वराचे पूजन करतात. तेथील ऋषी त्यांचा सत्कार करून महादेवाधिष्ठित, पापहर मोक्षधर्माची याचना करतात. जैमिनी ध्यान, धर्म, सांख्य-योग, तप, अहिंसा, सत्य, संन्यास, दान, तीर्थसेवा व इंद्रियनिग्रह यांपैकी कोणते प्रधान आणि याहूनही गूढ रहस्य असल्यास ते सांगावे, अशी विनंती करतो. व्यास प्राचीन रहस्य सांगतात—मेरूवर देवीच्या प्रश्नाला उत्तर देताना शिव म्हणतात की परम गुपित ‘अविमुक्त’ म्हणजे काशी; हे श्रेष्ठ क्षेत्र आहे, येथे कर्म अक्षय होते, पाप क्षीण होतात आणि बहिष्कृतांनाही मोक्ष मिळतो. काशीत देहांत झाल्यास नरक टळतो व परम पद प्राप्त होते; इतर तीर्थांचे वर्णन करूनही शिव काशीला सर्वोच्च ठरवतात, तेथील गंगेची विशेष शक्ती आणि काशीत सिद्ध धर्मकर्माची दुर्मिळता सांगतात. उपदेशाचा परिपाक ‘तारक ब्रह्म’ या अंतकाळी महादेव देणाऱ्या ज्ञानात होतो, तसेच योगाने अविमुक्ततत्त्वाचे भ्रूमध्य, नाभी, हृदय व मस्तक येथे अंतर्न्यास वर्णिला आहे. शेवटी व्यास शिष्यांसह काशीत विहार करून पुढील मोक्षोपदेशाची भूमिका करतात।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः / किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील अष्टाविंश अध्याय. ऋषी म्हणाले—दिव्य वाराणसीस पोहोचल्यावर महाबुद्धी मुनी कृष्णद्वैपायनांनी काय केले? ऐकण्याची आम्हाला मोठी उत्सुकता आहे।
Verse 2
सूत उवाच प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः / पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्
सूत म्हणाला—दिव्य वाराणसीस पोहोचून महामुनींनी पवित्र जलास स्पर्श करून शुद्धी केली. मग जाह्नवी (गंगा) तिरी विश्वेश्वर भगवान शिवाची भक्तिभावाने पूजा केली।
Verse 3
तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै / पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्
तो पुण्य मुनि आलेला पाहून तेथील निवास करणाऱ्या मुनींनी मुनिपुंगव व्यासांचे पूजन-सत्कार केले।
Verse 4
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः / महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्
सर्वांनी नम्र होऊन पापविनाशिनी कथा विचारल्या—महादेवाश्रित पवित्र आणि मोक्षधर्माचे सनातन तत्त्व।
Verse 5
स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः / माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्
मग सर्वज्ञ भगवन् ऋषींनी सांगितले—देवदेवाचे माहात्म्य आणि वेदांनी दर्शविलेले धर्म।
Verse 6
तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः / पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्
त्या मुनींद्रांच्या मध्ये व्यासांचे शिष्य महामुनी जैमिनी यांनी व्यासांना सनातन गूढ अर्थाविषयी प्रश्न केला।
Verse 7
जैमिनिरुवाच भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः / न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा
जैमिनी म्हणाला— हे भगवन्, माझा हा एक संशय तत्त्वतः छेदण्यास आपण योग्य आहात। हे परमर्षी, आपल्याला काहीही अज्ञात नाही।
Verse 8
केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः / अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः
काही जण ध्यानाची प्रशंसा करतात, तर काही लोक फक्त धर्मालाच श्रेष्ठ मानतात। काही सांख्य व योग सांगतात, आणि अन्य महर्षी तपश्चर्येला मान देतात।
Verse 9
ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः / अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः
काही महर्षी ब्रह्मचर्य व मौन यालाच धर्म म्हणतात. काही अन्य अहिंसा व सत्य सांगतात, तर काही संन्यासालाच धर्म मानतात.
Verse 10
केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा / तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्
काही जण दयेची प्रशंसा करतात, काही दान व अध्ययनाची. काही तीर्थयात्रेला श्रेष्ठ मानतात, तर काही इंद्रियनिग्रहाला.
Verse 11
किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव / यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि
हे मुनिपुंगव, यांपैकी कोण अधिक श्रेष्ठ आहे ते सांगा. आणि याखेरीज काही गूढ उपदेश असल्यास, तोही सांगण्यास आपण योग्य आहात.
Verse 12
श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः / प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्
जैमिनीचे वचन ऐकून मुनि कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांनी वृषकेतु शिवाला प्रणाम करून गंभीर वाणीने सांगितले।
Verse 13
साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने / वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः
साधु, साधु, महाभाग मुने! तुम्ही जे विचारले ते अत्यंत योग्य आहे। मी परम-गुह्याहूनही अधिक गुह्य उपदेश सांगतो; इतर महर्षींनीही ऐकावे।
Verse 14
ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् / गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः
हे सनातन ज्ञान पूर्वी ईश्वरानेच सांगितले आहे। ते गूढ आहे; अज्ञांना अप्रिय, पण सूक्ष्म तत्त्व पाहणारे याचे श्रद्धेने आचरण करतात।
Verse 15
नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः / न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम्
अश्रद्धाळूस हे देऊ नये, तसेच परमेश्वराच्या अभक्तालाही नाही। वेदद्वेष्ट्यांत शुभ नाही; सर्व ज्ञानांत परम तत्त्वाकडे नेणारे ज्ञानच उत्तम।
Verse 16
मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् / देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
पूर्वी मेरुशिखरावर देवी दिव्य आसनावर विराजमान होऊन त्रिपुरविनाशक ईशान महादेवांना प्रश्न विचारू लागली।
Verse 17
देव्युवाच देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन / कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
देवी म्हणाली—हे देवदेव, हे महादेव, भक्तांच्या आर्तिनाशका! मनुष्य तुला, हे देवेश्वरा, अल्पकाळात कसा दर्शनास पावतो?
Verse 18
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः / आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर
हे शंकर! सांख्ययोग, ध्यान, कर्मयोग तसेच वैदिक कर्ममार्ग—आणि जगातील इतरही साधना—या सर्वच बहुधा कष्टसाध्य आहेत.
Verse 19
येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि / दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
ज्या उपायाने चित्तभ्रमित योगी आणि कर्मी यांनाही, तो सूक्ष्म भगवान सर्व देहधाऱ्यांना प्रत्यक्ष दिसू लागतो.
Verse 20
एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम / हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन
हे परमगुह्य ज्ञान अत्यंत गूढ आहे; ब्रह्मा आदी देवही ज्याची सेवा करतात. हे काम व त्याच्या गणांचा नाशक, सर्व भक्तांच्या हितासाठी ते सांगावे.
Verse 21
ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् / वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ईश्वर म्हणाले—हे अनुभवरूप विज्ञान वाणीच्या पलीकडे आहे; अज्ञ लोक ते दूर सारतात. परमर्षींनी जसे सांगितले, तसेच यथार्थ तत्त्व मी तुला सांगतो.
Verse 22
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी / सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
माझी पुरी वाराणसी हे परम गुह्य व अत्यंत गहन पवित्र क्षेत्र आहे। ती सर्व प्राण्यांना संसार-सागरातून पार नेणारी तारिणी आहे।
Verse 23
तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः / निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः
तेथे, हे महादेवी, माझे व्रत आचरून भक्त निवास करतात—ते महात्मे असून परम नियम व संयमात स्थिर असतात।
Verse 24
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् / ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
अविमुक्त हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ तीर्थ; पवित्र स्थानांमध्येही तेच उत्तम धाम आहे। ज्ञानांमध्ये तेच सर्वोच्च ज्ञान—अविमुक्त, जे माझे परम पद आहे।
Verse 25
स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च / श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
इतरही पवित्र स्थाने आहेत—तीर्थे व देवायतने—काही श्मशानात स्थित, तर काही दिव्य व पवित्र भूमीत वसलेली आहेत।
Verse 26
भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् / अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा
माझे धाम भूतलाशी संलग्न नाही; ते अंतरिक्षात स्थित आहे। अयुक्त लोक ते पाहत नाहीत, पण योगयुक्त जन शुद्ध चित्ताने ते पाहतात।
Verse 27
श्मसानमेतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् / कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि
हे स्थान श्मशान म्हणून विख्यात असून ‘अविमुक्त’ असे श्रुत आहे। हे सुंदरी, येथे मी काळरूप होऊन या समस्त जगताचा संहार करून ते माझ्यात लीन करतो।
Verse 28
देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम / मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते
हे देवी, हे सर्व गुपितांतील परम गुपित, माझे अत्यंत प्रिय धाम आहे। माझे भक्त तेथे जातात; त्या स्थानी प्रवेश करून ते केवळ माझ्यातच प्रवेश करतात।
Verse 29
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् / ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्
जे दान दिले, जे जपले, जे हवनात आहुती दिली, जे धर्मार्थ प्रयत्न केले, जे तप केले आणि जे काही केले—ध्यान, शास्त्राध्ययन व ज्ञानासह—ते सर्व तेथे अक्षय होते।
Verse 30
जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् / अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्
हजारो जन्मांतरी पूर्वसंचित जे पाप आहे, अविमुक्तात प्रवेश करणाऱ्याचे ते सर्व क्षय पावून नष्ट होते।
Verse 31
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः / स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि जे वर्णसंकर झाले आहेत; स्त्रिया, म्लेच्छ व इतर—हे सर्व संकीर्ण समूह, पापयोनीत जन्मलेले असे म्हटले आहेत।
Verse 32
कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः / कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने
हे वरानने! अविमुक्तात कीटक, मुंग्या तसेच इतर मृग-पक्षीही काळाच्या अधीन होऊन निधन पावले आहेत।
Verse 33
चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः / शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः
हे देवि शिवे! माझ्या त्या पुरीत मनुष्य रुद्रचिन्हांनी युक्त जन्म घेतात—चंद्रार्धमौली, त्रिनेत्री आणि महावृषभवाहन।
Verse 34
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी / ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्
अविमुक्तात मरण पावलेला कोणताही पापी नरकात जात नाही; कारण ईश्वराच्या अनुग्रहाने सर्वजण परम गतीला पोहोचतात।
Verse 35
मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् / अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः
मोक्ष अत्यंत दुर्लभ आणि संसार अतिभीषण आहे असे जाणून मनुष्याने वाराणसीत वास करावा—गरज पडल्यास दगडाने स्वतःचे पाय मारूनही (स्वतःला बांधून) तिथे राहावे।
Verse 36
दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि / यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
हे परमेश्वरी! तपाने पवित्र झालेल्यासाठीही तू दुर्लभ आहेस; पण विपन्नासाठी तू जिथे-तिथेही अशी शरण-गती होतेस जी संसारातून मोक्ष देते।
Verse 37
प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि / अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः
हे शैलेन्द्रनंदिनी! हे तत्त्वज्ञान केवळ माझ्या प्रसादानेच उत्पन्न होते. जे अप्रबुद्ध आहेत ते माझ्या मायेमुळे मोहित होऊन मला—परम सत्याला—पाहू शकत नाहीत.
Verse 38
अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः / विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः
जे मूढ तमसाने आच्छादित आहेत ते अविमुक्ताचे सेवन करीत नाहीत. ते मल-मूत्र-रेत यांच्या मध्ये, अशुचि देहबंधनात, पुन्हा पुन्हा वास करतात.
Verse 39
हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
जो विद्वान् आघात होत असतानाही, शेकडो विघ्नांतही स्थिर राहतो, तो परम स्थानास प्राप्त होतो; तेथे गेल्यावर तो शोक करीत नाही.
Verse 40
जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् / अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् / यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः
जन्म-मृत्यू-जरा यांपासून मुक्त होऊन साधक परम शिवालयास जातो. तीच मोक्षाकांक्षिणांची गती आहे, जिथे पुन्हा मरणात परतावा नाही; ते प्राप्त करून मनुष्य कृतकृत्य होतो, असे पंडित म्हणतात.
Verse 41
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया / प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
दानाने नाही, तपाने नाही, यज्ञानेही नाही, आणि केवळ विद्येनेही उत्कृष्ट गती मिळत नाही; ती तर फक्त विमुक्ती—मुक्ती—नेच प्राप्त होते.
Verse 42
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः / किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा / भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः
नानावर्णांचे व पतित अवस्थेतील—चांडाळादी जुगुप्सित जन, ज्यांची देहे जणू पापांनी व विशेष महापातकांनी भरलेली आहेत—त्यांच्यासाठीही अविमुक्त (काशी) हेच परम औषध, सर्वोच्च उपाय आहे, असे पंडित जाणतात।
Verse 43
अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् / अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्
अविमुक्त हेच परम ज्ञान; अविमुक्त हेच परम पद. अविमुक्त हेच परम तत्त्व; अविमुक्त हेच परम शिव स्वयं.
Verse 44
कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये / तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्
जे अविमुक्तात नैष्ठिकी दीक्षा घेऊन वास करतात, त्यांना मी ते परम ज्ञान देतो आणि अंतकाळी परम पद प्रदान करतो।
Verse 45
प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः / केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च
प्रयाग, पुण्य नैमिष, श्रीशैल व महालय; केदार, भद्रकर्ण, गया आणि पुष्कर—ही सर्व पुण्य तीर्थे आहेत।
Verse 46
कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् / शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् / प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
कुरुक्षेत्र, रुद्रकोटी, नर्मदेवरील अम्रातकेश्वर; शालिग्राम व कुब्जाम्र; अनुपम कोकामुख; प्रभास, विजयेशान, गोकर्ण आणि भद्रकर्णक—ही श्रेष्ठ तीर्थे म्हणून सांगितली आहेत।
Verse 47
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह / न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः
ही पुण्यस्थाने त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहेत; तरीही तेथे मरण पावलेले वाराणसीत देहत्याग करणाऱ्यांप्रमाणे परम मोक्ष पावत नाहीत।
Verse 48
वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी / प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
विशेषतः वाराणसीत त्रिपथगामिनी गंगेत प्रवेश करून स्नान केल्यास शेकडो जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते।
Verse 49
अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः / व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम्
इतरत्र गंगा सहज मिळते, तसेच श्राद्ध, दान, तप, जप व व्रतेही; पण वाराणसीत हे सर्व (सिद्धरूपाने) अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 50
यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् / वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः
वाराणसीत राहणारा मनुष्य नित्य यज्ञ-हवन करावा, दान द्यावे, अमर देवांचे पूजन करावे; आणि सतत संयमात राहून जणू वायू-आहारानेच जीवन धारण करावे।
Verse 51
यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः / वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः
मनुष्य पापी असो, कपटी असो किंवा अधार्मिक असो—वाराणसीला पोहोचल्यावर तो आपल्या संपूर्ण अस्तित्वाचे शुद्धीकरण करतो।
Verse 52
वाराणस्यां महादेवं येर्ऽचयन्ति स्तुवन्ति वै / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
जे वाराणसी (काशी) येथे महादेवाची भक्तिभावाने पूजा करतात व स्तुती करतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शिवगणांमध्ये गणेश्वर (गणांचे अधिपती) म्हणून ओळखले जातात।
Verse 53
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः / प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना
योग व मुक्तिदायक ज्ञानाविना—किंवा संन्यास अथवा अन्य कोणत्याही विशेष उपायाविना—ते परम स्थान सहस्र जन्मांनीच प्राप्त होते।
Verse 54
ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै / ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
जे भक्त देवदेवेश्वरावर निष्ठा ठेवून वाराणसी (काशी) येथे वास करतात, ते परमोक्ष एकाच जन्मात प्राप्त करतात।
Verse 55
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना / अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्
जिथे योग तसेच ज्ञान आहे, तिथे एकाच जन्मात मुक्ति आहे। अविमुक्त (काशी) प्राप्त झाल्यावर अन्य कोणत्याही तपोवनात जाऊ नये।
Verse 56
यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् / तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते
कारण मी याला कधीही सोडत नाही, म्हणून याचे नाव ‘अविमुक्त’ (कधी न सोडलेले) असे स्मरणात आहे। हे रहस्यांतील परम रहस्य; हे जाणल्याने मुक्ती मिळते।
Verse 57
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् / या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु
हे सुभ्रू! ज्ञाननिष्ठ व साधना/कर्मनिष्ठ, जे परम आनंदाची इच्छा करतात—त्यांच्यासाठी जी जी गति विधिलिखित आहे, अविमुक्तात मुक्तभावे देहत्याग करणाऱ्याची तीच परम गति ठरते।
Verse 58
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः / पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा
अविमुक्ताच्या देहात जी जी तीर्थे संपूर्ण सांगितली आहेत—त्या सर्व स्थानांपेक्षा काशीपुरी वाराणसी अधिक शुभ आहे।
Verse 59
यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः / व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्
जिथे देहाच्या अंतकाळी स्वयं ईश्वर महादेव प्रत्यक्ष होऊन ‘तारक ब्रह्म’ उपदेश करतात—तेच स्थान ‘अविमुक्तक’ म्हणून ओळखले जाते।
Verse 60
यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् / एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
हे देवी! ‘अविमुक्त’ म्हणून श्रुतीत प्रसिद्ध असलेले जे परतर तत्त्व—वाराणसीत वास केल्याने मनुष्य एका जन्मातच ते परम तत्त्व प्राप्त करतो।
Verse 61
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि / यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
भ्रूमध्य, नाभिमध्य, हृदय आणि मस्तक-शिखर येथे—जशी अविमुक्तात (मुक्तिदायिनी सत्ता) स्थित आहे, तशीच वाराणसीतही व्यवस्थित आहे।
Verse 62
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी / तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम्
वरणा व असी यांच्या मधल्या प्रदेशात शुभ वाराणसी पुरी आहे। तेथेच परम तत्त्व नित्य प्रतिष्ठित आहे—तोच चिरकाल ‘अविमुक्त’ पावन क्षेत्र।
Verse 63
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति / यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः
वाराणसीपेक्षा श्रेष्ठ असे पवित्र स्थान कधी झाले नाही, पुढेही होणार नाही—जिथे स्वयं नारायण देव विराजमान आहेत आणि देवेश्वर महादेवही दिव्य अधिपतीरूपेण आहेत।
Verse 64
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्
तेथे देवगण—गंधर्व, यक्ष, उरग (नाग) व राक्षसांसह—मला, देवदेव व आद्य पितामह, सतत उपासतात।
Verse 65
महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः / वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्
जे महापातकी आहेत आणि जे त्यांच्याहूनही अधिक पापकर्मी आहेत—तेही वाराणसी (काशी) गाठल्यावर परम गतीला पोहोचतात।
Verse 66
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् / वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
म्हणून मोक्षेच्छुक साधकाने नियमाने जीवनाच्या अंतापर्यंत तेथेच वास करावा; कारण वाराणसीत महादेवांकडून मुक्तिदायक ज्ञान मिळवून तो बंधनातून मुक्त होतो।
Verse 67
किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः / ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा
परंतु पापाने आहत झालेल्या चित्तांना निश्चयच विघ्ने येतात; म्हणून देहाने, मनाने व वाणीने कधीही पाप करू नये।
Verse 68
एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः / अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः
हे सुव्रतांनो, हेच वेदांचे व पुराणांचे रहस्य आहे; अविमुक्तावर आधारलेले हे ज्ञान तत्त्वतः कुणालाही सहज कळत नाही।
Verse 69
देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् / देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
देवता, ऋषी आणि परमेष्ठीगण ऐकत असताना, देवाने देवीला सर्वपाप-विनाशक असा हा उपदेश सांगितला।
Verse 70
यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः / यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्
जसा देवांमध्ये पुरुषोत्तम नारायण श्रेष्ठ आहे, तसाच ईश्वरांमध्ये गिरीश (शिव) श्रेष्ठ आहे; आणि सर्व स्थानांमध्ये हेच स्थान उत्तम आहे।
Verse 71
यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि / ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
ज्यांनी पूर्वजन्मातच रुद्राची विधिवत् आराधना केली, तेच परम क्षेत्र—अविमुक्त, शिवालय—प्राप्त करतात।
Verse 72
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः / न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः
कलियुगाच्या कल्मषातून उत्पन्न दोषांनी ज्यांची बुद्धी आहत झाली आहे, ते परमेष्ठी परमेश्वराचे ते परम स्थान जाणू शकत नाहीत।
Verse 73
ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
जे सदैव स्मरण करतात, ते ही ही पवित्र पुरी प्राप्त करतात; त्यांचे पाप इहलोकी व परलोकी लवकर नष्ट होते।
Verse 74
यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः / नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
येथे निवास करणारे जे जे पाप करतात, ती सर्व पापे काळस्वरूप देव शिव नष्ट करतो।
Verse 75
आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् / मृतानां च पुनर्जनम् न भूयो भवसागरे
मोक्षाची इच्छा असणारे या स्थानी सेवा-पूजा करण्यास येवोत; जे येथे मरण पावतात त्यांना भवसागरात पुन्हा जन्म होत नाही।
Verse 76
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः / योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी मनुष्याने वाराणसीत वास करावा—तो योगी असो वा अयोगी, पापी असो वा परम पुण्यकर्मी।
Verse 77
न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः / मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
वेदवचनांच्या बळावर, माता-पित्यांच्या आग्रहाने किंवा गुरूंच्या उपदेशानेही अविमुक्त-गतीकडे नेणारा संकल्प कधीही ढळू देऊ नये।
Verse 78
सूत उवाच इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः / सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह
सूत म्हणाला—असे बोलून वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ भगवान व्यास आपल्या उत्तम शिष्यांसह वाराणसीत विचरू लागला।
Frequently Asked Questions
It acknowledges multiple disciplines but elevates a ‘most secret’ mokṣa-dharma centered on Avimukta: in Kāśī, worship, japa, dāna, tapas, study, and jñāna become imperishable and culminate in liberation—especially through Śiva’s final transmission of Tāraka Brahman.
Rituals, gifts, austerities, and learning are praised yet declared insufficient for the highest destiny by themselves; the chapter insists the supreme state is obtained through vimukti—realized liberation—granted decisively in Avimukta by Śiva’s grace and saving instruction.
No. It explicitly includes mixed castes, women, mlecchas, and even beings like insects as falling under Kāśī’s Time-power and salvific scope, portraying Avimukta as the ‘supreme medicine’ even for those marked by grave sins.
Other tīrthas are revered, but the chapter claims that dying in them does not yield liberation ‘in the same way’ as dying in Vārāṇasī, where Śiva directly gives Tāraka Brahman and where sin-destruction and perfected religious fruit are said to be uniquely concentrated.